58 ॥ इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे षष्ठं मन्वन्तरं समाप्तम्,अध्यायः षट्सप्ततितमः सप्तसप्ततितमो ऽध्यायः- 77 मार्कण्डेय उवाच मार्तण्ड रस्यवेर्भार्या तनया विश्वकर्मणः । संज्ञा नाम महाभाग तस्यां भानुरजीजनत्
58 // iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe ṣaṣṭhaṃ manvantaraṃ samāptam,adhyāyaḥ ṣaṭsaptatitamaḥ saptasaptatitamo 'dhyāyaḥ- 77 mārkaṇḍeya uvāca mārtaṇḍa rasyaverbhāryā tanayā viśvakarmaṇaḥ / saṃjñā nāma mahābhāga tasyāṃ bhānurajījanat
1 ॥ मनुं प्रख्यातयशसमनेकज्ञानपारगम् । विवस्वतः सुतो यस्मात्तस्माद्वैवस्वतस्तु सः
1 // manuṃ prakhyātayaśasamanekajñānapāragam / vivasvataḥ suto yasmāttasmādvaivasvatastu saḥ
2 ॥ संज्ञा च रविणा दृष्टा निमीलयति लोचने । यतस्ततः सरोषोर्ऽकः संज्ञां निष्ठुरमब्रवीत्
2 // saṃjñā ca raviṇā dṛṣṭā nimīlayati locane / yatastataḥ saroṣor'kaḥ saṃjñāṃ niṣṭhuramabravīt
3 ॥ मयि दृष्टे सदा यस्मात् कुरुषे नेत्रसंयमम् । तस्माज्जनिष्यसे मूढे प्रजासंयमनं यमम्
3 // mayi dṛṣṭe sadā yasmāt kuruṣe netrasaṃyamam / tasmājjaniṣyase mūḍhe prajāsaṃyamanaṃ yamam
4 ॥ मार्कण्डेय उवाच ततः सा चपलां दृष्टिं देवी चक्रे भयाकुला । विलोलितदृशं दृष्ट्वा पुनराह च तां रविः
4 // mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sā capalāṃ dṛṣṭiṃ devī cakre bhayākulā / vilolitadṛśaṃ dṛṣṭvā punarāha ca tāṃ raviḥ
5 ॥ यस्माद्विलोलिता दृष्टिर्मयि दृष्टे त्वयाधुना । तस्माद्विलोलां तनयां नदीं त्वं प्रसविष्यसि
5 // yasmādvilolitā dṛṣṭirmayi dṛṣṭe tvayādhunā / tasmādvilolāṃ tanayāṃ nadīṃ tvaṃ prasaviṣyasi
6 ॥ मार्कण्डेय उवाच ततस्तस्यान्तु संजज्ञे भर्तृशापेन तेन वै । यमश्च यमुना चेयं प्रख्याता सुमहानदी
6 // mārkaṇḍeya uvāca tatastasyāntu saṃjajñe bhartṛśāpena tena vai / yamaśca yamunā ceyaṃ prakhyātā sumahānadī
7 ॥ सापि संज्ञा रवेस्तेजः सेहे दुः खेन भामिनी । असहन्ती च सा तेजश्चिन्तयामास वै तदा
7 // sāpi saṃjñā ravestejaḥ sehe duḥ khena bhāminī / asahantī ca sā tejaścintayāmāsa vai tadā
8 ॥ किङ्करोमि क्व गच्छामि क्व गतायाश्च निर्वृतिः । भवेन्मम कथं भर्ता कोपमर्कश्च नैष्यति
8 // kiṅkaromi kva gacchāmi kva gatāyāśca nirvṛtiḥ / bhavenmama kathaṃ bhartā kopamarkaśca naiṣyati
9 ॥ इति संचिन्त्य बहुधा प्रजापतिसुता तदा । बहु मेने महाभागा पितृसंश्रयमेव सा
9 // iti saṃcintya bahudhā prajāpatisutā tadā / bahu mene mahābhāgā pitṛsaṃśrayameva sā
10 ॥ ततः पितृगृहे गन्तुं कृतबुद्धिर्यशस्विनी । छायामयीमात्मतनुं निर्ममे दयितां रवेः
10 // tataḥ pitṛgṛhe gantuṃ kṛtabuddhiryaśasvinī / chāyāmayīmātmatanuṃ nirmame dayitāṃ raveḥ
11 ॥ ताञ्चोवाच त्वया वेश्मन्यत्र भानोर्यथा मया । तथा सम्यगपत्येषु वर्तितव्यं यथा रवौ
11 // tāñcovāca tvayā veśmanyatra bhānoryathā mayā / tathā samyagapatyeṣu vartitavyaṃ yathā ravau
12 ॥ पृष्टयापि न वाच्यन्ते तथैतद्गमनं मम । सैवास्मि नाम संज्ञेति वाच्यमेतत्सदा वचः
12 // pṛṣṭayāpi na vācyante tathaitadgamanaṃ mama / saivāsmi nāma saṃjñeti vācyametatsadā vacaḥ
13 ॥ छायसंज्ञोवाच आकेशग्रहणाद् देवि ! आशापाच्च वचस्तव । करिष्ये कथयिष्यामि वृत्तन्तु शापकर्षणात्
13 // chāyasaṃjñovāca ākeśagrahaṇād devi ! āśāpācca vacastava / kariṣye kathayiṣyāmi vṛttantu śāpakarṣaṇāt
14 ॥ इत्युक्ता सा तदा देवी जगाम भवनं पितुः । ददर्श तत्र त्वष्टारं तपसा धूतकल्मषम्
14 // ityuktā sā tadā devī jagāma bhavanaṃ pituḥ / dadarśa tatra tvaṣṭāraṃ tapasā dhūtakalmaṣam
15 ॥ बहुमानाच्च तेनापि पूजिता विश्वकर्मणा । तस्थौ पितृगृहे सा तु कञ्चित्कालमनिन्दिता
15 // bahumānācca tenāpi pūjitā viśvakarmaṇā / tasthau pitṛgṛhe sā tu kañcitkālamaninditā
16 ॥ ततस्तां प्राह चार्वङ्गी पिता नातिचिरोषिताम् । स्तुत्वा च तनयां प्रेमबहुमानपुरः सरम्
16 // tatastāṃ prāha cārvaṅgī pitā nāticiroṣitām / stutvā ca tanayāṃ premabahumānapuraḥ saram
17 ॥ त्वान्तु मे पश्यतो वत्से दिनानि सुबहून्यपि । मुहूर्तार्धसमानि स्युः किन्तु धर्मो विलुप्यते
17 // tvāntu me paśyato vatse dināni subahūnyapi / muhūrtārdhasamāni syuḥ kintu dharmo vilupyate
18 ॥ बान्धवेषु चिरं वासो नारीणां न यशस्करः । मनोरथो बान्धवानां नार्या भर्तृगृहे स्थितिः
18 // bāndhaveṣu ciraṃ vāso nārīṇāṃ na yaśaskaraḥ / manoratho bāndhavānāṃ nāryā bhartṛgṛhe sthitiḥ
19 ॥ सा त्वं त्रैलोक्यनाथेन भर्त्रा सूर्येण सङ्गता । पितृगेहे चिरं कालं वस्तुं नार्हसि पुत्रिके
19 // sā tvaṃ trailokyanāthena bhartrā sūryeṇa saṅgatā / pitṛgehe ciraṃ kālaṃ vastuṃ nārhasi putrike
20 ॥ सा त्वं भर्तृगृहं गच्छ तुष्टो ऽहं पूजितासि मे । पुनरागमनं कार्यं दर्शनाय शुभे मम
20 // sā tvaṃ bhartṛgṛhaṃ gaccha tuṣṭo 'haṃ pūjitāsi me / punarāgamanaṃ kāryaṃ darśanāya śubhe mama
21 ॥ मार्कण्डेय उवाच इत्युक्ता सा तदा पित्रा तथेत्युक्त्वा च सा मुने । संपूजयित्वा पितरं जगामाथोत्तरान् कुरून्
21 // mārkaṇḍeya uvāca ityuktā sā tadā pitrā tathetyuktvā ca sā mune / saṃpūjayitvā pitaraṃ jagāmāthottarān kurūn
22 ॥ सूर्यतापमनिच्छन्ती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचार तत्रापि वडवारूपधारिणी
22 // sūryatāpamanicchantī tejasastasya bibhyatī / tapaścacāra tatrāpi vaḍavārūpadhāriṇī
23 ॥ संज्ञेयमिति मन्वानो द्वितीयायामहस्पतिः । जनयामास तनयौ कन्याञ्चैकां मनोरमाम्
23 // saṃjñeyamiti manvāno dvitīyāyāmahaspatiḥ / janayāmāsa tanayau kanyāñcaikāṃ manoramām
24 ॥ छायासंज्ञा त्वपत्येषु यथा स्वेष्वतिवत्सला । तथा न संज्ञाकन्यायां पुत्रयोश्चान्ववर्तत
24 // chāyāsaṃjñā tvapatyeṣu yathā sveṣvativatsalā / tathā na saṃjñākanyāyāṃ putrayoścānvavartata
25 ॥ लालनाद्युपभोगेषु विशेषमनुवासरम् । मनुस्तत् क्षान्तवानस्य यमस्तस्या न चक्षमे
25 // lālanādyupabhogeṣu viśeṣamanuvāsaram / manustat kṣāntavānasya yamastasyā na cakṣame
26 ॥ ताडनाय च वै कोपात् पादस्तेन समुद्यतः । तस्याः पुनः क्षान्तिमता न तु देहे निपातितः
26 // tāḍanāya ca vai kopāt pādastena samudyataḥ / tasyāḥ punaḥ kṣāntimatā na tu dehe nipātitaḥ
27 ॥ ततः शशाप तं कोपाच्छायासंज्ञा यमं द्विज । किञ्चित् प्रस्फुरमाणौष्ठी विचलत्पाणिपल्लवा
27 // tataḥ śaśāpa taṃ kopācchāyāsaṃjñā yamaṃ dvija / kiñcit prasphuramāṇauṣṭhī vicalatpāṇipallavā
28 ॥ पितुः पत्नीममर्यादं यन्मां तर्जयसे पदा । भुवि तस्मादयं पदास्तवाद्यैव पतिष्यति
28 // pituḥ patnīmamaryādaṃ yanmāṃ tarjayase padā / bhuvi tasmādayaṃ padāstavādyaiva patiṣyati
29 ॥ मार्कण्डेय उवाच इत्याकर्ण्य यमः शापं मात्रा दत्तं भयातुरः । अभ्येत्य पितरं प्राह प्रणिपातपुरः सरम्
29 // mārkaṇḍeya uvāca ityākarṇya yamaḥ śāpaṃ mātrā dattaṃ bhayāturaḥ / abhyetya pitaraṃ prāha praṇipātapuraḥ saram
30 ॥ यम उवाच तातैतन्महदाश्चर्यं न दृष्टमिति केनचित् । माता वात्सल्यमुत्सृज्य शापं पुत्रे प्रयच्छति
30 // yama uvāca tātaitanmahadāścaryaṃ na dṛṣṭamiti kenacit / mātā vātsalyamutsṛjya śāpaṃ putre prayacchati
31 ॥ यथा मनुर्ममाचष्टे नेयं मता तथा मम । विगुणेष्वपि पुत्रेषु न माता विगुणा भवेत्
31 // yathā manurmamācaṣṭe neyaṃ matā tathā mama / viguṇeṣvapi putreṣu na mātā viguṇā bhavet
32 ॥ मार्कण्डेय उवाच यमस्यैतद्वचः श्रुत्वा भगवांस्तिमिरापहः । छायासंज्ञां समाहूय पप्रच्छ क्व गतेति सा
32 // mārkaṇḍeya uvāca yamasyaitadvacaḥ śrutvā bhagavāṃstimirāpahaḥ / chāyāsaṃjñāṃ samāhūya papraccha kva gateti sā
33 ॥ सा चाह तनया त्वष्टुरहं संज्ञा विभावसो । पत्नी तव त्वयापत्यान्येतानि जनितानि मे
33 // sā cāha tanayā tvaṣṭurahaṃ saṃjñā vibhāvaso / patnī tava tvayāpatyānyetāni janitāni me
34 ॥ इत्थं विवस्वतः सा तु बहुशः पृच्छतो यदा । नाचचक्षे ततः क्रुद्धो भास्वांस्तां शप्तुमुद्यतः
34 // itthaṃ vivasvataḥ sā tu bahuśaḥ pṛcchato yadā / nācacakṣe tataḥ kruddho bhāsvāṃstāṃ śaptumudyataḥ
35 ॥ ततः सा कथयामास यथावृत्तं विवस्वतः । विदितार्थश्च भगवान् जगाम त्वष्टुरालयम्
35 // tataḥ sā kathayāmāsa yathāvṛttaṃ vivasvataḥ / viditārthaśca bhagavān jagāma tvaṣṭurālayam
36 ॥ ततः स पूजयामास तदा त्रैलोक्यपूजितम् । भास्वन्तं परया भक्त्या निजगेहमुपागतम्
36 // tataḥ sa pūjayāmāsa tadā trailokyapūjitam / bhāsvantaṃ parayā bhaktyā nijagehamupāgatam
37 ॥ संज्ञां पृष्टस्तदा तस्मै कथयामास विश्वकृत् । आगतैवेह मे वेश्म भवतः प्रेषितेति वै
37 // saṃjñāṃ pṛṣṭastadā tasmai kathayāmāsa viśvakṛt / āgataiveha me veśma bhavataḥ preṣiteti vai
38 ॥ दिवाकरः समाधिस्थो वडवारूपधारिणीम् । तपश्चरन्तीं ददृशे उत्तरेषु कुरुष्वथ
38 // divākaraḥ samādhistho vaḍavārūpadhāriṇīm / tapaścarantīṃ dadṛśe uttareṣu kuruṣvatha
39 ॥ सौम्यमूर्तिः शुभाकारो मम भर्ता भवेदिति । अभिसन्धिञ्च तपसो बुबुधे ऽस्या दिवाकरः
39 // saumyamūrtiḥ śubhākāro mama bhartā bhavediti / abhisandhiñca tapaso bubudhe 'syā divākaraḥ
40 ॥ शातनं तेजसो मे ऽद्य क्रियतामिति भास्करः । तञ्चाह विश्वकर्माणं संज्ञायाः पितरं द्विज
40 // śātanaṃ tejaso me 'dya kriyatāmiti bhāskaraḥ / tañcāha viśvakarmāṇaṃ saṃjñāyāḥ pitaraṃ dvija
41 ॥ संवत्सरभ्रमेस्तस्य विश्वकर्मा करवेस्ततः । तेजसः शातनञ्चक्रे स्तूयमानश्च दैवतैः
41 // saṃvatsarabhramestasya viśvakarmā karavestataḥ / tejasaḥ śātanañcakre stūyamānaśca daivataiḥ