169 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्माख्याने धर्मराजोपदेशेन भगीरथस्य गङ्गानयनोद्यमवर्णनं नाम पञ्चदशो ऽध्यायः नारद उवाच हिमवद्गिरिमासाद्य किं चकार महीपतिः । कथमानीतवान्गङ्गामेतन्मे वक्तुमर्हसि
169 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde dharmākhyāne dharmarājopadeśena bhagīrathasya gaṅgānayanodyamavarṇanaṃ nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ nārada uvāca himavadgirimāsādya kiṃ cakāra mahīpatiḥ / kathamānītavāngaṅgāmetanme vaktumarhasi
1 ॥ सनक उवाच भगीरथो महाराजो जटाचीरधरो मुने । गच्छन्हिमाद्रिं तपसे प्राप्तो गोदावरी तटम्
1 // sanaka uvāca bhagīratho mahārājo jaṭācīradharo mune / gacchanhimādriṃ tapase prāpto godāvarī taṭam
2 ॥ तत्रापश्यन्महारण्ये भृगोराश्रममुत्तमम् । कृष्णसारसमाकीर्णं मातङ्गगणसेवितम्
2 // tatrāpaśyanmahāraṇye bhṛgorāśramamuttamam / kṛṣṇasārasamākīrṇaṃ mātaṅgagaṇasevitam
3 ॥ भ्रमद्भूमरसंघुष्टं कूजद्विहगसंकुलम् । व्रजद्वराहनिकरं चमरीपुच्छवीचितम्
3 // bhramadbhūmarasaṃghuṣṭaṃ kūjadvihagasaṃkulam / vrajadvarāhanikaraṃ camarīpucchavīcitam
4 ॥ नृत्यन्मयूरनिकरं सारङ्गादिनिषेवितम् । प्रवर्द्धितमहावृक्षं मुनिकन्याभिरादरात्
4 // nṛtyanmayūranikaraṃ sāraṅgādiniṣevitam / pravarddhitamahāvṛkṣaṃ munikanyābhirādarāt
5 ॥ शालतालतमालाढ्यं नूनहिन्तालमण्डितम् । मालतीयूथिकाकुन्दचम्पकाशअवत्थभूषितम्
5 // śālatālatamālāḍhyaṃ nūnahintālamaṇḍitam / mālatīyūthikākundacampakāśaavatthabhūṣitam
6 ॥ उत्पुल्लकुसुमोपेत मृषिसङ्घनिषेवितम् । वेदशास्त्रमहाघोषमाश्रमं प्राविशद्भुगोः
6 // utpullakusumopeta mṛṣisaṅghaniṣevitam / vedaśāstramahāghoṣamāśramaṃ prāviśadbhugoḥ
7 ॥ गृणन्तं परम ब्रह्म वृत्तं शिष्यगणैर्मुनिम् । तेजसा सूर्यसदृशं भृगुं तत्र ददर्श सः
7 // gṛṇantaṃ parama brahma vṛttaṃ śiṣyagaṇairmunim / tejasā sūryasadṛśaṃ bhṛguṃ tatra dadarśa saḥ
8 ॥ प्रणनामाथ विप्रेन्द्रं पादसंग्रहणादिना । आतिथ्यं भृगुरप्यस्य चक्रे सन्मानपूर्वकम्
8 // praṇanāmātha viprendraṃ pādasaṃgrahaṇādinā / ātithyaṃ bhṛgurapyasya cakre sanmānapūrvakam
9 ॥ कृतातिथ्यक्रियो राजा भृगुणा परमर्षिणा । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयान्मुनिपुङ्गवम्
9 // kṛtātithyakriyo rājā bhṛguṇā paramarṣiṇā / uvāca prāñjalirbhūtvā vinayānmunipuṅgavam
10 ॥ भगीरथ उवाच भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । पृच्छामि भवभीतो ऽहं नृणामुद्धारकारणम्
10 // bhagīratha uvāca bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada / pṛcchāmi bhavabhīto 'haṃ nṛṇāmuddhārakāraṇam
11 ॥ भगवांस्तुष्यते येन कर्मणा मुनिसत्तम । तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ अनुग्राह्यो ऽस्मि ते यति
11 // bhagavāṃstuṣyate yena karmaṇā munisattama / tanmamākhyāhi sarvajña anugrāhyo 'smi te yati
12 ॥ भृगुरुवाच राजंस्तवेप्सितं ज्ञातं त्वं हि पुण्यवतां वरः । अन्यथा स्वकुलं सर्वं कथमुद्धर्त्तुमर्हसि
12 // bhṛguruvāca rājaṃstavepsitaṃ jñātaṃ tvaṃ hi puṇyavatāṃ varaḥ / anyathā svakulaṃ sarvaṃ kathamuddharttumarhasi
13 ॥ यो वा को वापि भूपाल स्वकुलं शुभकर्मणा । उद्धर्त्तकामस्तं विद्यान्नररुपधरं हरिम्
13 // yo vā ko vāpi bhūpāla svakulaṃ śubhakarmaṇā / uddharttakāmastaṃ vidyānnararupadharaṃ harim
14 ॥ कर्मणा येन देवेशो नृणामिष्टफलप्रदः । तत्प्रवक्ष्यामि राजेन्द्र शृणुष्व सुसमाहितः
14 // karmaṇā yena deveśo nṛṇāmiṣṭaphalapradaḥ / tatpravakṣyāmi rājendra śṛṇuṣva susamāhitaḥ
15 ॥ भव सत्यपरो राजन्न हिंसानिरतस्तथा । सर्वभूतहितो नित्यं मानृतं वद वै क्वचित्
15 // bhava satyaparo rājanna hiṃsāniratastathā / sarvabhūtahito nityaṃ mānṛtaṃ vada vai kvacit
16 ॥ त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् । कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर विष्णुं सनातनम्
16 // tyaja durjanasaṃsargaṃ bhaja sādhusamāgamam / kuru puṇyamahorātraṃ smara viṣṇuṃ sanātanam
17 ॥ कुरु पूजां महाविष्णोर्याहि शान्ति मनुत्तमाम् । द्वादशाष्टाक्षरं मन्त्रं जय श्रेयो भविष्यति
17 // kuru pūjāṃ mahāviṣṇoryāhi śānti manuttamām / dvādaśāṣṭākṣaraṃ mantraṃ jaya śreyo bhaviṣyati
18 ॥ भगीरथा उवाच सत्यं तु कीदृशं प्रोक्तं सर्वभूतहितं मुने । अनृतं कीदृशं प्रोक्तं दुर्जनाश्चापि कीदृशाः
18 // bhagīrathā uvāca satyaṃ tu kīdṛśaṃ proktaṃ sarvabhūtahitaṃ mune / anṛtaṃ kīdṛśaṃ proktaṃ durjanāścāpi kīdṛśāḥ
19 ॥ साधवः कीदृशाः प्रोक्तास्तथा पुण्यं च कीदृशम् । स्मर्तव्यश्च कथं विष्णुस्तस्य पूजा च कीदृशी
19 // sādhavaḥ kīdṛśāḥ proktāstathā puṇyaṃ ca kīdṛśam / smartavyaśca kathaṃ viṣṇustasya pūjā ca kīdṛśī
20 ॥ शान्तिश्च कीदृशी प्रोक्ता को मन्त्रो ऽष्टाक्षरो मुने । को वा द्वादशवर्णश्च मुने तत्त्वार्थकोविद
20 // śāntiśca kīdṛśī proktā ko mantro 'ṣṭākṣaro mune / ko vā dvādaśavarṇaśca mune tattvārthakovida
21 ॥ कृपां कृत्वा मयि परां सर्वं व्याख्यातमर्हसि । भृगुरुवाच साधु साधुमहाप्राज्ञ तव बुद्धिरनुत्तमा
21 // kṛpāṃ kṛtvā mayi parāṃ sarvaṃ vyākhyātamarhasi / bhṛguruvāca sādhu sādhumahāprājña tava buddhiranuttamā
22 ॥ यत्पृष्टो ऽहं त्वया भूप तत्सर्वं प्रवदामि ते । यथार्थकथनं यत्तत्सत्यमाहुर्विपश्चितः
22 // yatpṛṣṭo 'haṃ tvayā bhūpa tatsarvaṃ pravadāmi te / yathārthakathanaṃ yattatsatyamāhurvipaścitaḥ
23 ॥ धर्माविरोधतो वाच्यं तद्धि धर्मपरायणैः । देशकालादि विज्ञाय स्वयमस्याविरोधतः
23 // dharmāvirodhato vācyaṃ taddhi dharmaparāyaṇaiḥ / deśakālādi vijñāya svayamasyāvirodhataḥ
24 ॥ यद्वचः प्रोच्यते सद्भिस्तस्तत्यमभिधीयते । सर्वेषामेव जन्तूनामक्लेषजननं हि तत्
24 // yadvacaḥ procyate sadbhistastatyamabhidhīyate / sarveṣāmeva jantūnāmakleṣajananaṃ hi tat
25 ॥ अहिंसा सा नृप प्रोक्ता सर्वकामप्रदायिनी । कर्मकार्यसहायत्वमकार्यपरिपन्थिता
25 // ahiṃsā sā nṛpa proktā sarvakāmapradāyinī / karmakāryasahāyatvamakāryaparipanthitā
26 ॥ सर्वलोकहितत्वं वै प्रोच्यते धर्मकोविदैः । इच्छानुवृत्तकथनं धर्माधर्मविवेकिनः
26 // sarvalokahitatvaṃ vai procyate dharmakovidaiḥ / icchānuvṛttakathanaṃ dharmādharmavivekinaḥ
27 ॥ अनृतं तद्धि विज्ञेय सर्वश्रेयोविरोधि तत् । ये लोके द्वेषिणो मूर्खाः कुमार्गरतबुद्धयः
27 // anṛtaṃ taddhi vijñeya sarvaśreyovirodhi tat / ye loke dveṣiṇo mūrkhāḥ kumārgaratabuddhayaḥ
28 ॥ ते राजन्दुर्ज्जना ज्ञेयाः सर्वधर्मबहिष्कृताः । धर्माधर्मविवेकेन वेदमार्गानुसारिणः
28 // te rājandurjjanā jñeyāḥ sarvadharmabahiṣkṛtāḥ / dharmādharmavivekena vedamārgānusāriṇaḥ
29 ॥ सर्वलोकहितासक्ताः साधवः परिकीर्त्तिताः । हरि भक्तिकरं यत्तत्सद्भिश्च परिरञ्चितम्
29 // sarvalokahitāsaktāḥ sādhavaḥ parikīrttitāḥ / hari bhaktikaraṃ yattatsadbhiśca parirañcitam
30 ॥ आत्मनः प्रीतिजनकं तत्पुण्यं परिकीर्त्तितम् । सर्वं जगदिदं विष्णुर्वष्णुः सर्वस्य कारणम्
30 // ātmanaḥ prītijanakaṃ tatpuṇyaṃ parikīrttitam / sarvaṃ jagadidaṃ viṣṇurvaṣṇuḥ sarvasya kāraṇam
31 ॥ अहं च विष्णुर्यज्ज्ञानं तद्विष्णुस्म रणं विदुः । सर्वदेवमयो विष्णुर्विधिना पूजयामि तम्
31 // ahaṃ ca viṣṇuryajjñānaṃ tadviṣṇusma raṇaṃ viduḥ / sarvadevamayo viṣṇurvidhinā pūjayāmi tam
32 ॥ इति या भवति श्रद्धा सा तद्भक्तिः प्रकीर्तिताः । सर्वभूतमयो विष्णुः परिपूर्णः सनातनः
32 // iti yā bhavati śraddhā sā tadbhaktiḥ prakīrtitāḥ / sarvabhūtamayo viṣṇuḥ paripūrṇaḥ sanātanaḥ
33 ॥ इत्यभेदेन या बुद्धिः समता सा प्रकीर्त्तिता । समता शत्रुमित्रेषु वशित्वं च तथा नृप
33 // ityabhedena yā buddhiḥ samatā sā prakīrttitā / samatā śatrumitreṣu vaśitvaṃ ca tathā nṛpa
34 ॥ यदृच्छालाभसंतुष्टिः सा शान्तिः परिकीर्तिता । एते सर्वे समाख्यातास्तपः सिद्धिप्रदा नृणाम्
34 // yadṛcchālābhasaṃtuṣṭiḥ sā śāntiḥ parikīrtitā / ete sarve samākhyātāstapaḥ siddhipradā nṛṇām
35 ॥ समस्तपापराशीनां तरसा नाशहेतवः । अष्टाक्षरं महामन्त्रं सर्वपापप्रणाशनम्
35 // samastapāparāśīnāṃ tarasā nāśahetavaḥ / aṣṭākṣaraṃ mahāmantraṃ sarvapāpapraṇāśanam
36 ॥ वक्ष्यामि तव राजेन्द्र पुरुषार्थैकसाधनम् । विष्णोः प्रियकरं चैव सर्वसिद्धिप्रदायकम्
36 // vakṣyāmi tava rājendra puruṣārthaikasādhanam / viṣṇoḥ priyakaraṃ caiva sarvasiddhipradāyakam
37 ॥ नमो नारायणायेति जपेत्प्रणक्पूर्वकम् । नमो भगवते प्रोच्य वासुदेवाय तत्परम्
37 // namo nārāyaṇāyeti japetpraṇakpūrvakam / namo bhagavate procya vāsudevāya tatparam
38 ॥ प्रणवाद्यं महाराज द्वादशार्णमुदाहृतम् । द्वयोः समं फलं राजन्नष्टद्वादशवर्णयोः
38 // praṇavādyaṃ mahārāja dvādaśārṇamudāhṛtam / dvayoḥ samaṃ phalaṃ rājannaṣṭadvādaśavarṇayoḥ
39 ॥ प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च साम्यमुद्दिष्टमेतयोः । शङ्खचचक्रधरं शान्तं नारायणमनामयम्
39 // pravṛttau ca nivṛttau ca sāmyamuddiṣṭametayoḥ / śaṅkhacacakradharaṃ śāntaṃ nārāyaṇamanāmayam
40 ॥ लक्ष्मीसंश्रितवामाङ्कं तथाभयकरं प्रभुम् । किरीटकुण्डलधरं नानामण्डनशोभितम्
40 // lakṣmīsaṃśritavāmāṅkaṃ tathābhayakaraṃ prabhum / kirīṭakuṇḍaladharaṃ nānāmaṇḍanaśobhitam
41 ॥ भ्राजत्कौस्तुभमालाढ्यं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । पीताम्बरधरं देवं सुरासुरनमस्कृतम्
41 // bhrājatkaustubhamālāḍhyaṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam / pītāmbaradharaṃ devaṃ surāsuranamaskṛtam
42 ॥ ध्यायेदनादिनिधनं सर्वकामफलप्रदम् । अन्तर्यामी ज्ञानरुपी परिपूर्णः सनातनः
42 // dhyāyedanādinidhanaṃ sarvakāmaphalapradam / antaryāmī jñānarupī paripūrṇaḥ sanātanaḥ
43 ॥ एतत्सर्वं समाख्यातं यत्तु पुष्टं त्वया नृप । स्वस्ति ते ऽस्तु तपः सिद्धिं गच्छ लब्धुं यथासुखम्
43 // etatsarvaṃ samākhyātaṃ yattu puṣṭaṃ tvayā nṛpa / svasti te 'stu tapaḥ siddhiṃ gaccha labdhuṃ yathāsukham
44 ॥ एवमुक्तो महीपालो भृगुणा परमर्षिणा । परमां प्रीतिमापन्नः प्रपेदेतपसे वनम्
44 // evamukto mahīpālo bhṛguṇā paramarṣiṇā / paramāṃ prītimāpannaḥ prapedetapase vanam
45 ॥ हिमवद्गिरिमासाद्य पुण्यदेशे मनोहरे । नादेश्वरे महाक्षेत्रे तपस्तेपे ऽतिदुश्चरम्
45 // himavadgirimāsādya puṇyadeśe manohare / nādeśvare mahākṣetre tapastepe 'tiduścaram
46 ॥ राजा त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः । कृतातिथ्यर्हणश्चापि नित्यं होमपरायणः
46 // rājā triṣavaṇasnāyī kandamūlaphalāśanaḥ / kṛtātithyarhaṇaścāpi nityaṃ homaparāyaṇaḥ
47 ॥ सर्वभूतहितः शान्तो नारायणपरायणः । पत्रैः पुष्पैः फलैस्तोयैस्त्रिकालं हरिपूजकः
47 // sarvabhūtahitaḥ śānto nārāyaṇaparāyaṇaḥ / patraiḥ puṣpaiḥ phalaistoyaistrikālaṃ haripūjakaḥ
48 ॥ एवं बहुतिथं कालं नीत्वा चात्यन्तधैर्यवान् । ध्यायन्नारायणं देवं शीर्णपर्णाशनो ऽभवत्
48 // evaṃ bahutithaṃ kālaṃ nītvā cātyantadhairyavān / dhyāyannārāyaṇaṃ devaṃ śīrṇaparṇāśano 'bhavat
49 ॥ प्राणायामपरो भूत्वा राजा परमधार्मिकः । निरुच्छ्वास स्तपस्तप्तुं ततः समुपचक्रमे
49 // prāṇāyāmaparo bhūtvā rājā paramadhārmikaḥ / nirucchvāsa stapastaptuṃ tataḥ samupacakrame
50 ॥ ध्यायन्नारायणं देवमनं तमपराजितम् । षष्टिवर्षसहस्ताणि निरुच्छ्वासपरो ऽभवत्
50 // dhyāyannārāyaṇaṃ devamanaṃ tamaparājitam / ṣaṣṭivarṣasahastāṇi nirucchvāsaparo 'bhavat
51 ॥ तस्य नान्मापुटाद्राज्ञो वह्निर्जज्ञं भयङ्करः । तं दृष्ट्वा देवताः सर्वे वित्रस्ता वह्निता पिताः
51 // tasya nānmāpuṭādrājño vahnirjajñaṃ bhayaṅkaraḥ / taṃ dṛṣṭvā devatāḥ sarve vitrastā vahnitā pitāḥ
52 ॥ अभिजग्मुर्महाविष्णुं यत्रास्ते जगतां पतिः । क्षीरोदस्योत्तरं तीर संप्राप्य त्रिदशेश्वराः । अस्तुवन्देवदेवेशं शरणागतपालकम्
52 // abhijagmurmahāviṣṇuṃ yatrāste jagatāṃ patiḥ / kṣīrodasyottaraṃ tīra saṃprāpya tridaśeśvarāḥ / astuvandevadeveśaṃ śaraṇāgatapālakam
53 ॥ देवा ऊचुः नताः स्म विष्णुं जगदेकनाथं स्मरत्समस्तार्तिहरं परेशम् । स्वभावशुद्धं परिपूर्णभावं वदन्ति यज्ज्ञानतनुं च तज्ज्ञाः
53 // devā ūcuḥ natāḥ sma viṣṇuṃ jagadekanāthaṃ smaratsamastārtiharaṃ pareśam / svabhāvaśuddhaṃ paripūrṇabhāvaṃ vadanti yajjñānatanuṃ ca tajjñāḥ
54 ॥ ध्येयः सदा योगिवरैर्महात्मा स्वेच्छाशरीरैः कुतदेवकार्यः । जगत्स्वरुपो जगदादिनाथस्तस्मै नताः स्मः पुरुषोत्तमाय
54 // dhyeyaḥ sadā yogivarairmahātmā svecchāśarīraiḥ kutadevakāryaḥ / jagatsvarupo jagadādināthastasmai natāḥ smaḥ puruṣottamāya
55 ॥ यनन्नामसंकीर्त्तनतो खलानां समस्त पापानि लयं प्रयान्ति । तमीशमीड्यं पुरुषं पुराणं नताः स्म विष्णुं पुरुषाथसिद्ध्यै
55 // yanannāmasaṃkīrttanato khalānāṃ samasta pāpāni layaṃ prayānti / tamīśamīḍyaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ natāḥ sma viṣṇuṃ puruṣāthasiddhyai
56 ॥ यत्तेजसा भान्ति दिवाकराद्या नातिक्रमं त्यस्य कदापि शिक्षाः । कालात्मकं तं त्रिदशाधिनाथं नमामहे वै पुरुषार्थरुपम्
56 // yattejasā bhānti divākarādyā nātikramaṃ tyasya kadāpi śikṣāḥ / kālātmakaṃ taṃ tridaśādhināthaṃ namāmahe vai puruṣārtharupam
57 ॥ जगत्करो ऽत्यब्जभवो ऽत्ति रुद्रः पुनाति लोकाञ्श्रुतिभिश्च विप्राः । तमादिदेवं गुणसन्निधानं सर्वोपदेष्टारमिताः शरण्यम्
57 // jagatkaro 'tyabjabhavo 'tti rudraḥ punāti lokāñśrutibhiśca viprāḥ / tamādidevaṃ guṇasannidhānaṃ sarvopadeṣṭāramitāḥ śaraṇyam
58 ॥ वरं वरेण्यं मधुकैटभारिं सुरासुराभ्यर्चितपादपीठम् । ॥ सद्भक्तिसंकल्पितासिद्धिहेतुं ज्ञानैकवेद्यं प्रणताः स्म देवम्
58 // varaṃ vareṇyaṃ madhukaiṭabhāriṃ surāsurābhyarcitapādapīṭham / // sadbhaktisaṃkalpitāsiddhihetuṃ jñānaikavedyaṃ praṇatāḥ sma devam
59 ॥ अनादिमध्यान्तमजं परेशमनाद्यविद्याख्यतमोविनाशम् । सच्चित्परानन्दघनस्वरुपं रुपादिहीनं प्रणताः स्म देवम्
59 // anādimadhyāntamajaṃ pareśamanādyavidyākhyatamovināśam / saccitparānandaghanasvarupaṃ rupādihīnaṃ praṇatāḥ sma devam
60 ॥ नारायणं विष्णुमनन्तमीशं पीताम्बरं पद्मभवादिसेव्यम् । यज्ञाप्रियं यज्ञकरं विशुद्धं नताः स्म सर्वोत्तममव्ययं तम्
60 // nārāyaṇaṃ viṣṇumanantamīśaṃ pītāmbaraṃ padmabhavādisevyam / yajñāpriyaṃ yajñakaraṃ viśuddhaṃ natāḥ sma sarvottamamavyayaṃ tam
61 ॥ इति स्तुतो महाविष्णुर्देवैरिन्द्रादिभिस्तदा । चरितं तस्य राजर्षेर्देवानां संन्यवेदयत्
61 // iti stuto mahāviṣṇurdevairindrādibhistadā / caritaṃ tasya rājarṣerdevānāṃ saṃnyavedayat
62 ॥ ततो देवान्समाश्वास्य दत्त्वाभयमनञ्जनः । जगाम यत्र राजर्षिस्तपस्तपति नारद
62 // tato devānsamāśvāsya dattvābhayamanañjanaḥ / jagāma yatra rājarṣistapastapati nārada
63 ॥ शङ्खचक्रधरो देवः सच्चिदानन्दविग्रहः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य राज्ञः सर्वजगद्गुरुः
63 // śaṅkhacakradharo devaḥ saccidānandavigrahaḥ / pratyakṣatāmagāttasya rājñaḥ sarvajagadguruḥ
64 ॥ तं दुष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं भाभासितदिगन्तरम् । अतिसीपुष्पंसंकाशं स्फुरत्कुण्डलमण्डितम्
64 // taṃ duṣṭvā puṇḍarīkākṣaṃ bhābhāsitadigantaram / atisīpuṣpaṃsaṃkāśaṃ sphuratkuṇḍalamaṇḍitam
65 ॥ स्निग्ध कुन्तलवक्राब्जं विभ्राजन्मुकुटोज्ज्वलम् । श्रीवत्सकौस्तुमधरं वनमालाविभूषितम्
65 // snigdha kuntalavakrābjaṃ vibhrājanmukuṭojjvalam / śrīvatsakaustumadharaṃ vanamālāvibhūṣitam
66 ॥ दीर्घबाहुमुदाराङ्गं लोकेशार्चितपन्त्कजम् । ननाम दण्डवद्भूमौ भूपतिर्नम्रकन्धरः
66 // dīrghabāhumudārāṅgaṃ lokeśārcitapantkajam / nanāma daṇḍavadbhūmau bhūpatirnamrakandharaḥ
67 ॥ अत्यन्तहर्षसंपूर्णः सरोमाञ्चः सगद्गदः । कृष्ण कृष्णेति श्रीकृष्णेति समुच्चरन्
67 // atyantaharṣasaṃpūrṇaḥ saromāñcaḥ sagadgadaḥ / kṛṣṇa kṛṣṇeti śrīkṛṣṇeti samuccaran
68 ॥ तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा ह्यन्तर्यामी जगद्गुरुः । उवाच कृपयाविष्टो भगवान्भूतभावनः
68 // tasya viṣṇuḥ prasannātmā hyantaryāmī jagadguruḥ / uvāca kṛpayāviṣṭo bhagavānbhūtabhāvanaḥ
69 ॥ श्रीभगवानुवाच भगीरथ महाभाग तवाभीष्टं भविष्यति । आगमिष्यन्ति मल्लोकं तव पूर्वपितामहाः
69 // śrībhagavānuvāca bhagīratha mahābhāga tavābhīṣṭaṃ bhaviṣyati / āgamiṣyanti mallokaṃ tava pūrvapitāmahāḥ
70 ॥ मम मूर्त्यन्तरं शम्भुं राजन्स्तोत्रैः स्वशक्तिवः । स्तुहि ते सकलं कामं सवै सद्यः करिष्यन्ति
70 // mama mūrtyantaraṃ śambhuṃ rājanstotraiḥ svaśaktivaḥ / stuhi te sakalaṃ kāmaṃ savai sadyaḥ kariṣyanti
71 ॥ यस्तु जग्राह शशिनं शूरणं समुपागतम् । तस्मादाराधयेशानं स्तोत्रैः स्तुत्यं सुखप्रदम्
71 // yastu jagrāha śaśinaṃ śūraṇaṃ samupāgatam / tasmādārādhayeśānaṃ stotraiḥ stutyaṃ sukhapradam
72 ॥ अनादिनिधनो देवः सर्वकाम फलप्रदः । त्वया संपुजितो राजन्सद्यः श्रेयो विधास्यति
72 // anādinidhano devaḥ sarvakāma phalapradaḥ / tvayā saṃpujito rājansadyaḥ śreyo vidhāsyati
73 ॥ इत्युक्त्वा देवदेवेशो जगतां पतिरच्युतः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठ उत्तस्थौसो ऽपि भूपतिः
73 // ityuktvā devadeveśo jagatāṃ patiracyutaḥ / antardadhe muniśreṣṭha uttasthauso 'pi bhūpatiḥ
74 ॥ किमिदं स्मम आहोस्वित्सत्यं साक्षाद्विजोत्तम् । भूपतिर्विस्मयं प्रात्पः किं करोमीति विस्मितः
74 // kimidaṃ smama āhosvitsatyaṃ sākṣādvijottam / bhūpatirvismayaṃ prātpaḥ kiṃ karomīti vismitaḥ
75 ॥ अथान्तरिक्षे वागुज्चैः प्राह तं भ्रान्तचेतसम् । सत्यमेतदिति व्यक्तं न चिन्तां कर्तुमर्हसि
75 // athāntarikṣe vāgujcaiḥ prāha taṃ bhrāntacetasam / satyametaditi vyaktaṃ na cintāṃ kartumarhasi
76 ॥ तन्निशम्यावनीपाल ईशानं सर्वकारणम् । समस्तदेवताराजमस्तौषीद्भक्तितत्परः
76 // tanniśamyāvanīpāla īśānaṃ sarvakāraṇam / samastadevatārājamastauṣīdbhaktitatparaḥ
77 ॥ भगीरथ उवाच प्रणमामि जगन्नाथं प्रणतार्तिप्रणाशनम् । प्रमाणागोचरं देवमीशानं प्रणवात्मकम्
77 // bhagīratha uvāca praṇamāmi jagannāthaṃ praṇatārtipraṇāśanam / pramāṇāgocaraṃ devamīśānaṃ praṇavātmakam
78 ॥ जगद्रूपमजं नित्यं सर्गस्थित्यन्तकारणम् । विश्वरुपं विरुपाक्ष प्रणतो ऽस्म्युग्ररेतसम्
78 // jagadrūpamajaṃ nityaṃ sargasthityantakāraṇam / viśvarupaṃ virupākṣa praṇato 'smyugraretasam
79 ॥ आदिमध्यान्तरहितमनन्तमजमव्ययम् । समामनन्ति योगीन्द्रा स्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम्
79 // ādimadhyāntarahitamanantamajamavyayam / samāmananti yogīndrā staṃ vande puṣṭivardhanam
80 ॥ नमो लोकाधिनाथाप वञ्चते परिवञ्चते । नमो ऽस्तु नीलग्रीवाय पसूनां पतये नमः
80 // namo lokādhināthāpa vañcate parivañcate / namo 'stu nīlagrīvāya pasūnāṃ pataye namaḥ
81 ॥ नमः कपालहस्ताय पाशपतये नमः । नमो ऽकल्पप्रकल्पाय भूतानां पतये नमः
81 // namaḥ kapālahastāya pāśapataye namaḥ / namo 'kalpaprakalpāya bhūtānāṃ pataye namaḥ
82 ॥ नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः । नमः कपालहस्ताय पाशमुद्गरधारिणे
82 // namaḥ pinākahastāya śūlahastāya te namaḥ / namaḥ kapālahastāya pāśamudgaradhāriṇe
83 ॥ नमस्ते सर्वभूताय घण्टाहस्ताय ते नमः । नमः पञ्चास्यदेवाय क्षेत्राणां पतये नमः
83 // namaste sarvabhūtāya ghaṇṭāhastāya te namaḥ / namaḥ pañcāsyadevāya kṣetrāṇāṃ pataye namaḥ
84 ॥ नमः समस्तभूतानामादिभृताय भूभृते । अनेकरुपरुपाय निर्गुणाय परात्मने
84 // namaḥ samastabhūtānāmādibhṛtāya bhūbhṛte / anekaruparupāya nirguṇāya parātmane
85 ॥ नमो दणाधिदेवाय गणानां पतये नमः । नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यपतये नमः
85 // namo daṇādhidevāya gaṇānāṃ pataye namaḥ / namo hiraṇyagarbhāya hiraṇyapataye namaḥ
86 ॥ हिरण्यरेतसे तुभ्यंनमो हिरण्यबाहवे । नमो ध्यानस्वरुपाय नमस्ते ध्यानसाक्षिणे
86 // hiraṇyaretase tubhyaṃnamo hiraṇyabāhave / namo dhyānasvarupāya namaste dhyānasākṣiṇe
87 ॥ नमस्ते ध्यानसंस्थाय ध्यानगम्याय ते नमः । येनेदं विश्वमखिलं चराचरविराजितम्
87 // namaste dhyānasaṃsthāya dhyānagamyāya te namaḥ / yenedaṃ viśvamakhilaṃ carācaravirājitam
88 ॥ वर्षेवाभ्रेण जनितं प्रधानपुरुषात्मना
88 // varṣevābhreṇa janitaṃ pradhānapuruṣātmanā
89 ॥ स्वप्रकाशं महात्मानं परं ज्योतिः सनातनम् । यमामनन्ति तत्त्वज्ञाः सवितारं नृचक्षुषाम्
89 // svaprakāśaṃ mahātmānaṃ paraṃ jyotiḥ sanātanam / yamāmananti tattvajñāḥ savitāraṃ nṛcakṣuṣām
90 ॥ उमाकान्तनन्दिकेशन्तं नीलकण्ठं सदाशिवम् । मृत्युञ्जयं महादेवं परात्परतरं विभुम्
90 // umākāntanandikeśantaṃ nīlakaṇṭhaṃ sadāśivam / mṛtyuñjayaṃ mahādevaṃ parātparataraṃ vibhum
91 ॥ परं शब्दब्रह्मरुपं तं वन्दे ऽखिलकारणम् । कपर्द्दिने नमस्तुभ्यं सद्यो जाताय वै नमः
91 // paraṃ śabdabrahmarupaṃ taṃ vande 'khilakāraṇam / kaparddine namastubhyaṃ sadyo jātāya vai namaḥ
92 ॥ भवोद्भवाय शुद्धाय ज्येष्ठाय च कनीयसे । मन्यवे त इषे त्रघय्याः पतये यज्ञतन्तवे
92 // bhavodbhavāya śuddhāya jyeṣṭhāya ca kanīyase / manyave ta iṣe traghayyāḥ pataye yajñatantave
93 ॥ ऊर्जे दिशां च पतये कालायाघोररुपिणे । कृशानुरेतसे तुभ्यं नमो ऽस्तु सुमाहात्मने
93 // ūrje diśāṃ ca pataye kālāyāghorarupiṇe / kṛśānuretase tubhyaṃ namo 'stu sumāhātmane
94 ॥ यतः समुद्राः सरितो ऽद्रयश्च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः । स्थाणु श्चरिष्णुर्महदल्पकं च असञ्च सज्जीवमजीमास
94 // yataḥ samudrāḥ sarito 'drayaśca gandharvayakṣāsurasiddhasaṅghāḥ / sthāṇu ścariṣṇurmahadalpakaṃ ca asañca sajjīvamajīmāsa
95 ॥ नतो ऽस्मि तं योगिनताङ्घ्रिपद्मं सर्वान्तरात्मानमरुपमीशम् । स्वतन्त्रमेकं गुणुनां गुणं च नमामि भूयः प्रणमामि भूयः
95 // nato 'smi taṃ yoginatāṅghripadmaṃ sarvāntarātmānamarupamīśam / svatantramekaṃ guṇunāṃ guṇaṃ ca namāmi bhūyaḥ praṇamāmi bhūyaḥ
96 ॥ इत्थं स्तुतो महादेवः शङ्करो लोकशङ्करः । आविर्बभूव भृपस्य संतत्पतपसोग्रतः
96 // itthaṃ stuto mahādevaḥ śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ / āvirbabhūva bhṛpasya saṃtatpatapasogrataḥ
97 ॥ पञ्चवक्रं दशभुजं चन्द्रार्ध्दकृतशएखरम् । त्रिलोचनमुदाराङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम्
97 // pañcavakraṃ daśabhujaṃ candrārdhdakṛtaśaekharam / trilocanamudārāṅgaṃ nāgayajñopavītinam
98 ॥ विशालवक्षसं देवं तुहिनाद्रिसमप्रभम् । गजचर्माम्बरधरं सुरार्चितपदाम्बुजम्
98 // viśālavakṣasaṃ devaṃ tuhinādrisamaprabham / gajacarmāmbaradharaṃ surārcitapadāmbujam
99 ॥ दृष्ट्वा पपात पादाग्रे दण्डवद्भुवि नारद । तत उत्थाय सहसा शिवाग्रे विहिताञ्जलिः
99 // dṛṣṭvā papāta pādāgre daṇḍavadbhuvi nārada / tata utthāya sahasā śivāgre vihitāñjaliḥ
100 ॥ प्रणनाम महादेवं कीर्तयञ्शङ्कराह्वयम् । विज्ञाय भक्तिं भूपस्य शङ्करः शशिशेखरः
100 // praṇanāma mahādevaṃ kīrtayañśaṅkarāhvayam / vijñāya bhaktiṃ bhūpasya śaṅkaraḥ śaśiśekharaḥ
101 ॥ उवाच राज्ञे तुष्टो ऽस्मि वरं वरय वाञ्छितम् । तोषितो ऽस्मि त्वया सम्यक् स्तोत्रेण तपसा तथा
101 // uvāca rājñe tuṣṭo 'smi varaṃ varaya vāñchitam / toṣito 'smi tvayā samyak stotreṇa tapasā tathā
102 ॥ एवमुक्तः स देवेन राजा संतुष्टमानसः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा जगतामीश्वरेश्वरेश्वरम्
102 // evamuktaḥ sa devena rājā saṃtuṣṭamānasaḥ / uvāca prāñjalirbhūtvā jagatāmīśvareśvareśvaram
103 ॥ भगीरथ उवाच अनुग्राह्यो ऽस्मि यदि ते वरदानान्महेश्वर । तदा गङ्गां प्रयच्छास्मत्पितॄणां मुक्तिहेतवे
103 // bhagīratha uvāca anugrāhyo 'smi yadi te varadānānmaheśvara / tadā gaṅgāṃ prayacchāsmatpitṝṇāṃ muktihetave
104 ॥ श्रीशिव उवाच दत्ता गङ्गा मया तुभ्यं पितॄणां ते गतिः परा । तुभ्यं मोक्षं परश्चेति तमुक्त्वान्तर्दधे शिवः
104 // śrīśiva uvāca dattā gaṅgā mayā tubhyaṃ pitṝṇāṃ te gatiḥ parā / tubhyaṃ mokṣaṃ paraśceti tamuktvāntardadhe śivaḥ
105 ॥ परर्दिनो जटास्त्रस्ता गङ्गा लोकैकपाविर्नी । पावयन्ती जगत्सर्वमन्वगच्छद्भगीरथम्
105 // parardino jaṭāstrastā gaṅgā lokaikapāvirnī / pāvayantī jagatsarvamanvagacchadbhagīratham
106 ॥ ततः प्रभृति सा देवी निर्मला मलहारिणी । भागीरथीति विख्याता त्रिषु लोकेष्वभून्मुने
106 // tataḥ prabhṛti sā devī nirmalā malahāriṇī / bhāgīrathīti vikhyātā triṣu lokeṣvabhūnmune
107 ॥ सगरस्यात्मजाः पूर्वं यत्र दग्धाः स्वपाप्मना । तं देशं प्लावयामास गङ्गा सर्वसरिद्वरा
107 // sagarasyātmajāḥ pūrvaṃ yatra dagdhāḥ svapāpmanā / taṃ deśaṃ plāvayāmāsa gaṅgā sarvasaridvarā
108 ॥ यदा संप्लावितं भस्म सागराणां तु गङ्गाया । तदैव नरके मग्ना उद्धृताश्च गतैनसः
108 // yadā saṃplāvitaṃ bhasma sāgarāṇāṃ tu gaṅgāyā / tadaiva narake magnā uddhṛtāśca gatainasaḥ
109 ॥ पुरा संक्रुश्यमानेन ये यमेनातिपूडिताः । त एव पूचितास्तेन गङ्गाजलपरिप्लुताः
109 // purā saṃkruśyamānena ye yamenātipūḍitāḥ / ta eva pūcitāstena gaṅgājalapariplutāḥ
110 ॥ गतपापान्य विज्ञाय यमः सगरसंभवान् । प्रणम्याभ्यर्च्य विधिवत्प्राह तान्प्रीतमानसः
110 // gatapāpānya vijñāya yamaḥ sagarasaṃbhavān / praṇamyābhyarcya vidhivatprāha tānprītamānasaḥ
111 ॥ भो भो राजसुता यूयं नरकाद् भृशदारुणात् । मुक्ता विमानमारुह्य गच्छध्वं विष्णुमन्दिरम्
111 // bho bho rājasutā yūyaṃ narakād bhṛśadāruṇāt / muktā vimānamāruhya gacchadhvaṃ viṣṇumandiram
112 ॥ इत्युक्तास्ते महात्मानो यमेन गतकल्मषाः । दिव्यदेहधरा भूत्वा विष्णुलोकं प्रपेदिरे
112 // ityuktāste mahātmāno yamena gatakalmaṣāḥ / divyadehadharā bhūtvā viṣṇulokaṃ prapedire
113 ॥ एवंप्रभावा सा गङ्गा विष्णुपादाग्रसंभवा । सर्वलोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी
113 // evaṃprabhāvā sā gaṅgā viṣṇupādāgrasaṃbhavā / sarvalokeṣu vikhyātā mahāpātakanāśinī
114 ॥ य इदं पुण्यमाख्यानं महापातकनाशनम् । पठेच्च शृणुयाद्वापि गङ्गास्नानफलं लभेत्
114 // ya idaṃ puṇyamākhyānaṃ mahāpātakanāśanam / paṭhecca śṛṇuyādvāpi gaṅgāsnānaphalaṃ labhet
115 ॥ यस्त्वे तत्पुण्यमाख्यानं कथयेद्र्वाह्यणाग्रतः । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिवर्जितम्
115 // yastve tatpuṇyamākhyānaṃ kathayedrvāhyaṇāgrataḥ / sa yāti viṣṇubhavanaṃ punarāvṛttivarjitam