83 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे अरिष्टकथनं नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः सुबाहुरुवाच यदर्थं नृपशार्दूल ! त्वामहं शरणं गतः । तन्मया सकलं प्राप्तं यास्यामि त्वं सुखी भव
83 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe ariṣṭakathanaṃ nāma tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ catuścatvāriṃśo 'dhyāyaḥ subāhuruvāca yadarthaṃ nṛpaśārdūla ! tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ / tanmayā sakalaṃ prāptaṃ yāsyāmi tvaṃ sukhī bhava
1 ॥ काखिराज उवाच किं निमित्तं भवान् प्राप्तो निष्पन्नोर्ऽथश्च कस्तव । सुबाहो ! तन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे
1 // kākhirāja uvāca kiṃ nimittaṃ bhavān prāpto niṣpannor'thaśca kastava / subāho ! tanmamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me
2 ॥ समाक्रान्तमलर्केण पितृपैतामहं महत् । राज्यं देहीति निर्जित्य त्वयाहमभिचोदितः
2 // samākrāntamalarkeṇa pitṛpaitāmahaṃ mahat / rājyaṃ dehīti nirjitya tvayāhamabhicoditaḥ
3 ॥ ततो मया समाक्रम्य राज्यमस्यानुजस्य ते । एतत्ते बलमानीतं तद्भुङ्क्ष्वस्वकुलोचितम्
3 // tato mayā samākramya rājyamasyānujasya te / etatte balamānītaṃ tadbhuṅkṣvasvakulocitam
4 ॥ सुबाहुरुवाच काशिराज ! निबोध त्वं यदर्थमयमुद्यमः । कृतो मया भवांश्चैव कारितो ऽत्यन्तमुद्यमम्
4 // subāhuruvāca kāśirāja ! nibodha tvaṃ yadarthamayamudyamaḥ / kṛto mayā bhavāṃścaiva kārito 'tyantamudyamam
5 ॥ भ्राता ममायं ग्राम्येषु सक्तो भोगेषु तत्त्ववित् । विमूढौ बोधवन्तौ च भ्रातरावग्रजौ मम
5 // bhrātā mamāyaṃ grāmyeṣu sakto bhogeṣu tattvavit / vimūḍhau bodhavantau ca bhrātarāvagrajau mama
6 ॥ तयोर्मम च यन्मात्रा बाल्ये स्तन्यं यथा मुखे । तथावबोधो विन्यस्तः कर्णयोरवनीपते
6 // tayormama ca yanmātrā bālye stanyaṃ yathā mukhe / tathāvabodho vinyastaḥ karṇayoravanīpate
7 ॥ तयोर्मम च विज्ञेयाः पदार्था ये मता नृभिः । प्राकाश्यं मनसो नीतास्ते मात्रा नास्य पार्थिव
7 // tayormama ca vijñeyāḥ padārthā ye matā nṛbhiḥ / prākāśyaṃ manaso nītāste mātrā nāsya pārthiva
8 ॥ यथैकमर्थे यातानामेकस्मिन्नवसीदति । दुः खं भवति साधूनां ततास्माकं महीपते
8 // yathaikamarthe yātānāmekasminnavasīdati / duḥ khaṃ bhavati sādhūnāṃ tatāsmākaṃ mahīpate
9 ॥ गार्हस्थ्यमोहमापन्ने सीदत्यस्मिन्नरेश्वर । सम्बन्धिन्यस्य देहस्य बिभ्रति भ्रातृकल्पनाम्
9 // gārhasthyamohamāpanne sīdatyasminnareśvara / sambandhinyasya dehasya bibhrati bhrātṛkalpanām
10 ॥ ततो मया विनिश्चित्य दुः खाद्वैराग्यभावना । भविष्यतीत्यस्य भवानित्युद्योगाय संश्रितः
10 // tato mayā viniścitya duḥ khādvairāgyabhāvanā / bhaviṣyatītyasya bhavānityudyogāya saṃśritaḥ
11 ॥ तदस्य दुः खाद्वैराग्यं संबोधादवनीपते । समुद्भूतं कृतं कार्यं भद्रं ते ऽस्तु व्रजाम्यहम्
11 // tadasya duḥ khādvairāgyaṃ saṃbodhādavanīpate / samudbhūtaṃ kṛtaṃ kāryaṃ bhadraṃ te 'stu vrajāmyaham
12 ॥ उष्ट्वा मदालसागर्भे पीत्वा सत्सास्तथा स्तनम् । नान्यनारीसुतैर्यातं वर्त्म यात्विति पार्थिव
12 // uṣṭvā madālasāgarbhe pītvā satsāstathā stanam / nānyanārīsutairyātaṃ vartma yātviti pārthiva
13 ॥ विचार्य तन्मया सर्वं युष्मत्संश्रयपूर्वकम् । कृतं तच्चापि निष्पन्नं प्रयास्ये सिद्धये पुनः
13 // vicārya tanmayā sarvaṃ yuṣmatsaṃśrayapūrvakam / kṛtaṃ taccāpi niṣpannaṃ prayāsye siddhaye punaḥ
14 ॥ उपेक्ष्यते सीदमानः स्वजनो बान्धवः सुहृत् । यैर्नरेन्द्र ! न तान् मन्ये सेन्द्रिया विकला हि ते
14 // upekṣyate sīdamānaḥ svajano bāndhavaḥ suhṛt / yairnarendra ! na tān manye sendriyā vikalā hi te
15 ॥ सुहृदि स्वजने बन्धौ समर्थे यो ऽवसीदति । धर्मार्थकाममोक्षेभ्यो वाच्यास्ते तत्र न त्वसौ
15 // suhṛdi svajane bandhau samarthe yo 'vasīdati / dharmārthakāmamokṣebhyo vācyāste tatra na tvasau
16 ॥ एतत् त्वत्सङ्गमाद् भूप ! मया कार्यं महत् कृतम् । स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि ज्ञानभाग्भव सत्तम
16 // etat tvatsaṅgamād bhūpa ! mayā kāryaṃ mahat kṛtam / svasti te 'stu gamiṣyāmi jñānabhāgbhava sattama
17 ॥ काशिराज उवाच उपकारस्त्वया साधोरलर्कस्य कृतो महान् । ममोपकाराय कथं न करोषि स्वमानसम्
17 // kāśirāja uvāca upakārastvayā sādhoralarkasya kṛto mahān / mamopakārāya kathaṃ na karoṣi svamānasam
18 ॥ फलदायी सतां सदिभः सङ्गमो नाफलो यतः । तस्मात्तवत्संश्रयाद्युक्ता मया प्राप्ता समुन्नतिः
18 // phaladāyī satāṃ sadibhaḥ saṅgamo nāphalo yataḥ / tasmāttavatsaṃśrayādyuktā mayā prāptā samunnatiḥ
19 ॥ सुबाहुरुवाच धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । तत्र धर्मार्थकामास्ते सकला हीयते ऽपरः
19 // subāhuruvāca dharmārthakāmamokṣākhyaṃ puruṣārthacatuṣṭayam / tatra dharmārthakāmāste sakalā hīyate 'paraḥ
20 ॥ तत्ते संक्षेपतो वक्ष्ये तदिहैकमनाः शृणु । श्रुत्वा च सम्यगालोच्य यतेथाः श्रेयसे नृप
20 // tatte saṃkṣepato vakṣye tadihaikamanāḥ śṛṇu / śrutvā ca samyagālocya yatethāḥ śreyase nṛpa
21 ॥ ममेतिप्रत्ययो भूप ! न कार्यो ऽहमिति त्वया । सम्यगालोच्य धर्मो हि धर्माभावे निराश्रयः
21 // mametipratyayo bhūpa ! na kāryo 'hamiti tvayā / samyagālocya dharmo hi dharmābhāve nirāśrayaḥ
22 ॥ कस्याहमिति संज्ञेयमित्यालोच्य त्वयात्मना । बाह्यन्तर्गतमालोच्यमालोच्यापररात्रिषु
22 // kasyāhamiti saṃjñeyamityālocya tvayātmanā / bāhyantargatamālocyamālocyāpararātriṣu
23 ॥ अव्यक्तादिविशेषन्तमविकारमचेतनम् । व्यक्ताव्यक्तं त्वया ज्ञेयं ज्ञाता कश्चाहमित्युत
23 // avyaktādiviśeṣantamavikāramacetanam / vyaktāvyaktaṃ tvayā jñeyaṃ jñātā kaścāhamityuta
24 ॥ एतस्मिन्नेव विज्ञाने विज्ञातमखिलं त्वया । अनात्मन्यात्मविज्ञानमखे खमिति मूढता
24 // etasminneva vijñāne vijñātamakhilaṃ tvayā / anātmanyātmavijñānamakhe khamiti mūḍhatā
25 ॥ सो ऽहं सर्वगतो भूप ! लोकसंव्यवहारतः । मयेदमुच्यते सर्वं त्वया पृष्टो व्रजाम्यहम्
25 // so 'haṃ sarvagato bhūpa ! lokasaṃvyavahārataḥ / mayedamucyate sarvaṃ tvayā pṛṣṭo vrajāmyaham
26 ॥ एवमुक्त्वा ययौ धीमान् ! सुबाहुः काशिभूमिपम् । काशिराजो ऽपि संपूज्य सो ऽलर्कं स्वपुरं ययौ
26 // evamuktvā yayau dhīmān ! subāhuḥ kāśibhūmipam / kāśirājo 'pi saṃpūjya so 'larkaṃ svapuraṃ yayau
27 ॥ अलर्को ऽपि सुतं ज्येष्ठमभिषिच्य नराधिपम् । वनं जगाम सन्त्यक्तसर्वसङ्गः स्वसिद्धये
27 // alarko 'pi sutaṃ jyeṣṭhamabhiṣicya narādhipam / vanaṃ jagāma santyaktasarvasaṅgaḥ svasiddhaye
28 ॥ ततः कालेन महाता निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्राप्य योगर्धिमतुलां परं निर्वाणमाप्तवान्
28 // tataḥ kālena mahātā nirdvandvo niṣparigrahaḥ / prāpya yogardhimatulāṃ paraṃ nirvāṇamāptavān
29 ॥ पश्यन् जगदिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । पाशैर्गुणमयैर्बद्धं बध्यमानञ्च नित्यशः
29 // paśyan jagadidaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam / pāśairguṇamayairbaddhaṃ badhyamānañca nityaśaḥ
30 ॥ पुत्रादिभ्रातृपुत्रादि-स्वपारक्यादिभावितैः । आकृष्यमाणं करणैर्दुःखार्तं भिन्नदर्शनम्
30 // putrādibhrātṛputrādi-svapārakyādibhāvitaiḥ / ākṛṣyamāṇaṃ karaṇairduḥkhārtaṃ bhinnadarśanam
31 ॥ अज्ञानपङ्कगर्भस्थमनुद्धारं महामतिः । आत्मानञ्च समुत्तीर्णं गाथामेतामगायत
31 // ajñānapaṅkagarbhasthamanuddhāraṃ mahāmatiḥ / ātmānañca samuttīrṇaṃ gāthāmetāmagāyata
32 ॥ अहो कष्टं यदस्माभैः पूर्वं राज्यमनुष्ठितम् । इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम्
32 // aho kaṣṭaṃ yadasmābhaiḥ pūrvaṃ rājyamanuṣṭhitam / iti paścānmayā jñātaṃ yogānnāsti paraṃ sukham
33 ॥ जड उवाच तातैनं त्वं समातिष्ठ मुक्तये योगमुत्तमम् । प्राप्स्यसे येन तद् ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि
33 // jaḍa uvāca tātainaṃ tvaṃ samātiṣṭha muktaye yogamuttamam / prāpsyase yena tad brahma yatra gatvā na śocasi
34 ॥ ततो ऽहमपि यास्यामि किं यज्ञैः किं जपेन मे । कृतकृत्यस्य करणं ब्रह्मभावाय कल्पते
34 // tato 'hamapi yāsyāmi kiṃ yajñaiḥ kiṃ japena me / kṛtakṛtyasya karaṇaṃ brahmabhāvāya kalpate
35 ॥ त्वत्तो ऽनुज्ञामवाप्याहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्रयतिष्ये तथा मुक्तौ यथा यास्यामि निर्वृतिम्
35 // tvatto 'nujñāmavāpyāhaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ / prayatiṣye tathā muktau yathā yāsyāmi nirvṛtim
36 ॥ पक्षिण ऊचुः एवमुक्त्वा स पितरं प्राप्यानुज्ञां ततश्च सः । ब्रह्मन् ! जगाम मेधावी परित्यक्तपरिग्रहः
36 // pakṣiṇa ūcuḥ evamuktvā sa pitaraṃ prāpyānujñāṃ tataśca saḥ / brahman ! jagāma medhāvī parityaktaparigrahaḥ
37 ॥ सो ऽपि तस्य पिता तद्वत् क्रमेण सुमहामतिः । वानप्रस्थं समास्थाय चतुर्थाश्रममभ्यगात्
37 // so 'pi tasya pitā tadvat krameṇa sumahāmatiḥ / vānaprasthaṃ samāsthāya caturthāśramamabhyagāt
38 ॥ तत्रात्मजं समासाद्य हित्वा बन्धं गुणादिकम् । प्राप सिद्धिं परां प्राज्ञस्तत्कालोपात्तसंमतिः
38 // tatrātmajaṃ samāsādya hitvā bandhaṃ guṇādikam / prāpa siddhiṃ parāṃ prājñastatkālopāttasaṃmatiḥ
39 ॥ एतत्ते कथितं ब्रह्मन् ! यत्पृष्टा भवता वयम् । सुविस्तरं यथावच्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
39 // etatte kathitaṃ brahman ! yatpṛṣṭā bhavatā vayam / suvistaraṃ yathāvacca kimanyacchrotumicchasi