36 ॥ इति श्री मार्कण्डेयपुराणे प्राकृतवैकृतसर्गो नाम सप्तचात्वारिंशो ऽध्यायः अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः- 48 क्रौष्टुकिरुवाच समासात् कथिता सृष्टिः सम्यग् भगवता मम । देवादीनां भवं ब्रह्मन् विस्तरात्तु ब्रवीहि मे
36 // iti śrī mārkaṇḍeyapurāṇe prākṛtavaikṛtasargo nāma saptacātvāriṃśo 'dhyāyaḥ aṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ- 48 krauṣṭukiruvāca samāsāt kathitā sṛṣṭiḥ samyag bhagavatā mama / devādīnāṃ bhavaṃ brahman vistarāttu bravīhi me
1 ॥ मार्कण्डेय उवाच कुशलाकुशलैर्ब्रह्मन् ! भाविता पूर्वकमर्मभिः । ख्याता तथा ह्यनिर्मुक्ताः प्रलये ह्यु पसंहृताः
1 // mārkaṇḍeya uvāca kuśalākuśalairbrahman ! bhāvitā pūrvakamarmabhiḥ / khyātā tathā hyanirmuktāḥ pralaye hyu pasaṃhṛtāḥ
2 ॥ देवाद्याः स्थावरान्ताश्च प्रजा ब्रह्मंश्चतुर्विधाः । ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास्तदा
2 // devādyāḥ sthāvarāntāśca prajā brahmaṃścaturvidhāḥ / brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāstadā
3 ॥ ततो देवासुरान् पितॄन् मानुषांश्च चतुष्टयम् । सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्
3 // tato devāsurān pitṝn mānuṣāṃśca catuṣṭayam / sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat
4 ॥ युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः । सिसृक्षोर्जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः
4 // yuktātmanastamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ / sisṛkṣorjaghanāt pūrvamasurā jajñire tataḥ
5 ॥ उत्ससर्ज ततस्तान्तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् । सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत
5 // utsasarja tatastāntu tamomātrātmikāṃ tanum / sāpaviddhā tanustena sadyo rātrirajāyata
6 ॥ अन्यां तनुमुपादाय सिसृक्षुः प्रीतिमाप सः । सत्त्वोद्रेकास्ततो देवा मुखतस्तस्य जज्ञिरे
6 // anyāṃ tanumupādāya sisṛkṣuḥ prītimāpa saḥ / sattvodrekāstato devā mukhatastasya jajñire
7 ॥ उत्ससर्ज च भूतेशस्तनुं तामप्यसौ विभुः । सा चापविद्धा दिवसं सत्त्वप्रायमजायत्
7 // utsasarja ca bhūteśastanuṃ tāmapyasau vibhuḥ / sā cāpaviddhā divasaṃ sattvaprāyamajāyat
8 ॥ सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् । पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे
8 // sattvamātrātmikāmeva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum / pitṛvanmanyamānasya pitarastasya jajñire
9 ॥ सृष्ट्वा पितॄनुत्ससर्ज तनुं तामपि स प्रभुः । सा चोत्सृष्टाभवत् सन्ध्या दिवननक्तान्तरस्थिता
9 // sṛṣṭvā pitṝnutsasarja tanuṃ tāmapi sa prabhuḥ / sā cotsṛṣṭābhavat sandhyā divananaktāntarasthitā
10 ॥ रजोमात्रात्मिकामन्यां तनुं भेजे ऽथ स प्रभुः । ततो मनुष्याः सम्भूता रजोमात्रासमुद्भवाः
10 // rajomātrātmikāmanyāṃ tanuṃ bheje 'tha sa prabhuḥ / tato manuṣyāḥ sambhūtā rajomātrāsamudbhavāḥ
11 ॥ सृष्ट्वा मनुष्यान् स विभुरुत्ससर्ज तनुं ततः । ज्योत्स्ना समभवत् सा च नक्तान्ते ऽहर्मुखे च या
11 // sṛṣṭvā manuṣyān sa vibhurutsasarja tanuṃ tataḥ / jyotsnā samabhavat sā ca naktānte 'harmukhe ca yā
12 ॥ इत्येतास्तनवस्तस्य देवदेवस्य धीमतः । ख्याता रात्र्यहनी चैव सन्ध्या ज्योत्स्ना च वै द्विज
12 // ityetāstanavastasya devadevasya dhīmataḥ / khyātā rātryahanī caiva sandhyā jyotsnā ca vai dvija
13 ॥ ज्योत्स्तना सन्ध्या तथैवाह---सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् । तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मात् त्रियामिका
13 // jyotstanā sandhyā tathaivāha---sattvamātrātmakaṃ trayam / tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmāt triyāmikā
14 ॥ तस्माद् देवा दिवा रात्रावसुरास्तु बलान्विताः । ज्योत्स्नागमे च मनुजाः सन्ध्यायां पितरस्तथा
14 // tasmād devā divā rātrāvasurāstu balānvitāḥ / jyotsnāgame ca manujāḥ sandhyāyāṃ pitarastathā
15 ॥ भवन्ति बलिनो ऽधृष्या विपक्षाणां न संशयः । तद्विपर्ययमासाद्य प्रयान्ति च विपर्ययम्
15 // bhavanti balino 'dhṛṣyā vipakṣāṇāṃ na saṃśayaḥ / tadviparyayamāsādya prayānti ca viparyayam
16 ॥ ज्योत्स्नो रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्येतानि वै प्रभोः । ब्रह्मणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपश्रितानि तु
16 // jyotsno rātryahanī sandhyā catvāryetāni vai prabhoḥ / brahmaṇastu śarīrāṇi triguṇopaśritāni tu
17 ॥ चत्वार्येतान्यथोत्पाद्य तनुमन्यां प्रजापतिः । रजस्तमोमयीं रात्रौ जगृहे क्षुत्तृडन्वितः
17 // catvāryetānyathotpādya tanumanyāṃ prajāpatiḥ / rajastamomayīṃ rātrau jagṛhe kṣuttṛḍanvitaḥ
18 ॥ तदन्धकारे क्षुत्क्षामानसृजद् भगवानजः । विरूपान् श्मश्रुलानत्तुमारब्धास्ते च तां तनुम्
18 // tadandhakāre kṣutkṣāmānasṛjad bhagavānajaḥ / virūpān śmaśrulānattumārabdhāste ca tāṃ tanum
19 ॥ रक्षाम इति तेभ्यो ऽन्ये य ऊचुस्ते तु राक्षसाः । खादाम इति ये चोचुस्ते यक्षा यक्षणात् द्विज
19 // rakṣāma iti tebhyo 'nye ya ūcuste tu rākṣasāḥ / khādāma iti ye cocuste yakṣā yakṣaṇāt dvija
20 ॥ तान् दृष्ट्वा ह्यप्रियेणास्य केशाः शीर्यन्त वेधसः । समारोहणहीनाश्च शिरसो ब्रह्मणस्तु ते
20 // tān dṛṣṭvā hyapriyeṇāsya keśāḥ śīryanta vedhasaḥ / samārohaṇahīnāśca śiraso brahmaṇastu te
21 ॥ सर्पणात्ते ऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः । सर्पान् दृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्ममे
21 // sarpaṇātte 'bhavan sarpā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ / sarpān dṛṣṭvā tataḥ krodhāt krodhātmāno vinirmame
22 ॥ वर्णेन कपिलेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः । ध्यायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः
22 // varṇena kapilenogrāste bhūtāḥ piśitāśanāḥ / dhyāyato gāṃ tatastasya gandharvā jajñire sutāḥ
23 ॥ जज्ञिरे पिबतो वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः । अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः
23 // jajñire pibato vācaṃ gandharvāstena te smṛtāḥ / aṣṭāsvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ
24 ॥ ततः स्वदेहतो ऽन्यानि वयांसि पशवो ऽसृजत् । मुखतो ऽजाः ससर्जाथ वक्षसश्चावयो ऽसृजत्
24 // tataḥ svadehato 'nyāni vayāṃsi paśavo 'sṛjat / mukhato 'jāḥ sasarjātha vakṣasaścāvayo 'sṛjat
25 ॥ गावश्चैवोदराद् ब्रह्मा पार्श्वाभ्याञ्च विनिर्ममे । पद्भ्याञ्चाश्वान् स मातङ्गान् रासबान् शशकान् मृगान्
25 // gāvaścaivodarād brahmā pārśvābhyāñca vinirmame / padbhyāñcāśvān sa mātaṅgān rāsabān śaśakān mṛgān
26 ॥ उष्ट्रानश्वतरांश्चैव नानारूपाश्च जातयः । ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
26 // uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nānārūpāśca jātayaḥ / oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jajñire
27 ॥ एवं पश्वोषधीः सृष्ट्वा ह्ययजच्चाध्वरे विभुः । तस्मादादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखे तदा
27 // evaṃ paśvoṣadhīḥ sṛṣṭvā hyayajaccādhvare vibhuḥ / tasmādādau tu kalpasya tretāyugamukhe tadā
28 ॥ गौरजः पुरुषो मेषो अश्वाश्वतरगर्दभाः । एतान् ग्राम्यान् पशूनाहुरारण्यांश्च निबोध मे
28 // gaurajaḥ puruṣo meṣo aśvāśvataragardabhāḥ / etān grāmyān paśūnāhurāraṇyāṃśca nibodha me
29 ॥ श्वापदं द्विखुरं हस्ती वानराः पक्षिपञ्चमाः । औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः
29 // śvāpadaṃ dvikhuraṃ hastī vānarāḥ pakṣipañcamāḥ / audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ
30 ॥ गायत्रीञ्च ऋचञ्चैव त्रिवृत् सोमं रथन्तरम् । अग्निष्टोमञ्च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
30 // gāyatrīñca ṛcañcaiva trivṛt somaṃ rathantaram / agniṣṭomañca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt
31 ॥ यजूंषि त्रैष्टुभं धन्दः स्तोमं पञ्चदशन्तथा । बृहत् साम तथोकथञ्च दक्षिणादसृजन्मुखात्
31 // yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ dhandaḥ stomaṃ pañcadaśantathā / bṛhat sāma tathokathañca dakṣiṇādasṛjanmukhāt
32 ॥ सामानि जगतीच्छन्दः स्तोमं पञ्चदशन्तथा । वैरूपमतिरात्रञ्च निर्ममे पश्चिमान्मुखात्
32 // sāmāni jagatīcchandaḥ stomaṃ pañcadaśantathā / vairūpamatirātrañca nirmame paścimānmukhāt
33 ॥ एकविशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्
33 // ekaviśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca / anuṣṭubhaṃ savairājamuttarādasṛjanmukhāt
34 ॥ विद्युतो ऽशनिमेघाश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च । वयांसि च ससर्जादौ कल्पस्य भगवान् विभुः
34 // vidyuto 'śanimeghāśca rohitendradhanūṃṣi ca / vayāṃsi ca sasarjādau kalpasya bhagavān vibhuḥ
35 ॥ उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तलस्य जज्ञिरे । सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवासुरपितॄन् प्रजाः
35 // uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastalasya jajñire / sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devāsurapitṝn prajāḥ
36 ॥ ततो ऽसृजत् स भूतानि स्थावराणि चराणि च । यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसाङ्गणान्
36 // tato 'sṛjat sa bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca / yakṣān piśācān gandharvāṃstathaivāpsarasāṅgaṇān
37 ॥ नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् । अव्ययञ्च व्ययञ्चैव यदिदं स्थाणुजङ्गमम्
37 // narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān / avyayañca vyayañcaiva yadidaṃ sthāṇujaṅgamam
38 ॥ तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टेः प्रतिपेदिरे । तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
38 // teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭeḥ pratipedire / tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ
39 ॥ हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
39 // hiṃstrāhiṃstre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte / tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate
40 ॥ इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः । नानात्वं विनियोगञ्च धातैव व्यदधात् स्वयम्
40 // indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ / nānātvaṃ viniyogañca dhātaiva vyadadhāt svayam
41 ॥ नाम रूपञ्च भूतानां कृत्यानाञ्च प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनाञ्चकार सः
41 // nāma rūpañca bhūtānāṃ kṛtyānāñca prapañcanam / vedaśabdebhya evādau devādīnāñcakāra saḥ
42 ॥ ऋषीणां नामधेयानि याश्च देवेषु सृष्टयः । शर्वर्यन्ते प्रसूतानामन्येषाञ्च ददाति सः
42 // ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāśca deveṣu sṛṣṭayaḥ / śarvaryante prasūtānāmanyeṣāñca dadāti saḥ
43 ॥ यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु
43 // yathartāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye / dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu
44 ॥ एवंविधाः सृष्टयस्तु ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । शर्वर्यन्ते प्रबुद्धस्य कल्पे कल्पे भवन्ति वै
44 // evaṃvidhāḥ sṛṣṭayastu brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ / śarvaryante prabuddhasya kalpe kalpe bhavanti vai