41 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगसिद्धिर्नाम चत्वारिंशो ऽध्यायः एकचत्वारिशो ऽध्यायः अलर्क उवाच भगवन् ! योगिनश्चर्यां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । ब्रह्मवर्त्मन्यनुसरन् यथा योगी न सीदति
41 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe yogasiddhirnāma catvāriṃśo 'dhyāyaḥ ekacatvāriśo 'dhyāyaḥ alarka uvāca bhagavan ! yoginaścaryāṃ śrotumicchāmi tattvataḥ / brahmavartmanyanusaran yathā yogī na sīdati
1 ॥ दत्तात्रेय उवाच मानापमानौ यावेतौ प्रत्युद्वेगकरौ नृणाम् । तावेव विपरीतार्थौ योगिनः सिद्धिकारकौ
1 // dattātreya uvāca mānāpamānau yāvetau pratyudvegakarau nṛṇām / tāveva viparītārthau yoginaḥ siddhikārakau
2 ॥ मानापमानौ यावेतौ तावेवाहुर्विषामृते । अपमानो ऽमृतं तत्र मानस्तु विषमं विषम्
2 // mānāpamānau yāvetau tāvevāhurviṣāmṛte / apamāno 'mṛtaṃ tatra mānastu viṣamaṃ viṣam
3 ॥ चक्षुः पूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाणीं बुद्धिपूतञ्च चिन्तयेत्
3 // cakṣuḥ pūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pibet / satyapūtāṃ vadedvāṇīṃ buddhipūtañca cintayet
4 ॥ आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु देवयात्रोत्सवेषु च । महाजनञ्च सिद्ध्यर्थं न गच्छेद्योगवित् क्वचित्
4 // ātithyaśrāddhayajñeṣu devayātrotsaveṣu ca / mahājanañca siddhyarthaṃ na gacchedyogavit kvacit
5 ॥ व्यस्ते विधूमे व्यङ्गारे सर्वस्मिन् भुक्तवज्जने । अटेत योगविद् भैक्ष्यं न तु त्रिष्वेव नित्यशः
5 // vyaste vidhūme vyaṅgāre sarvasmin bhuktavajjane / aṭeta yogavid bhaikṣyaṃ na tu triṣveva nityaśaḥ
6 ॥ यथैवमवमन्यन्ते जनाः परिभवन्ति च । तथा युक्तश्चरेद्योगी सतां वर्त्म न दूषयन्
6 // yathaivamavamanyante janāḥ paribhavanti ca / tathā yuktaścaredyogī satāṃ vartma na dūṣayan
7 ॥ भैक्ष्यञ्चरेद् गृहस्थेषु यायावरगृहेषु च । श्रेष्ठा तु प्रथमा चेति वृत्तिरस्योपदिश्यते
7 // bhaikṣyañcared gṛhastheṣu yāyāvaragṛheṣu ca / śreṣṭhā tu prathamā ceti vṛttirasyopadiśyate
8 ॥ अथ नित्यं गृहस्थेषु शालीनेषु चरेद्यतिः । श्रद्दधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु
8 // atha nityaṃ gṛhastheṣu śālīneṣu caredyatiḥ / śraddadhāneṣu dānteṣu śrotriyeṣu mahātmasu
9 ॥ अत ऊर्ध्वं पुश्चापि अदुष्टापतितेषु च । भैक्ष्यचर्या विवर्णेषु जघन्या वृत्तिरिष्यते
9 // ata ūrdhvaṃ puścāpi aduṣṭāpatiteṣu ca / bhaikṣyacaryā vivarṇeṣu jaghanyā vṛttiriṣyate
10 ॥ भैक्ष्यं यवागूं तक्रं वा पयो यावकमेव वा । फलं मूलं प्रियङ्गुं वा कणपिण्याकसक्तवः
10 // bhaikṣyaṃ yavāgūṃ takraṃ vā payo yāvakameva vā / phalaṃ mūlaṃ priyaṅguṃ vā kaṇapiṇyākasaktavaḥ
11 ॥ इत्येते च शुभाहारा योगिनः सिद्धिकारकाः । तत् प्रयुञ्ज्यान्मुनिर्भक्त्या परमेण समाधिना
11 // ityete ca śubhāhārā yoginaḥ siddhikārakāḥ / tat prayuñjyānmunirbhaktyā parameṇa samādhinā
12 ॥ अपः पूर्वं सकृत् प्राश्य तूष्णीं भूत्वा समाहितः । प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता
12 // apaḥ pūrvaṃ sakṛt prāśya tūṣṇīṃ bhūtvā samāhitaḥ / prāṇāyeti tatastasya prathamā hyāhutiḥ smṛtā
13 ॥ अपानाय द्वितीया तु समानायते चापरा । उदानाय चतुर्थो स्याद्व्यानायेति च पञ्चमी
13 // apānāya dvitīyā tu samānāyate cāparā / udānāya caturtho syādvyānāyeti ca pañcamī
14 ॥ प्राणायामैः पृथक् कृत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः । अपः पुनः सकृत् प्रश्य आचम्य हृदयं स्पृशेत्
14 // prāṇāyāmaiḥ pṛthak kṛtvā śeṣaṃ bhuñjīta kāmataḥ / apaḥ punaḥ sakṛt praśya ācamya hṛdayaṃ spṛśet
15 ॥ अस्तेयं ब्रह्मचर्यञ्च त्यागो ऽलोभस्तथैव च । व्रतानि पञ्च भिक्षूणामहिंसापरमाणि वै
15 // asteyaṃ brahmacaryañca tyāgo 'lobhastathaiva ca / vratāni pañca bhikṣūṇāmahiṃsāparamāṇi vai
16 ॥ अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् । नित्यस्वाध्याय इत्येते नियमाः पञ्च कीर्तिताः
16 // akrodho guruśuśrūṣā śaucamāhāralāghavam / nityasvādhyāya ityete niyamāḥ pañca kīrtitāḥ
17 ॥ सारभूतमुपासीत ज्ञानं यत्कार्यसाधकम् । ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्रकरा हि सा
17 // sārabhūtamupāsīta jñānaṃ yatkāryasādhakam / jñānānāṃ bahutā yeyaṃ yogavighrakarā hi sā
18 ॥ इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत् । अपि कल्पसहस्रेषु नैव ज्ञेयमवाप्नुयात्
18 // idaṃ jñeyamidaṃ jñeyamiti yastṛṣitaścaret / api kalpasahasreṣu naiva jñeyamavāpnuyāt
19 ॥ त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत्
19 // tyaktasaṅgo jitakrodho laghvāhāro jitendriyaḥ / pidhāya buddhyā dvārāṇi mano dhyāne niveśayet
20 ॥ शून्येष्वेवावकाशेषु गुहासु च वनेषु च । नित्ययुक्तः सदा योगी ध्यानं सम्यगुपक्रमेत्
20 // śūnyeṣvevāvakāśeṣu guhāsu ca vaneṣu ca / nityayuktaḥ sadā yogī dhyānaṃ samyagupakramet
21 ॥ वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी महायतिः
21 // vāgdaṇḍaḥ karmadaṇḍaśca manodaṇḍaśca te trayaḥ / yasyaite niyatā daṇḍāḥ sa tridaṇḍī mahāyatiḥ
22 ॥ सर्वमात्ममयं यस्य सदसज्जगदीदृशम् । गुणागुणमयन्तस्य कः प्रियः को नृपाप्रियः
22 // sarvamātmamayaṃ yasya sadasajjagadīdṛśam / guṇāguṇamayantasya kaḥ priyaḥ ko nṛpāpriyaḥ
23 ॥ विसुद्धबुद्धिः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेषु च तत्समाहितः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययञ्च परं हि मत्वा न पुनः प्रजायते
23 // visuddhabuddhiḥ samaloṣṭakāñcanaḥ samastabhūteṣu ca tatsamāhitaḥ / sthānaṃ paraṃ śāśvatamavyayañca paraṃ hi matvā na punaḥ prajāyate
24 ॥ वेदाच्छ्रेष्ठाः सर्वयज्ञक्रियाश्च यज्ञाज्जप्यं ज्ञानमार्गश्च जप्यात् । ज्ञानाद्ध्यानं सङ्गरागव्यपेतं तस्मिन् प्राप्ते शाश्वतस्योपलब्धिः
24 // vedācchreṣṭhāḥ sarvayajñakriyāśca yajñājjapyaṃ jñānamārgaśca japyāt / jñānāddhyānaṃ saṅgarāgavyapetaṃ tasmin prāpte śāśvatasyopalabdhiḥ
25 ॥ समाहितो ब्रह्मपरो ऽप्रमादी सुचिस्तथैकान्तरतिर्यतेन्द्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महात्मा विमुक्तिमाप्रोति ततः स्वयोगतः
25 // samāhito brahmaparo 'pramādī sucistathaikāntaratiryatendriyaḥ / samāpnuyādyogamimaṃ mahātmā vimuktimāproti tataḥ svayogataḥ