आदित्यवंशमखिलं वद सूत यथाक्रमम् सोमवंशं च तत्त्वज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि
ādityavaṃśamakhilaṃ vada sūta yathākramam somavaṃśaṃ ca tattvajña yathāvadvaktumarhasi
विवस्वान्कश्यपात् पूर्वम् अदित्यामभवत् सुतः तस्य पत्नीत्रयं तद्वत् संज्ञा राज्ञी प्रभा तथा
vivasvānkaśyapāt pūrvam adityāmabhavat sutaḥ tasya patnītrayaṃ tadvat saṃjñā rājñī prabhā tathā
रैवतस्य सुता राज्ञी रेवतं सुषुवे सुतम् प्रभा प्रभातं सुषुवे त्वाष्ट्री संज्ञा तथा मनुम्
raivatasya sutā rājñī revataṃ suṣuve sutam prabhā prabhātaṃ suṣuve tvāṣṭrī saṃjñā tathā manum
यमश्च यमुना चैव यमलौ तु बभूवतुः ततस्तेजोमयं रूपम् असहन्ती विवस्वतः
yamaśca yamunā caiva yamalau tu babhūvatuḥ tatastejomayaṃ rūpam asahantī vivasvataḥ
नारीमुत्पादयामास स्वशरीरादनिन्दिताम् त्वाष्ट्री स्वरूपरूपेण नाम्ना छायेति भामिनी
nārīmutpādayāmāsa svaśarīrādaninditām tvāṣṭrī svarūparūpeṇa nāmnā chāyeti bhāminī
पुरतः संस्थितां दृष्ट्वा संज्ञा तां प्रत्यभाषत छाये तं भज भर्तारम् अस्मदीयं वरानने
purataḥ saṃsthitāṃ dṛṣṭvā saṃjñā tāṃ pratyabhāṣata chāye taṃ bhaja bhartāram asmadīyaṃ varānane
अपत्यानि मदीयानि मातृस्नेहेन पालय तथेत्युक्त्वा तु सा देवम् अगमत् क्वापि सुव्रता
apatyāni madīyāni mātṛsnehena pālaya tathetyuktvā tu sā devam agamat kvāpi suvratā
कामयामास देवो ऽपि संज्ञेयमिति चादरात् जनयामास तस्यां तु पुत्रं च मनुरूपिणम्
kāmayāmāsa devo 'pi saṃjñeyamiti cādarāt janayāmāsa tasyāṃ tu putraṃ ca manurūpiṇam
सवर्णत्वाच्च सावर्णिर् मनोर्वैवस्वतस्य च ततः शनिं च तपतीं विष्टिं चैव क्रमेण तु
savarṇatvācca sāvarṇir manorvaivasvatasya ca tataḥ śaniṃ ca tapatīṃ viṣṭiṃ caiva krameṇa tu
छायायां जनयामास संज्ञेयमिति भास्करः छाया स्वपुत्रे ऽभ्यधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तथा
chāyāyāṃ janayāmāsa saṃjñeyamiti bhāskaraḥ chāyā svaputre 'bhyadhikaṃ snehaṃ cakre manau tathā
पूर्वो मनुस्तु चक्षाम न यमः क्रोधमूर्छितः संतर्जयामास तदा पादमुद्यम्य दक्षिणम्
pūrvo manustu cakṣāma na yamaḥ krodhamūrchitaḥ saṃtarjayāmāsa tadā pādamudyamya dakṣiṇam
शशाप च यमं छाया सक्षतः कृमिसंयुतः पादो ऽयमेको भविता पूयशोणितविस्रवः
śaśāpa ca yamaṃ chāyā sakṣataḥ kṛmisaṃyutaḥ pādo 'yameko bhavitā pūyaśoṇitavisravaḥ
निवेदयामास पितुर् यमः शापादमर्षितः निष्कारणमहं शप्तो मात्रा देव सकोपया
nivedayāmāsa pitur yamaḥ śāpādamarṣitaḥ niṣkāraṇamahaṃ śapto mātrā deva sakopayā
बालभावान्मया किंचिद् उद्यतश् चरणः सकृत् मनुना वार्यमाणापि मम शापम् अदाद् विभो
bālabhāvānmayā kiṃcid udyataś caraṇaḥ sakṛt manunā vāryamāṇāpi mama śāpam adād vibho
प्रायो न माता सास्माकं शापेनाहं यतो हतः देवो ऽप्याह यमं भूयः किं करोमि महामते
prāyo na mātā sāsmākaṃ śāpenāhaṃ yato hataḥ devo 'pyāha yamaṃ bhūyaḥ kiṃ karomi mahāmate
मौर्ख्यात्कस्य न दुःखं स्याद् अथवा कर्मसंततिः अनिवार्या भवस्यापि का कथान्येषु जन्तुषु
maurkhyātkasya na duḥkhaṃ syād athavā karmasaṃtatiḥ anivāryā bhavasyāpi kā kathānyeṣu jantuṣu
कृकवाकुर्मया दत्तो यः कृमीन्भक्षयिष्यति क्लेदं च रुधिरं चैव वत्सायम् अपनेष्यति
kṛkavākurmayā datto yaḥ kṛmīnbhakṣayiṣyati kledaṃ ca rudhiraṃ caiva vatsāyam apaneṣyati
एवमुक्तस्तपस्तेपे यमस्तीव्रं महायशाः गोकर्णतीर्थे वैराग्यात् फलपत्त्रानिलाशनः
evamuktastapastepe yamastīvraṃ mahāyaśāḥ gokarṇatīrthe vairāgyāt phalapattrānilāśanaḥ
आराधयन्महादेवं यावद्वर्षायुतायुतम् वरं प्रादान्महादेवः संतुष्टः शूलभृत्तदा
ārādhayanmahādevaṃ yāvadvarṣāyutāyutam varaṃ prādānmahādevaḥ saṃtuṣṭaḥ śūlabhṛttadā
वव्रे स लोकपालत्वं पितृलोके नृपालयम् धर्माधर्मात्मकस्यापि जगतस्तु परीक्षणम्
vavre sa lokapālatvaṃ pitṛloke nṛpālayam dharmādharmātmakasyāpi jagatastu parīkṣaṇam
एवं स लोकपालत्वम् अगमच्छूलपाणिनः पितॄणां चाधिपत्यं च धर्माधर्मस्य चानघ
evaṃ sa lokapālatvam agamacchūlapāṇinaḥ pitṝṇāṃ cādhipatyaṃ ca dharmādharmasya cānagha
विवस्वानथ तज्ज्ञात्वा संज्ञायाः कर्मचेष्टितम् त्वष्टुः समीपमगमद् आचचक्षे च रोषवान्
vivasvānatha tajjñātvā saṃjñāyāḥ karmaceṣṭitam tvaṣṭuḥ samīpamagamad ācacakṣe ca roṣavān
तमुवाच ततस्त्वष्टा सान्त्वपूर्वं द्विजोत्तमाः तवासहन्ती भगवन् महस्तीव्रं तमोनुदम्
tamuvāca tatastvaṣṭā sāntvapūrvaṃ dvijottamāḥ tavāsahantī bhagavan mahastīvraṃ tamonudam
वडबारूपम् आस्थाय मत्सकाशम् इहागता निवारिता मया सा नु त्वया चैव दिवाकर
vaḍabārūpam āsthāya matsakāśam ihāgatā nivāritā mayā sā nu tvayā caiva divākara
यस्माद् अविज्ञाततया मत्सकाशम् इहागता तस्मान्मदीयं भवनं प्रवेष्टुं न त्वमर्हसि
yasmād avijñātatayā matsakāśam ihāgatā tasmānmadīyaṃ bhavanaṃ praveṣṭuṃ na tvamarhasi
एवमुक्ता जगामाथ मरुदेशमनिन्दिता वडबारूपम् आस्थाय भूतले सम्प्रतिष्ठिता
evamuktā jagāmātha marudeśamaninditā vaḍabārūpam āsthāya bhūtale sampratiṣṭhitā
तस्मात्प्रसादं कुरु मे यद्यनुग्रहभागहम् अपनेष्यामि ते तेजो यन्त्रे कृत्वा दिवाकर
tasmātprasādaṃ kuru me yadyanugrahabhāgaham apaneṣyāmi te tejo yantre kṛtvā divākara
रूपं तव करिष्यामि लोकानन्दकरं प्रभो तथेत्युक्तः स रविणा भ्रमौ कृत्वा दिवाकरम्
rūpaṃ tava kariṣyāmi lokānandakaraṃ prabho tathetyuktaḥ sa raviṇā bhramau kṛtvā divākaram
पृथक्चकार तत्तेजश् चक्रं विष्णोर् अकल्पयत् त्रिशूलं चापि रुद्रस्य वज्रमिन्द्रस्य चाधिकम्
pṛthakcakāra tattejaś cakraṃ viṣṇor akalpayat triśūlaṃ cāpi rudrasya vajramindrasya cādhikam
दैत्यदानवसंहर्तुः सहस्रकिरणात्मकम् रूपं चाप्रतिमं चक्रे त्वष्टा पद्भ्यामृते महत्
daityadānavasaṃhartuḥ sahasrakiraṇātmakam rūpaṃ cāpratimaṃ cakre tvaṣṭā padbhyāmṛte mahat
न शशाकाथ तद्द्रष्टुं पादरूपं रवेः पुनः अर्चास्वपि ततः पादौ न कश्चित्कारयेत् क्वचित्
na śaśākātha taddraṣṭuṃ pādarūpaṃ raveḥ punaḥ arcāsvapi tataḥ pādau na kaścitkārayet kvacit
यः करोति स पापिष्ठां गतिमाप्नोति निन्दिताम् कुष्ठरोगमवाप्नोति लोके ऽस्मिन्दुःखसंयुतः
yaḥ karoti sa pāpiṣṭhāṃ gatimāpnoti ninditām kuṣṭharogamavāpnoti loke 'sminduḥkhasaṃyutaḥ
तस्माच्च धर्मकामार्थी चित्रेष्वायतनेषु च न क्वचित्कारयेत्पादौ देवदेवस्य धीमतः
tasmācca dharmakāmārthī citreṣvāyataneṣu ca na kvacitkārayetpādau devadevasya dhīmataḥ
ततः स भगवान्गत्वा भूर्लोकम् अमराधिपः कामयामास कामार्तो मुख एव दिवाकरः
tataḥ sa bhagavāngatvā bhūrlokam amarādhipaḥ kāmayāmāsa kāmārto mukha eva divākaraḥ
अश्वरूपेण महता तेजसा च समावृतः संज्ञा च मनसा क्षोभम् अगमद्भयविह्वला
aśvarūpeṇa mahatā tejasā ca samāvṛtaḥ saṃjñā ca manasā kṣobham agamadbhayavihvalā
नासापुटाभ्यामुत्सृष्टं परो ऽयमिति शङ्कया तद्रेतसस् ततो जाताव् अश्विनाव् इति निश्चितम्
nāsāpuṭābhyāmutsṛṣṭaṃ paro 'yamiti śaṅkayā tadretasas tato jātāv aśvināv iti niścitam
दस्रौ सुतत्वात् संजातौ नासत्यौ नासिकाग्रतः ज्ञात्वा चिराच्च तं देवं संतोषम् अगमत् परम्
dasrau sutatvāt saṃjātau nāsatyau nāsikāgrataḥ jñātvā cirācca taṃ devaṃ saṃtoṣam agamat param
विमानेनागमत्स्वर्गं पत्या सह मुदान्विता सावर्णो ऽपि मनुर् मेराव् अद्याप्यास्ते तपोधनः शनिस्तपोबलादाप ग्रहसाम्यं ततः पुनः
vimānenāgamatsvargaṃ patyā saha mudānvitā sāvarṇo 'pi manur merāv adyāpyāste tapodhanaḥ śanistapobalādāpa grahasāmyaṃ tataḥ punaḥ
यमुना तपती चैव पुनर्नद्यौ बभूवतुः विष्टिर्घोरात्मिका तद्वत् कालत्वेन व्यवस्थिता
yamunā tapatī caiva punarnadyau babhūvatuḥ viṣṭirghorātmikā tadvat kālatvena vyavasthitā
मनोर् वैवस्वतस्यासन् दश पुत्रा महाबलाः इलस् तु प्रथमस्तेषां पुत्रेष्ट्यां समजायत
manor vaivasvatasyāsan daśa putrā mahābalāḥ ilas tu prathamasteṣāṃ putreṣṭyāṃ samajāyata
इक्ष्वाकुः कुशनाभश्च अरिष्टो धृष्ट एव च नरिष्यन्तः करूषश्च शर्यातिश्च महाबलाः पृषध्रश्चाथ नाभागः सर्वे ते दिव्यमानुषाः
ikṣvākuḥ kuśanābhaśca ariṣṭo dhṛṣṭa eva ca nariṣyantaḥ karūṣaśca śaryātiśca mahābalāḥ pṛṣadhraścātha nābhāgaḥ sarve te divyamānuṣāḥ
अभिषिच्य मनुः पुत्रम् इलं ज्येष्ठं स धार्मिकः जगाम तपसे भूयः स महेन्द्रवनालयम्
abhiṣicya manuḥ putram ilaṃ jyeṣṭhaṃ sa dhārmikaḥ jagāma tapase bhūyaḥ sa mahendravanālayam
अथ दिग्जयसिद्ध्यर्थम् इलः प्रायान्महीम् इमाम् भ्रमन्द्वीपानि सर्वाणि क्ष्माभृतः सम्प्रधर्षयन्
atha digjayasiddhyartham ilaḥ prāyānmahīm imām bhramandvīpāni sarvāṇi kṣmābhṛtaḥ sampradharṣayan
जगामोपवनं शम्भोर् अश्वाकृष्टः प्रतापवान् कल्पद्रुमलताकीर्णं नाम्ना शरवणं महत्
jagāmopavanaṃ śambhor aśvākṛṣṭaḥ pratāpavān kalpadrumalatākīrṇaṃ nāmnā śaravaṇaṃ mahat
रमते यत्र देवेशः शम्भुः सोमार्धशेखरः उमया समयस्तत्र पुरा शरवणे कृतः
ramate yatra deveśaḥ śambhuḥ somārdhaśekharaḥ umayā samayastatra purā śaravaṇe kṛtaḥ
पुंनाम सत्त्वं यत्किंचिद् आगमिष्यति ते वने स्त्रीत्वमेष्यति तत्सर्वं दशयोजनमण्डले
puṃnāma sattvaṃ yatkiṃcid āgamiṣyati te vane strītvameṣyati tatsarvaṃ daśayojanamaṇḍale
अज्ञातसमयो राजा इलः शरवणे पुरा स्त्रीत्वमाप विशन्न् एव वडबात्वं हयस्तदा
ajñātasamayo rājā ilaḥ śaravaṇe purā strītvamāpa viśann eva vaḍabātvaṃ hayastadā
पुरुषत्वं हृतं सर्वं स्त्रीरूपे विस्मितो नृपः इलेति साभवन्नारी पीनोन्नतघनस्तनी
puruṣatvaṃ hṛtaṃ sarvaṃ strīrūpe vismito nṛpaḥ ileti sābhavannārī pīnonnataghanastanī
उन्नतश्रोणिजघना पद्मपत्त्रायतेक्षणा पूर्णेन्दुवदना तन्वी विलासोल्लासितेक्षणा
unnataśroṇijaghanā padmapattrāyatekṣaṇā pūrṇenduvadanā tanvī vilāsollāsitekṣaṇā
मूलोन्नतायतभुजा नीलकुञ्चितमूर्धजा तनुलोमा सुदशना मृदुगम्भीरभाषिणी
mūlonnatāyatabhujā nīlakuñcitamūrdhajā tanulomā sudaśanā mṛdugambhīrabhāṣiṇī
श्यामगौरेण वर्णेन हंसवारणगामिनी कार्मुकभ्रूयुगोपेता तनुताम्रनखाङ्कुरा
śyāmagaureṇa varṇena haṃsavāraṇagāminī kārmukabhrūyugopetā tanutāmranakhāṅkurā
भ्रमन्ती च वने तस्मिंश् चिन्तयामास भामिनी को मे पिताथवा भ्राता का मे माता भवेदिह
bhramantī ca vane tasmiṃś cintayāmāsa bhāminī ko me pitāthavā bhrātā kā me mātā bhavediha
कस्य भर्तुरहं दत्ता कियद्वत्स्यामि भूतले चिन्तयन्तीति ददृशे सोमपुत्रेण साङ्गना
kasya bharturahaṃ dattā kiyadvatsyāmi bhūtale cintayantīti dadṛśe somaputreṇa sāṅganā
इला रूपसमाक्षिप्तमनसा वरवर्णिनी बुधस्तदाप्तये यत्नम् अकरोत्कामपीडितः
ilā rūpasamākṣiptamanasā varavarṇinī budhastadāptaye yatnam akarotkāmapīḍitaḥ
विशिष्टाकारवान्दण्डी सकमण्डलुपुस्तकः वेणुदण्डकृतानेकपवित्रकगणत्रिकः
viśiṣṭākāravāndaṇḍī sakamaṇḍalupustakaḥ veṇudaṇḍakṛtānekapavitrakagaṇatrikaḥ
द्विजरूपः शिखी ब्रह्मा निगदन्कर्णकुण्डलः बटुभिश्चान्वितो युक्तैः समित्पुष्पकुशोदकैः
dvijarūpaḥ śikhī brahmā nigadankarṇakuṇḍalaḥ baṭubhiścānvito yuktaiḥ samitpuṣpakuśodakaiḥ
किलान्विषन् वने तस्मिन् नाजुहाव स तामिलाम् बहिर् वनस्यान्तरितः किल पादपमण्डले
kilānviṣan vane tasmin nājuhāva sa tāmilām bahir vanasyāntaritaḥ kila pādapamaṇḍale
ससंभ्रममकस्मात्तां सोपालम्भमिवावदत् त्यक्त्वाग्निहोत्रशुश्रूषां क्व गता मन्दिरान्मम
sasaṃbhramamakasmāttāṃ sopālambhamivāvadat tyaktvāgnihotraśuśrūṣāṃ kva gatā mandirānmama
इयं विहारवेला ते ह्य् अतिक्रामति साम्प्रतम् एह्येहि पृथुसुश्रोणि संभ्रान्ता केन हेतुना
iyaṃ vihāravelā te hy atikrāmati sāmpratam ehyehi pṛthusuśroṇi saṃbhrāntā kena hetunā
इयं सायन्तनी वेला विहारस्येह वर्तते कृत्वोपलेपनं पुष्पैर् अलंकुरु गृहं मम
iyaṃ sāyantanī velā vihārasyeha vartate kṛtvopalepanaṃ puṣpair alaṃkuru gṛhaṃ mama
सा त्व् अब्रवीद् विरमृताहं सर्वमेतत्तपोधन आत्मानं त्वां च भर्तारं कुलं च वद मे ऽनघ
sā tv abravīd viramṛtāhaṃ sarvametattapodhana ātmānaṃ tvāṃ ca bhartāraṃ kulaṃ ca vada me 'nagha
बुधः प्रोवाच तां तन्वीम् इला त्वं वरवर्णिनी अहं च कामुको नाम बहुविद्यो बुधः स्मृतः
budhaḥ provāca tāṃ tanvīm ilā tvaṃ varavarṇinī ahaṃ ca kāmuko nāma bahuvidyo budhaḥ smṛtaḥ
तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मणाधिपः इति सा तस्य वचनात् प्रविष्टा बुधमन्दिरम्
tejasvinaḥ kule jātaḥ pitā me brāhmaṇādhipaḥ iti sā tasya vacanāt praviṣṭā budhamandiram
रत्नस्तम्भसमायुक्तं दिव्यमायाविनिर्मितम् इला कृतार्थमात्मानं मेने तद्भवनस्थिता
ratnastambhasamāyuktaṃ divyamāyāvinirmitam ilā kṛtārthamātmānaṃ mene tadbhavanasthitā
अहो वृत्तमहो रूपम् अहो धनमहो कुलम् मम चास्य च मे भर्तुर् अहो लावण्यम् उत्तमम्
aho vṛttamaho rūpam aho dhanamaho kulam mama cāsya ca me bhartur aho lāvaṇyam uttamam
रेमे च सा तेन समम् अतिकालमिला ततः सर्वभोगमये गेहे यथेन्द्रभवने तथा
reme ca sā tena samam atikālamilā tataḥ sarvabhogamaye gehe yathendrabhavane tathā