एवमेकार्णवीभूते शेते लोकेमहाद्युतिः प्रच्छाद्य सलिलेनोर्वीं हंसो नारायणस्तदा
evamekārṇavībhūte śete lokemahādyutiḥ pracchādya salilenorvīṃ haṃso nārāyaṇastadā
महतो रजसो मध्ये महार्णवसरःसु वै विरजस्कं महाबाहुम् अक्षयं ब्रह्म यद्विदुः
mahato rajaso madhye mahārṇavasaraḥsu vai virajaskaṃ mahābāhum akṣayaṃ brahma yadviduḥ
आत्मरूपप्रकाशेन तमसा संवृतः प्रभुः मनः सात्त्विकमाधाय यत्र तत्सत्यमासत
ātmarūpaprakāśena tamasā saṃvṛtaḥ prabhuḥ manaḥ sāttvikamādhāya yatra tatsatyamāsata
याथातथ्यं परं ज्ञानं भूतं तद्ब्रह्मणा पुरा रहस्यारण्यकोद्दिष्टं यच्चौपनिषदं स्मृतम्
yāthātathyaṃ paraṃ jñānaṃ bhūtaṃ tadbrahmaṇā purā rahasyāraṇyakoddiṣṭaṃ yaccaupaniṣadaṃ smṛtam
पुरुषो यज्ञ इत्येतद् यत्परं परिकीर्तितम् यश्चान्यः पुरुषाख्यः स्यात् स एष पुरुषोत्तमः
puruṣo yajña ityetad yatparaṃ parikīrtitam yaścānyaḥ puruṣākhyaḥ syāt sa eṣa puruṣottamaḥ
ये च यज्ञकरा विप्रा ये चर्त्विज इति स्मृताः अस्मादेव पुरा भूता यज्ञेभ्यः श्रूयतां तथा
ye ca yajñakarā viprā ye cartvija iti smṛtāḥ asmādeva purā bhūtā yajñebhyaḥ śrūyatāṃ tathā
ब्रह्माणं प्रथमं वक्त्राद् उद्गातारं च सामगम् होतारमपि चाध्वर्युं बाहुभ्यामसृजत्प्रभुः
brahmāṇaṃ prathamaṃ vaktrād udgātāraṃ ca sāmagam hotāramapi cādhvaryuṃ bāhubhyāmasṛjatprabhuḥ
ब्रह्मणो ब्राह्मणाच्छंसि प्रस्तोतारं च सर्वशः तौ मित्रावरुणौ पृष्ठात् प्रतिप्रस्तारमेव च
brahmaṇo brāhmaṇācchaṃsi prastotāraṃ ca sarvaśaḥ tau mitrāvaruṇau pṛṣṭhāt pratiprastārameva ca
उदरात्प्रतिहर्तारं पोतारं चैव पार्थिव अच्छावाकमथोरुभ्यां नेष्टारं चैव पार्थिव
udarātpratihartāraṃ potāraṃ caiva pārthiva acchāvākamathorubhyāṃ neṣṭāraṃ caiva pārthiva
पाणिभ्यामथ चाग्नीध्रं सुब्रह्मण्यं च जानुतः ग्रावस्तुतं तु पादाभ्याम् उन्नेतारं च याजुषम्
pāṇibhyāmatha cāgnīdhraṃ subrahmaṇyaṃ ca jānutaḥ grāvastutaṃ tu pādābhyām unnetāraṃ ca yājuṣam
एवमेवैष भगवान् षोडशैव जगत्पतिः प्रवक्तॄन्सर्वयज्ञानाम् ऋत्विजो ऽसृजदुत्तमान्
evamevaiṣa bhagavān ṣoḍaśaiva jagatpatiḥ pravaktṝnsarvayajñānām ṛtvijo 'sṛjaduttamān
तदेष वै वेदमयः पुरुषो यज्ञसंज्ञितः वेदाश्चैतन्मयाः सर्वे साङ्गोपनिषदक्रियाः
tadeṣa vai vedamayaḥ puruṣo yajñasaṃjñitaḥ vedāścaitanmayāḥ sarve sāṅgopaniṣadakriyāḥ
स्वपित्येकार्णवे चैव यदाश्चर्यमभूत्पुरा श्रूयतां तद्यथा विप्रा मार्कण्डेयकुतूहलम्
svapityekārṇave caiva yadāścaryamabhūtpurā śrūyatāṃ tadyathā viprā mārkaṇḍeyakutūhalam
गीर्णो भगवतस्तस्य कुक्षावेव महामुनिः बहुवर्षसहस्रायुस् तस्यैव वरतेजसा
gīrṇo bhagavatastasya kukṣāveva mahāmuniḥ bahuvarṣasahasrāyus tasyaiva varatejasā
अटंस्तीर्थप्रसङ्गेन पृथिवीं तीर्थगोचराम् आश्रमाणि च पुण्यानि देवतायतनानि च
aṭaṃstīrthaprasaṅgena pṛthivīṃ tīrthagocarām āśramāṇi ca puṇyāni devatāyatanāni ca
देशान्राष्ट्राणि चित्राणि पुराणि विविधानि च जपहोमपरः शान्तस् तपो घोरं समास्थितः
deśānrāṣṭrāṇi citrāṇi purāṇi vividhāni ca japahomaparaḥ śāntas tapo ghoraṃ samāsthitaḥ
मार्कण्डेयस्ततस्तस्य शनैर्वक्त्राद्विनिःसृतः स निष्क्रामन्न चात्मानं जानीते देवमायया
mārkaṇḍeyastatastasya śanairvaktrādviniḥsṛtaḥ sa niṣkrāmanna cātmānaṃ jānīte devamāyayā
निष्क्रम्याप्यस्य वदनाद् एकार्णवमथो जगत् सर्वतस्तमसाच्छन्नं मार्कण्डेयो ऽन्ववैक्षत
niṣkramyāpyasya vadanād ekārṇavamatho jagat sarvatastamasācchannaṃ mārkaṇḍeyo 'nvavaikṣata
तस्योत्पन्नं भयं तीव्रं संशयश्चात्मजीविते देवदर्शनसंहृष्टो विस्मयं परमं गतः
tasyotpannaṃ bhayaṃ tīvraṃ saṃśayaścātmajīvite devadarśanasaṃhṛṣṭo vismayaṃ paramaṃ gataḥ
चिन्तयञ्जलमध्यस्थो मार्कण्डेयो विशङ्कितः किं नु स्यान्मम चिन्तेयं मोहः स्वप्नो ऽनुभूयते
cintayañjalamadhyastho mārkaṇḍeyo viśaṅkitaḥ kiṃ nu syānmama cinteyaṃ mohaḥ svapno 'nubhūyate
व्यक्तमन्यतमो भावस् तेषां संभावितो मम न हीदृशं जगत्क्लेशम् अयुक्तं सत्यमर्हति
vyaktamanyatamo bhāvas teṣāṃ saṃbhāvito mama na hīdṛśaṃ jagatkleśam ayuktaṃ satyamarhati
नष्टचन्द्रार्कपवने नष्टपर्वतभूतले कतमः स्यादयं लोक इति चिन्तामवस्थितः
naṣṭacandrārkapavane naṣṭaparvatabhūtale katamaḥ syādayaṃ loka iti cintāmavasthitaḥ
ददर्श चापि पुरुषं स्वपन्तं पर्वतोपमम् सलिले ऽर्धमथो मग्नं जीमूतमिव सागरे
dadarśa cāpi puruṣaṃ svapantaṃ parvatopamam salile 'rdhamatho magnaṃ jīmūtamiva sāgare
ज्वलन्तमिव तेजोभिर् गोयुक्तमिव भास्करम् शर्वर्यां जाग्रतमिव भासन्तं स्वेन तेजसा
jvalantamiva tejobhir goyuktamiva bhāskaram śarvaryāṃ jāgratamiva bhāsantaṃ svena tejasā
देवं द्रष्टुमिहायातः को भवानिति विस्मयात् तथैव स मुनिः कुक्षिं पुनरेव प्रवेशितः
devaṃ draṣṭumihāyātaḥ ko bhavāniti vismayāt tathaiva sa muniḥ kukṣiṃ punareva praveśitaḥ
सम्प्रविष्टः पुनः कुक्षिं मार्कण्डेयो ऽतिविस्मयः तथैव तु पुनर्भूयो विजानन्स्वप्नदर्शनम्
sampraviṣṭaḥ punaḥ kukṣiṃ mārkaṇḍeyo 'tivismayaḥ tathaiva tu punarbhūyo vijānansvapnadarśanam
स तथैव यथापूर्वं यो धरामटते पुरा पुण्यतीर्थजलोपेतां विविधान्याश्रमाणि च
sa tathaiva yathāpūrvaṃ yo dharāmaṭate purā puṇyatīrthajalopetāṃ vividhānyāśramāṇi ca
क्रतुभिर्यजमानाश्च समाप्तवरदक्षिणान् अपश्यद्देवकुक्षिस्थान् याजकाञ्छतशो द्विजान्
kratubhiryajamānāśca samāptavaradakṣiṇān apaśyaddevakukṣisthān yājakāñchataśo dvijān
सद्वृत्तमास्थिताः सर्वे वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः चत्वारश्चाश्रमाः सम्यग् यथोद्दिष्टा मया तव
sadvṛttamāsthitāḥ sarve varṇā brāhmaṇapūrvakāḥ catvāraścāśramāḥ samyag yathoddiṣṭā mayā tava
एवं वर्षशतं साग्रं मार्कण्डेयस्य धीमतः चरतः पृथिवीं सर्वां न कुक्ष्यन्तः समीक्षितः
evaṃ varṣaśataṃ sāgraṃ mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ carataḥ pṛthivīṃ sarvāṃ na kukṣyantaḥ samīkṣitaḥ
ततः कदाचिदथ वै पुनर्वक्त्राद्विनिःसृतः सुप्तं न्यग्रोधशाखायां बालमेकं निरैक्षत
tataḥ kadācidatha vai punarvaktrādviniḥsṛtaḥ suptaṃ nyagrodhaśākhāyāṃ bālamekaṃ niraikṣata
तथैवैकार्णवजले नीहारेणावृताम्बरे अव्यग्रः क्रीडते लोके सर्वभूतविवर्जिते
tathaivaikārṇavajale nīhāreṇāvṛtāmbare avyagraḥ krīḍate loke sarvabhūtavivarjite
स मुनिर्विस्मयाविष्टः कौतूहलसमन्वितः बालमादित्यसंकाशं नाशक्नोदभिवीक्षितुम्
sa munirvismayāviṣṭaḥ kautūhalasamanvitaḥ bālamādityasaṃkāśaṃ nāśaknodabhivīkṣitum
स चिन्तयंस्तथैकान्ते स्थित्वा सलिलसंनिधौ पूर्वदृष्टमिदं मेने शङ्कितो देवमायया
sa cintayaṃstathaikānte sthitvā salilasaṃnidhau pūrvadṛṣṭamidaṃ mene śaṅkito devamāyayā
अगाधसलिले तस्मिन् मार्कण्डेयः सविस्मयः प्लवंस्तथार्तिम् अगमद् भयात्संत्रस्तलोचनः
agādhasalile tasmin mārkaṇḍeyaḥ savismayaḥ plavaṃstathārtim agamad bhayātsaṃtrastalocanaḥ
स तस्मै भगवानाह स्वागतं बालयोगवान् बभाषे मेघतुल्येन स्वरेण पुरुषोत्तमः
sa tasmai bhagavānāha svāgataṃ bālayogavān babhāṣe meghatulyena svareṇa puruṣottamaḥ
मा भैर्वत्स न भेतव्यम् इहैवायाहि मे ऽन्तिकम् मार्कण्डेयो मुनिस्त्वाह बालं तं श्रमपीडितः
mā bhairvatsa na bhetavyam ihaivāyāhi me 'ntikam mārkaṇḍeyo munistvāha bālaṃ taṃ śramapīḍitaḥ
को मां नाम्ना कीर्तयति तपः परिभवन्मम दिव्यं वर्षसहस्राख्यं धर्षयन्निव मे वयः
ko māṃ nāmnā kīrtayati tapaḥ paribhavanmama divyaṃ varṣasahasrākhyaṃ dharṣayanniva me vayaḥ
न ह्येष वः समाचारो देवेष्वपि ममोचितः मां ब्रह्मापि हि देवेशो दीर्घायुरिति भाषते
na hyeṣa vaḥ samācāro deveṣvapi mamocitaḥ māṃ brahmāpi hi deveśo dīrghāyuriti bhāṣate
कस्तमो घोरमासाद्य मामद्य त्यक्तजीवितः मार्कण्डेयेति मामुक्त्वा मृत्युमीक्षितुमर्हति
kastamo ghoramāsādya māmadya tyaktajīvitaḥ mārkaṇḍeyeti māmuktvā mṛtyumīkṣitumarhati
एवमाभाष्य तं क्रोधान् मार्कण्डेयो महामुनिः तथैव भगवान्भूयो बभाषे मधुसूदनः
evamābhāṣya taṃ krodhān mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ tathaiva bhagavānbhūyo babhāṣe madhusūdanaḥ
अहं ते जनको वत्स हृषीकेशः पिता गुरुः आयुष्प्रदाता पौराणः किं मां त्वं नोपसर्पसि
ahaṃ te janako vatsa hṛṣīkeśaḥ pitā guruḥ āyuṣpradātā paurāṇaḥ kiṃ māṃ tvaṃ nopasarpasi
मां पुत्रकामः प्रथमं पिता ते ऽङ्गिरसो मुनिः पूर्वमाराधयामास तपस्तीव्रं समाश्रितः
māṃ putrakāmaḥ prathamaṃ pitā te 'ṅgiraso muniḥ pūrvamārādhayāmāsa tapastīvraṃ samāśritaḥ
ततस्त्वां घोरतपसा प्रावृणोदमितौजसम् उक्तवानहमात्मस्थं महर्षिम् अमितौजसम्
tatastvāṃ ghoratapasā prāvṛṇodamitaujasam uktavānahamātmasthaṃ maharṣim amitaujasam
कः समुत्सहते चान्यो यो न भूतात्मकात्मजः द्रष्टुमेकार्णवगतं क्रीडन्तं योगवर्त्मना
kaḥ samutsahate cānyo yo na bhūtātmakātmajaḥ draṣṭumekārṇavagataṃ krīḍantaṃ yogavartmanā
ततः प्रहृष्टवदनो विस्मयोत्फुल्ललोचनः मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटो मार्कण्डेयो महातपाः
tataḥ prahṛṣṭavadano vismayotphullalocanaḥ mūrdhni baddhāñjalipuṭo mārkaṇḍeyo mahātapāḥ
नामगोत्रे ततः प्रोच्य दीर्घायुर्लोकपूजितः तस्मै भगवते भक्त्या नमस्कारमथाकरोत्
nāmagotre tataḥ procya dīrghāyurlokapūjitaḥ tasmai bhagavate bhaktyā namaskāramathākarot
इच्छेयं तत्त्वतो मायाम् इमां ज्ञातुं तवानघ यदेकार्णवमध्यस्थः शेषे त्वं बालरूपवान्
iccheyaṃ tattvato māyām imāṃ jñātuṃ tavānagha yadekārṇavamadhyasthaḥ śeṣe tvaṃ bālarūpavān
किंसंज्ञश्चैव भगवांल् लोके विज्ञायसे प्रभो तर्कये त्वां महात्मानं को ह्यन्यः स्थातुमर्हति
kiṃsaṃjñaścaiva bhagavāṃl loke vijñāyase prabho tarkaye tvāṃ mahātmānaṃ ko hyanyaḥ sthātumarhati
अहं नारायणो ब्रह्मन् सर्वभूतविनाशनः अहं सहस्रशीर्षाख्यो यः पदैरभिसंज्ञितः
ahaṃ nārāyaṇo brahman sarvabhūtavināśanaḥ ahaṃ sahasraśīrṣākhyo yaḥ padairabhisaṃjñitaḥ
आदित्यवर्णः पुरुषो मखे ब्रह्ममयो मखः अहमग्निर्हव्यवाहो यादसां पतिरव्ययः
ādityavarṇaḥ puruṣo makhe brahmamayo makhaḥ ahamagnirhavyavāho yādasāṃ patiravyayaḥ
अहमिन्द्रपदे शक्रो वर्षाणां परिवत्सरः अहं योगी युगाख्यस्य युगान्तावर्त एव च
ahamindrapade śakro varṣāṇāṃ parivatsaraḥ ahaṃ yogī yugākhyasya yugāntāvarta eva ca
अहं सर्वाणि सत्त्वानि दैवतान्यखिलानि तु भुजंगानामहं शेषस् तार्क्ष्यो वै सर्वपक्षिणाम्
ahaṃ sarvāṇi sattvāni daivatānyakhilāni tu bhujaṃgānāmahaṃ śeṣas tārkṣyo vai sarvapakṣiṇām
कृतान्तः सर्वभूतानां विश्वेषां कालसंज्ञितः अहं धर्मस्तपश्चाहं सर्वाश्रमनिवासिनाम्
kṛtāntaḥ sarvabhūtānāṃ viśveṣāṃ kālasaṃjñitaḥ ahaṃ dharmastapaścāhaṃ sarvāśramanivāsinām
अहं चैव सरिद्दिव्या क्षीरोदश्च महार्णवः यत्तत्सत्यं च परमम् अहमेकः प्रजापतिः
ahaṃ caiva sariddivyā kṣīrodaśca mahārṇavaḥ yattatsatyaṃ ca paramam ahamekaḥ prajāpatiḥ
अहं सांख्यमहं योगो ऽप्यहं तत्परमं पदम् अहमिज्या क्रिया चाहम् अहं विद्याधिपः स्मृतः
ahaṃ sāṃkhyamahaṃ yogo 'pyahaṃ tatparamaṃ padam ahamijyā kriyā cāham ahaṃ vidyādhipaḥ smṛtaḥ
अहं ज्योतिरहं वायुर् अहं भूमिरहं नभः अहमापः समुद्राश्च नक्षत्राणि दिशो दश
ahaṃ jyotirahaṃ vāyur ahaṃ bhūmirahaṃ nabhaḥ ahamāpaḥ samudrāśca nakṣatrāṇi diśo daśa
अहं वर्षमहं सोमः पर्जन्यो ऽहमहं रविः क्षीरोदसागरे चाहं समुद्रे वडवामुखः
ahaṃ varṣamahaṃ somaḥ parjanyo 'hamahaṃ raviḥ kṣīrodasāgare cāhaṃ samudre vaḍavāmukhaḥ
वह्निः संवर्तको भूत्वा पिबंस्तोयमयं हविः अहं पुराणः परमं तथैवाहं परायणम्
vahniḥ saṃvartako bhūtvā pibaṃstoyamayaṃ haviḥ ahaṃ purāṇaḥ paramaṃ tathaivāhaṃ parāyaṇam
अहं भूतस्य भव्यस्य वर्तमानस्य संभवः यत्किंचित्पश्यसे विप्र यच्छृणोषि च किंचन
ahaṃ bhūtasya bhavyasya vartamānasya saṃbhavaḥ yatkiṃcitpaśyase vipra yacchṛṇoṣi ca kiṃcana
यल्लोके चानुभवसि तत्सर्वं मामनुस्मर विश्वं सृष्टं मया पूर्वं सृज्यं चाद्यापि पश्य माम्
yalloke cānubhavasi tatsarvaṃ māmanusmara viśvaṃ sṛṣṭaṃ mayā pūrvaṃ sṛjyaṃ cādyāpi paśya mām
युगे युगे च स्रक्ष्यामि मार्कण्डेयाखिलं जगत् तदेतदखिलं सर्वं मार्कण्डेयावधारय
yuge yuge ca srakṣyāmi mārkaṇḍeyākhilaṃ jagat tadetadakhilaṃ sarvaṃ mārkaṇḍeyāvadhāraya
शुश्रूषुर्मम धर्मांश्च कुक्षौ चर सुखं मम मम ब्रह्मा शरीरस्थो देवैश्च ऋषिभिः सह
śuśrūṣurmama dharmāṃśca kukṣau cara sukhaṃ mama mama brahmā śarīrastho devaiśca ṛṣibhiḥ saha
व्यक्तमव्यक्तयोगं माम् अवगच्छासुरद्विषम् अहमेकाक्षरो मन्त्रस् त्र्यक्षरश्चैव तारकः
vyaktamavyaktayogaṃ mām avagacchāsuradviṣam ahamekākṣaro mantras tryakṣaraścaiva tārakaḥ
परस्त्रिवर्गाद् ओंकारस् त्रिवर्गार्थनिदर्शनः एवमादिपुराणेशो वदन्नेव महामतिः
parastrivargād oṃkāras trivargārthanidarśanaḥ evamādipurāṇeśo vadanneva mahāmatiḥ
वक्त्रमाहृतवानाशु मार्कण्डेयं महामुनिम् ततो भगवतः कुक्षिं प्रविष्टो मुनिसत्तमः
vaktramāhṛtavānāśu mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim tato bhagavataḥ kukṣiṃ praviṣṭo munisattamaḥ
स तस्मिन्सुखमेकान्ते शुश्रूषुर्हंसमव्ययम् यो ऽहमेव विविधतनुं परिश्रितो महार्णवे व्यपगतचन्द्रभास्करे शनैश्चरन्प्रभुरपि हंससंज्ञितो ऽसृजज्जगद्विहरति कालपर्यये
sa tasminsukhamekānte śuśrūṣurhaṃsamavyayam yo 'hameva vividhatanuṃ pariśrito mahārṇave vyapagatacandrabhāskare śanaiścaranprabhurapi haṃsasaṃjñito 'sṛjajjagadviharati kālaparyaye