51 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे भवाटवीनिरुपणं नाम द्वात्रिंशो ऽध्यायः नारद उवाच भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च
51 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde bhavāṭavīnirupaṇaṃ nāma dvātriṃśo 'dhyāyaḥ nārada uvāca bhagavansarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ viduṣā tvayā / saṃsārapāśabaddhānāṃ duḥkhāni subahūni ca
1 ॥ अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन
1 // asya saṃsārapāśasya cchedakaḥ katamaḥ smṛtaḥ / yenopāyena mokṣaḥ syāttanme brūhi tapodhana
2 ॥ प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियन्ते प्रत्यहं भृशम् । भुज्यन्ते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत्
2 // prāṇibhiḥ karmajālāni kriyante pratyahaṃ bhṛśam / bhujyante ca muniśreṣṭha teṣāṃ nāśaḥ kathaṃ bhavet
3 ॥ कर्मणा देहमान्पोति देही कामेन बध्यते । कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः
3 // karmaṇā dehamānpoti dehī kāmena badhyate / kāmāllobhābhibhūtaḥ syāllobhātkrodhaparāyaṇāḥ
4 ॥ क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः । प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च
4 // krodhāñca dharmanāśaḥ syāddharmanāśānmatibhramaḥ / pranaṣṭabuddhirmanujaḥ punaḥ pāpaṃ karoti ca
5 ॥ तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा । यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद
5 // tasmāddehaṃ pāpamūlaṃ pāpakarmarataṃ tathā / yathā dehabhramatyaktvā mokṣabhāksyāttathā vada
6 ॥ सनक उवाच साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता । यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि
6 // sanaka uvāca sādhu sādhu mahāprājña matiste vimalorjitā / yasmātsaṃsāraduḥkhānno mokṣopāyamabhīpsasi
7 ॥ यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत । हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः
7 // yasyājñayā jagatsarvaṃ brahmnā sṛjati suvrata / hariśca pālako rudro nāśakaḥ sa hi mokṣadaḥ
8 ॥ अहमादिविशेषान्ता जातायस्य प्रभावतगः । तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम्
8 // ahamādiviśeṣāntā jātāyasya prabhāvatagaḥ / taṃ vidyānmokṣadaṃ viṣṇuṃ nārāyaṇamanāmayam
9 ॥ यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेङ्गद्यञ्च नेङ्गति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते
9 // yasyābhinnamidaṃ sarvaṃ yacceṅgadyañca neṅgati / tamugramajaraṃ devaṃ dhyātvā duḥkhātpramucyate
10 ॥ अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरञ्जनम् । ज्ञानरुपं सदानन्दं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम्
10 // avikāramajaṃ śuddhaṃ svaprakāśaṃ nirañjanam / jñānarupaṃ sadānandaṃ prāhurvaimokṣasādhanam
11 ॥ यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयन्ति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम्
11 // yasyāvatārarupāṇi brahmādyā devatāgaṇāḥ / samarcayanti taṃ vidyācchāśvatasthānadaṃ harim
12 ॥ जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः । हृदि पश्यन्ति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम्
12 // jitaprāṇā jitāhārāḥ sadā dhyānaparāyaṇāḥ / hṛdi paśyanti yaṃ satyaṃ taṃ jāmīhi sukhāvaham
13 ॥ निर्गुणो ऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् । आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम्
13 // nirguṇo 'pi guṇādhāro lokānugraharupadhṛk / ākāśamadhyagaḥ pūrṇastaṃ prāhurmokṣadaṃ nṛṇām
14 ॥ अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः । अनूपमो ऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत्
14 // adhyakṣaḥ sarvakāryāṇāṃ dehino hṛdaye sthitaḥ / anūpamo 'khilādhārastāṃ devaṃ śaraṇaṃ vrajet
15 ॥ सर्वं संगृह्य कल्पान्ते शेते यस्तु जले स्वयम् । तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः
15 // sarvaṃ saṃgṛhya kalpānte śete yastu jale svayam / taṃ prāhurmokṣadaṃ viṣṇuṃ munayastattvadarśinaḥ
16 ॥ वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः । स एव कर्मफलदो मोक्षदो ऽकामकर्मणाम्
16 // vedārthavidbhiḥ karmajñairijyate vividhairmakhaiḥ / sa eva karmaphalado mokṣado 'kāmakarmaṇām
17 ॥ हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । भुङ्क्ते य ईश्वरो ऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम्
17 // havyakavyādidāneṣu devatāpitṛrūpadhṛk / bhuṅkte ya īśvaro 'vyaktastaṃ prāhurmokṣadaṃ prabhum
18 ॥ ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः । ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत्
18 // dhyātaḥ praṇamito vāpi pūjito vāpi bhaktitaḥ / dadāti śāśvataṃ sthānaṃ taṃ dayāluṃ samarcayet
19 ॥ आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सो ऽव्ययो हरिः
19 // ādhāraḥ sarvabhūtānāṃmeko yaḥ puruṣaḥ paraḥ / jarāmaraṇanirmukto mokṣadaḥ so 'vyayo hariḥ
20 ॥ संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनो ऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजन्त्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम्
20 // saṃpūjya yasya pādābjaṃ dehino 'pi munīśvara / amṛtatvaṃ bhajantyāśu taṃ viduḥ puruṣottamam
21 ॥ आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम्
21 // ānandamajaraṃ brahma paraṃ jyotiḥ sanātanam / parātparataraṃ yañca tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
22 ॥ अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम्
22 // advayaṃ niguṇaṃ nityamadvitīyamanaupamam / paripūrṇaṃ jñānamayaṃ vidurmokṣapratādhakam
23 ॥ एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम्
23 // evaṃbhūtaṃ paraṃ vastu yogamārgavidhānataḥ / ya upāste sadā yogī sa yāti paramaṃ padam
24 ॥ परिसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम्
24 // parisarvasaṃgaparityāgī śamādiguṇasaṃyutaḥ / kāmardyaivarjitoyogī labhate paramaṃ padam
25 ॥ नारद उवाच कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर
25 // nārada uvāca karmaṇā kena yogasya siddhirbhavati yoginām / tadupāyaṃ yathātattvaṃ brūhi me vadatāṃ vara
26 ॥ सनक उवाच ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिन्तकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा
26 // sanaka uvāca jñānalabhyaṃ paraṃ mokṣaṃ prāhustattvārthacintakāḥ / yajjñānaṃ bhaktimūlaṃ ca bhaktiḥ karmavatāṃ tathā
27 ॥ दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ
27 // dānāni yajñā vividhāstīrthayātrādayaḥ kṛtāḥ / yena janmasahasreṣu tasya bhaktirbhaveddharau
28 ॥ अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति
28 // akṣayaḥ paramo dharmo bhaktileśena jāyate / śraddhayā parayā caiva sarvaṃ pāpaṃ praṇaśyati
29 ॥ सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः
29 // sarvapāpeṣu naṣṭeṣu buddhirbhavati nirmalā / saiva buddhiḥ samākhyātā jñānaśabdena sūribhiḥ
30 ॥ ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः
30 // jñānaṃ ca mokṣadaṃ prāhustajjñānaṃ yogināṃ bhavet / yogastu dvividhaḥ proktaḥ karmajñānaprabhedataḥ
31 ॥ क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत्
31 // kriyāyogaṃ vinā nṝṇāṃ jñānayogo na sidhyati / kriyāyogaratastasmācchraddhayā harimarcayet
32 ॥ द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः । प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः
32 // dvijabhūmyagnisūryāmbudhātuhṛñcitrasaṃjñitāḥ / pratimāḥ keśavasyaitā pūjya etāsu bhaktitaḥ
33 ॥ कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः । तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः
33 // karmaṇā manasā vācā paripīḍāparāṅmukhaḥ / tasmātsarvagataṃ viṣṇuṃ pūjayedbhaktisaṃyutaḥ
34 ॥ अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः
34 // ahiṃsā satyamakrodho brahmacaryāparigrahau / anīrṣyā ca dayā caiva yogayorūbhayoḥ samāḥ
35 ॥ चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत्
35 // carācarātmakaṃ viśvaṃ viṣṇureva sanātanaḥ / iti niścitya manasā yogadvitayamabhyaset
36 ॥ आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यन्ते मनीषिणः । ते जानन्ति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः
36 // ātmavatsarvabhūtāni ye manyante manīṣiṇaḥ / te jānanti paraṃ bhāvaṃ devadevasya cakriṇaḥ
37 ॥ यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः
37 // yadi krodhādiduṣṭātmā pūjādhyānaparo bhavet / na tasya tuṣyate viṣṇuryato dharmapatiḥ smṛtaḥ
38 ॥ यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः
38 // yadi kāmādiduṣṭātmā deva pūjāparo bhavet / daṃbhācāraḥ sa vijñeyaḥ sarvapātakibhiḥ samaḥ
39 ॥ तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम्
39 // tapaḥ pūjādhyānaparoyastvasūyārato bhavet / tattapaḥ sā ca pūjā ca taddhyānaṃ hi nirarthakam
40 ॥ तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः
40 // tasmātsarvātmakaṃ viṣṇuṃ śamādiguṇatatparaḥ / muktayarthamarcayetsamyak kriyāyogaparo naraḥ
41 ॥ कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते
41 // karmaṇā manasā vācā sarvalokahite rataḥ / samarcayati deveśaṃ kriyāyogaḥ sa ucyate
42 ॥ नारायणं जगद्योनिं सर्वान्तयर्यामिणं हरिम् । स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते
42 // nārāyaṇaṃ jagadyoniṃ sarvāntayaryāmiṇaṃ harim / stotrādyaiḥ stauti yo viṣṇuṃ karmayogī sa ucyate
43 ॥ उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः । पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः
43 // upavāsādibhiścaiva purāṇaśravaṇādibhiḥ / puṣpādyaiścārcanaṃ viṣṇoḥ kriyāyoga udāhṛtaḥ
44 ॥ एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् । सर्वपापानि नश्यन्ति पूर्वजन्मार्जितानि वै
44 // evaṃ bhaktimatāṃ viṣṇau kriyāyogaratātmanām / sarvapāpāni naśyanti pūrvajanmārjitāni vai
45 ॥ पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वाञ्छति ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते
45 // pāpakṣayācchudvamatirvāñchati jñānamuttamam / jñānaṃ hi mokṣadaṃ jñeyaṃ tadupāyaṃ vadāmi te
46 ॥ चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च । सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः
46 // carācarātmake loke nityaṃ cānityameva ca / samyag vicārayeddhīmānsadbhiḥ śāstrārthakovidaiḥ
47 ॥ अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः । अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत्
47 // anityāstu padārthā vai nityameko hariḥ smṛtaḥ / anityāni parityajya nityameva samāśrayet
48 ॥ इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् । अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते
48 // ihāmutra ca bhogeṣu viraktaśca tathā bhavet / avirakto bhavedyastu sa saṃsāre pravartate
49 ॥ अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः । तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते
49 // anityeṣu padārtheṣu yastu rāgī bhavennaraḥ / tasya saṃsāravicchittiḥ kadācinnaiva jāyate
50 ॥ शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् । शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति
50 // śamādiguṇasaṃpanno mumukṣurjñānamabhyaset / śamādiguṇahīnasya jñānaṃ naiva ca sidhyati
51 ॥ रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः । हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते
51 // rāgadveṣavihīno yaḥ śamādiguṇasaṃyutaḥ / haridhyānaparo nityaṃ mumukṣurabhidhīyate
52 ॥ चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते । सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः
52 // caturbhiḥ sādhanairebhirviśuddhamatirucyate / sarvagaṃ bhāvayedviṣṇuṃ sarvabhūtadayāparaḥ
53 ॥ क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः
53 // kṣarākṣarātmakaṃ viśvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ / iti jānāti yo vipratajjñānaṃ yogajaṃ viduḥ
54 ॥ योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः
54 // yogopāyamato vakṣye saṃsāravinivarttakam / yogo jñānaṃ viśuddhaṃ syāttajjñānaṃ mokṣadaṃ viduḥ
55 ॥ आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः
55 // ātmānaṃ dvividhaṃ prāhuḥ parāparavibhedataḥ / dve brahmaṇī veditavye iti cātharvarṇī śrutiḥ
56 ॥ परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहॄङ्कारयुतो ऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते
56 // parastu nirguṇaḥ prokto hyahṝṅkārayuto 'paraḥ / tayorabhedavijñānaṃ yoga ityabhidhīyate
57 ॥ पञ्चभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः । अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः
57 // pañcabhūtātmake dehe yaḥ sākṣī hṛdaye sthitaḥ / aparaḥ procyate sadbhiḥ paramātmā paraḥ smṛtaḥ
58 ॥ शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः
58 // śarīraṃ kṣevramityāhustatsthaḥ kṣetrajña ucyate / avyaktaḥ paramaḥ śuddhaḥ paripūrṇa udāhṛtaḥ
59 ॥ यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदो ऽपरात्मनः
59 // yadā tvabhedavijñānaṃ jīvātmaparamātmanoḥ / bhavettadā muniśreṣṭha pāśacchedo 'parātmanaḥ
60 ॥ एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः । नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते
60 // ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ paramātmā jaganmayaḥ / nṛṇāṃ vijñānabhedena bhedavāniva lakṣyate
61 ॥ एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् । गीयमानं च वेदान्तैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज
61 // ekamevādvitīyaṃ yatparaṃ brahma sanātanam / gīyamānaṃ ca vedāntaistasmānnāsti paraṃ dvija
62 ॥ न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा । कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः
62 // na tasya karma kāryaṃ vā rupaṃ varṇamathāpi vā / karttṛtvaṃ vāpi bhoktṛtvaṃ nirguṇasya parātmanaḥ
63 ॥ निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् । किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे
63 // nidānaṃ sarvahetūnāṃ tejo yattejasāṃ param / kimapyanyadyato nāsti tajjñeyaṃ muktihetave
64 ॥ शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज । तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम्
64 // śabdabrahmamayaṃ yattanmahāvākyādikaṃ dvija / tadvicārodbhavaṃ jñānaṃ paraṃ mokṣasya sādhanam
65 ॥ सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् । परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज
65 // samyagjñānavihīnānāṃ dṛśyate vividhaṃ jagatag / paramajñānināmetatparabrahmātmakaṃ dvija
66 ॥ एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः । भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरो ऽव्ययः
66 // eka eva parānando nirguṇaḥ parataḥ paraḥ / bhāti vijñānabhedena bahurupadharo 'vyayaḥ
67 ॥ मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि । तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम्
67 // māyino māyayā bhedaṃ paśyanti paramātmani / tasmānmāyāṃ tyajedyogānmumukṣurdvijasattam
68 ॥ नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी
68 // nāsadrūpāna sadrūpā māyā naivobhayātmikā / anirvācyā tato jñeyā bhedabuddhipradāryinī
69 ॥ मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम । तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम्
69 // māyaiva jñānaśabdena buddhyate munisattama / tasmādajñānavicchedo bhavedraujitamāyinām
70 ॥ सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते । ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम्
70 // sanātanaṃ paraṃ brahma jñānaśabdena kathyate / jñānināṃ paramātmā vai hṛdi bhāti nirantaram
71 ॥ अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम । अष्टाङ्गैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः
71 // ajñānaṃ nāśayedyogī yogena munisattama / aṣṭāṅgaiḥ siddhyate yogastāni vakṣyāmi tattvataḥ
72 ॥ यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च
72 // yamāśca niyamāścaiva āsanāni ca sattama / prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhāraṇā dhyānameva ca
73 ॥ समाधिश्च मुनिश्रेष्ठ योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर
73 // samādhiśca muniśreṣṭha yogāṅgāni yathākramam / eṣāṃ saṃkṣepato vakṣye lakṣaṇāni munīśvara
74 ॥ अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधश्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः
74 // ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau / akrodhaścānasūyā ca proktāḥ saṃkṣepato yamāḥ
75 ॥ सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी
75 // sarveṣāmeva bhūtānāmakleśajananaṃ hi yat / ahiṃsā kathitā sadbhiryogasiddhipradāyinī
76 ॥ यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ठ अस्तेयं शृणु साम्प्रतम्
76 // yathārthakathanaṃ yañca dharmādharmavivekataḥ / satyaṃ prāhurmuniśreṣṭha asteyaṃ śṛṇu sāmpratam
77 ॥ चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम्
77 // cauryeṇa vā balenāpi parasvaharaṇaṃ hi yat / steyamityucyate sadbhirasteyaṃ tadviparyayam
78 ॥ सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् । ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी
78 // sarvatra maithunatyāgo brahmacaryaṃ prakīrttitam / brahmacaryaparityāgājjñānavānapi pātakī
79 ॥ सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते । स चण्डालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः
79 // sarvasaṃgaparityāgī maithuneyastu varttate / sa caṇḍālasamo jñeyaḥ sarvavarṇabahiṣkṛtaḥ
80 ॥ यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः । तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम्
80 // yastu yogarato vipra viṣayeṣu spṛhānvitaḥ / tatsaṃbhāṣaṇamātreṇa brahmahatyā bhavennṛṇām
81 ॥ सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि । तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक्
81 // sarvasaṃgaparityāgī punaḥ saṃgī bhavedyadi / tatsaṃgasaṃgināṃ saṃgānmahāpātakadoṣabhāk
82 ॥ अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर । अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः
82 // anādānaṃ hi dravyāṇāmāpadyapi munīśvara / aparigraha ityukto yogasaṃsiddhikārakaḥ
83 ॥ आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् । क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः
83 // ātmanastu samutkarṣādatiniṣṭhurabhāṣaṇam / krodhamāhurdharmavido hyakrodhastadviparyayaḥ
84 ॥ धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् । असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता
84 // dhanādyairadhikaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ manasi tāpanam / asūyā kīrtitā sadbhistattyāgo hyanasūyatā
85 ॥ एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम । नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद
85 // evaṃ saṃkṣepataḥ proktā yamā vibudhasattama / niyamānapi vakṣyāmitubhyaṃ tāñchṛṇu nārada
86 ॥ तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः
86 // tapaḥsvādhyāyasaṃtoṣāḥ śaucaṃ ca haripūjanam / saṃdhyopāsanamukhyāśca niyamāḥ parikīrttitāḥ
87 ॥ चान्द्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् । तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम्
87 // cāndrāyaṇādibhiryatra śarīrasya viśoṣaṇam / tapo nigaditaṃ sadbhiryogasādhanamuttamam
88 ॥ प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज । अष्टाक्षरस्य मन्त्रस्य महावाक्यचयस्य च
88 // praṇavasyopaniṣadāṃ dvādaśārṇasya ca dvija / aṣṭākṣarasya mantrasya mahāvākyacayasya ca
89 ॥ जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् । स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति
89 // japaḥ svādhyāya udito yogasādhanamuttamam / svādhyāyaṃ yastyajenmūḍhastasya yogo na sidhyati
90 ॥ योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् । स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदन्ति हि देवताः
90 // yogaṃ vināpi svādhyāyātpāpanāśo bhavennṛṇām / svādhyāyaistoṣyamāṇāśca prasīdanti hi devatāḥ
91 ॥ जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः । त्रिविधे ऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः
91 // japastu trividhaḥ prokto vācikopāṃśumānasaḥ / trividhe 'pi ca viprendra pūrvātpūrvātparo varaḥ
92 ॥ मन्त्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा । जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः
92 // mantrasyoccāraṇaṃ samyaksphuṭākṣarapadaṃ yathā / japastu vācikaḥ proktaḥ sarvayajñaphalapradaḥ
93 ॥ मन्त्रस्योच्चारणे किञ्चित्पदात्पदविवेचनम् । स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणो ऽधिकः
93 // mantrasyoccāraṇe kiñcitpadātpadavivecanam / sa tūpāṃśurjapaḥ proktaḥ pūrvasmāddviguṇo 'dhikaḥ
94 ॥ विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् । स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः
94 // vidhāya hyakṣaraśreṇyāṃ tattadarthavicāraṇam / sa japomānasaḥ prokto yogasiddhipradāyakaḥ
95 ॥ जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति । तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान्
95 // japena devatā nityaṃ stuvataḥ saṃprasīdati / tasmātsvādhyāyasaṃpanno labhetsarvānmanorathān
96 ॥ यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते । संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित्
96 // yadṛcchālābhasaṃtuṣṭiḥ saṃtoṣa iti gīyate / saṃtoṣahīnaḥ puruṣo na labheccharma kutracit
97 ॥ न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इतो ऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते
97 // na jātukāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati / ito 'dhikaṃ kadā lapsya iti kāmastu varddhate
98 ॥ तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् । यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः
98 // tasmātkāmaṃ parityajya dehasaṃśoṣakāraṇam / yadṛcchālābhasaṃtuṣṭo bhaveddharmaparāyaṇaḥ
99 ॥ बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम्
99 // bāhyābhyantarabhedena śaucaṃ tu dvividhaṃ smṛtam / mṛjjalābhyāṃ bahiḥ śuddhirbhāvaśuddhistathāntaram
100 ॥ अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु ये ऽध्वरा विविधाः कृताः । न फलन्ति मुनीश्रेष्ठ भस्मनि न्यस्तहव्यवत्
100 // antaḥśuddhivihīnaistu ye 'dhvarā vividhāḥ kṛtāḥ / na phalanti munīśreṣṭha bhasmani nyastahavyavat
101 ॥ भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् । तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत्
101 // bhāvaśuddhivihīnānāṃ samastaṃ karmaniṣphalam / tasmādrāgādikaṃ sarvaṃ parityajya sukhī bhavet
102 ॥ मृदाभारसहस्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा । कृतशौचो ऽपि दुष्टात्मा चण्डालसदृशः स्मृतः
102 // mṛdābhārasahasraistu kumbhakoṭijalaistathā / kṛtaśauco 'pi duṣṭātmā caṇḍālasadṛśaḥ smṛtaḥ
103 ॥ अन्तःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । तमेव दैवतं हॄन्ति नरकं च प्रपद्यते
103 // antaḥśuddhivihīnastu devapūjāparo yadi / tameva daivataṃ hṝnti narakaṃ ca prapadyate
104 ॥ अन्तःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलङ्कृतः सुराभाण्ड इव शान्तिं न गच्छति
104 // antaḥśuddhivihīnaśca bahiḥśuddhiṃ karoti yaḥ / alaṅkṛtaḥ surābhāṇḍa iva śāntiṃ na gacchati
105 ॥ मनःशुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभाण्डमिवापगा
105 // manaḥśuddhivihīnā ye tīrthayātrāṃ prakurvate / na tānpuṃnati tīrthāni surābhāṇḍamivāpagā
106 ॥ वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति । जानीयात्तं मुनिश्रेष्ठ महापातकिनां वरम्
106 // vācā dharmānpravaladati manasā pāpamicchati / jānīyāttaṃ muniśreṣṭha mahāpātakināṃ varam
107 ॥ विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् । कुर्वन्ति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम्
107 // viśuddhamānasā ye tu dharmamātramanuttamam / kurvanti tatphalaṃ vidyādakṣayaṃ sukhadāyakam
108 ॥ कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः । हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते
108 // karmaṇā manasā vācā stutiśravaṇa pūjanaiḥ / haribhaktirdṛḍhā yasya haripūjeti gīyate
109 ॥ यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः । एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः
109 // yamāśca niyamāścaiva saṃkṣepeṇa prabodhitāḥ / ebhirviśuddhamanasāṃ mokṣaṃ hastagataṃ viduḥ
110 ॥ यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः । अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम्
110 // yamaiśca niyamaiścaiva sthirabuddhirjitendriyaḥ / abhyasedāsanaṃsamyagyogasādhanamuttamam
111 ॥ पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकैञ्जरे । कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम्
111 // padmakaṃ svastikaṃ pīṭhaṃ saiṃhaṃ kaukkuṭakaiñjare / kaurmaṃvajrāsanaṃ caiva vārāhaṃ mṛgacailikam
112 ॥ क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचन्द्रकम्
112 // krauñcaṃ ca nālikaṃ caiva sarvatobhadrameva ca / vārṣabhaṃ nāgamātsye ca vaiyānghaṃ cārddhacandrakam
113 ॥ दण्डवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा
113 // daṇḍavātāsanaṃ śailaṃ svabhraṃ maudgarameva ca / mākaraṃ traipathaṃ kāṣṭhaṃ sthāṇuṃ vaikarṇikaṃ tathā
114 ॥ भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै
114 // bhaumaṃ vīrāsanaṃ caiva yogasādhanakāraṇam / triṃśatsaṃkhyānyāsanāni munīndraiḥ kathitāni vai
115 ॥ एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः
115 // eṣāmekatamaṃ baddhā gurubhaktiparāyaṇaḥ / upāsako jayetprāṇāndvandvātīto vimatsaraḥ
116 ॥ प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखो ऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते
116 // prāṅmukhodaṅmukho vāpi tathā pratyaṅmukho 'pi vā / abhyāsena jayetprāṇānniḥśabde janavarjite
117 ॥ प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः । प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः
117 // prāṇo vāyuḥ śarīrastha āyāmastasya nigrahaḥ / prāṇāyāma iti prokto dvividhaḥ sa prakīrttitaḥ
118 ॥ अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः । जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः
118 // agarbhaśca sagarbhaśca dvitīyastu tayorvaraḥ / jayadhyānaṃ vināgarbhaḥ sagarbhastatsamanvitaḥ
119 ॥ रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः
119 // recakaḥ pūrakaścaiva kuṃbhakaḥ śūnyakastathā / evaṃ caturvidhaḥ proktaḥ prāṇāyāmo manīṣibhiḥ
120 ॥ जन्तूनां दक्षिणा नाडी पिङ्गला परिकीर्तिता । सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता
120 // jantūnāṃ dakṣiṇā nāḍī piṅgalā parikīrtitā / sūryadaivatakā caiva pitṛyoniriti śrutā
121 ॥ देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा । तत्राधिदैवत चन्द्रं जानीहि मुनिसत्तमं
121 // devayoniriti khyātā iḍā nāḍī tvadakṣiṇā / tatrādhidaivata candraṃ jānīhi munisattamaṃ
122 ॥ एतयोरुभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाडिका स्मृता । अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता
122 // etayorubhayormadhye suṣumṇā nāḍikā smṛtā / atisūkṣmā guhyatamā jñeyā sā brahmadaivatā
123 ॥ वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः । पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः
123 // vāmena recayedvāyuṃ recanādrecakaḥ smṛtaḥ / pūrayeddakṣiṇenaiva pūraṇātpūrakaḥ smṛtaḥ
124 ॥ स्वदेहपूरितं वायं निगृह्य न विमृञ्चति । संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः
124 // svadehapūritaṃ vāyaṃ nigṛhya na vimṛñcati / saṃpūrṇakuṃbhavattiṣṭetkumbhakaḥ sa hi viśrutaḥ
125 ॥ न गृह्णाति न त्यजति वायुमन्तर्बहिः स्थितम् । विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम्
125 // na gṛhṇāti na tyajati vāyumantarbahiḥ sthitam / viddhi tacchūnyakaṃ nāma prāṇāyāmaṃ yathāsthitam
126 ॥ शनैःशनैर्विजेतव्यः प्राणो मत्तगजेन्द्रवत् । अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयङ्कराः
126 // śanaiḥśanairvijetavyaḥ prāṇo mattagajendravat / anyathā khalu jāyante mahārogā bhayaṅkarāḥ
127 ॥ क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः । स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमान्पुयात्
127 // krameṇa yojayedvāyuṃ yogī vigatakalmaṣaḥ / sa sarvapāpanirmukto brahmaṇaḥ padamānpuyāt
128 ॥ विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः । समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः
128 // viṣayeṣu prasaktāni cendriyāṇi munīśvaraḥ / samāmāhṛtya nigṛhṇāti pratyāhārastu sa smṛtaḥ
129 ॥ जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज । प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम्
129 // jitendriyā mahātmāno dhyānaśūnyā api dvija / prayānti paramaṃ brahma punarāvṛttidurlabham
130 ॥ अनिर्जितेन्द्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति
130 // anirjitendriyagrāmaṃ yastu dhyānaparo bhavet / mūḍhātmānaṃ ca taṃ vidyāddhyānaṃ cāsya na sidhyati
131 ॥ यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि । प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा
131 // yadyatpaśyati tatsarvaṃ paśyedātmavadātmani / pratyāhṛtānīndriyāṇi dhārayetsā tu dhāraṇā
132 ॥ योगाज्जितेन्द्रियग्रामस्तानि हृत्वा दृढं हृदि । आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम्
132 // yogājjitendriyagrāmastāni hṛtvā dṛḍhaṃ hṛdi / ātmānaṃ paramaṃ dhyāyetsarvadhātāramacyutam
133 ॥ सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वसोकैककारणम् । विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम्
133 // sarvaviśvātmakaṃ viṣṇuṃ sarvasokaikakāraṇam / vikasatpadyapatrākṣaṃ cārukuṇḍalabhūṣitam
134 ॥ दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभृषितम् । पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम्
134 // dīrghabāhumudārāṅgaṃ sarvālaṅkārabhṛṣitam / pītāmbaradharaṃ devaṃ hemayajñopavītinam
135 ॥ बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम्
135 // bibhrataṃ tulasīmālāṃ kaustubhena virājitam / śrīvatsavakṣasaṃ devaṃ surāsuranamaskṛtam
136 ॥ अष्टारे हृत्सरोजे तु द्वादशाङ्गुलविस्तृते । ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुमट्
136 // aṣṭāre hṛtsaroje tu dvādaśāṅgulavistṛte / dhyāyedātmānamavyaktaṃ parātparataraṃ vibhumaṭ
137 ॥ ध्यानं सद्भिनिर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता । ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः
137 // dhyānaṃ sadbhinirgaditaṃ pratyayasyaikatānatā / dhyānaṃ kṛtvā muhurttaṃ vā paraṃ mokṣaṃ labhennaraḥ
138 ॥ ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विन्दति । ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम्
138 // dhyānātpāpāni naśyanti dhyānānmokṣaṃ ca vindati / dhyānātprasīdati hariddharyānātsarvārthasādhanam
139 ॥ यद्यद्रूपं महाविष्णोस्तत्तद्ध्यायेत्समाहितम् । तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै
139 // yadyadrūpaṃ mahāviṣṇostattaddhyāyetsamāhitam / tena dhyānena tuṣṭātmā harirmokṣaṃ dadāti vai
140 ॥ अचञ्चलं मनः कुर्याद्ध्येये वस्तुनि सत्तम । ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम्
140 // acañcalaṃ manaḥ kuryāddhyeye vastuni sattama / dhyānaṃ dhyeyaṃ dhyātṛbhāvaṃ yathā naśyati nirbharam
141 ॥ ततो ऽमृतत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणात् । भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम्
141 // tato 'mṛtatvaṃ bhavati jñānāmṛtaniṣevaṇāt / bhavennirantaraṃ dhyānādabhedapratipādanam
142 ॥ सुषुत्पिवत्परानन्दयुक्तश्चोपरतेन्द्रियः । निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते
142 // suṣutpivatparānandayuktaścoparatendriyaḥ / nirvātadīpavatsaṃsthaḥ samādhirabhidhīyate
143 ॥ योगी समाध्यवस्थायां न शृणोति न पश्यति । न जिघ्रति न स्पृशति न किञ्चद्वक्ति सत्तम
143 // yogī samādhyavasthāyāṃ na śṛṇoti na paśyati / na jighrati na spṛśati na kiñcadvakti sattama
144 ॥ आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सञ्चिदानन्दविग्रहः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः
144 // ātmā tu nirmalaḥ śuddhaḥ sañcidānandavigrahaḥ / sarvopādhivinirmukto yogināṃ bhātyacañcalaḥ
145 ॥ निर्गुणो ऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिव । विभात्यज्ञाननाशे तु यथापूर्वं व्यवस्थितम्
145 // nirguṇo 'pi paro devo hyajñānādguṇavāniva / vibhātyajñānanāśe tu yathāpūrvaṃ vyavasthitam
146 ॥ परं ज्योतिरमेयात्मा मायावानिव मायिनाम् । तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म प्रकाशयति पण्डितं
146 // paraṃ jyotirameyātmā māyāvāniva māyinām / tannāśe nirmalaṃ brahma prakāśayati paṇḍitaṃ
147 ॥ एकमेवाद्वितीयं च परं ज्योतिर्निरञ्जनम् । सर्वेषामेव भूतानामन्तर्यामितया स्थितम्
147 // ekamevādvitīyaṃ ca paraṃ jyotirnirañjanam / sarveṣāmeva bhūtānāmantaryāmitayā sthitam
148 ॥ अणोरणीयान्महतो महीयान्सनातनात्माखिलविश्वहेतुः । पश्यन्ति यज्ज्ञानविदां वरिष्टाः परात्परस्मात्परमं पवित्रम्
148 // aṇoraṇīyānmahato mahīyānsanātanātmākhilaviśvahetuḥ / paśyanti yajjñānavidāṃ variṣṭāḥ parātparasmātparamaṃ pavitram
149 ॥ अकारादिक्षकारान्तवर्णभेदव्यवस्थितः । पुराणपुरुषो ऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते
149 // akārādikṣakārāntavarṇabhedavyavasthitaḥ / purāṇapuruṣo 'nādiḥ śabdabrahmeti gīyate
150 ॥ विशुद्दमक्षरं नित्यं पूर्णमाकाशमध्यगम् । आनन्दं निर्मलशान्तं परं ब्रह्मेति गीयते
150 // viśuddamakṣaraṃ nityaṃ pūrṇamākāśamadhyagam / ānandaṃ nirmalaśāntaṃ paraṃ brahmeti gīyate
151 ॥ योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम् । अविकारमजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते
151 // yogino hṛdi paśyanti parātmānaṃ sanātanam / avikāramajaṃ śuddhaṃ paraṃ brahmeti gīyate
152 ॥ ध्यानमन्यत्प्रवक्ष्यामि शृणुष्व मुनि सत्तम । संसारतापतत्पानां सुधावृष्टिसमं नृणाम्
152 // dhyānamanyatpravakṣyāmi śṛṇuṣva muni sattama / saṃsāratāpatatpānāṃ sudhāvṛṣṭisamaṃ nṛṇām
153 ॥ नारायणं परानन्दं स्मरेत्प्रणवसंस्थितम् । नादरुपमनौपम्यमर्द्धमात्रोपरिस्थितम्
153 // nārāyaṇaṃ parānandaṃ smaretpraṇavasaṃsthitam / nādarupamanaupamyamarddhamātroparisthitam
154 ॥ अकारं ब्रह्मणो रुपमुकारं विष्णुरुपवत् । मकारं रुद्ररुपं स्यादर्ध्दमात्रं परात्मकम्
154 // akāraṃ brahmaṇo rupamukāraṃ viṣṇurupavat / makāraṃ rudrarupaṃ syādardhdamātraṃ parātmakam
155 ॥ मात्रास्तिस्त्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णु शिवाधिपाः । तेषां समुच्चयं विप्र परब्रह्मप्रबोधकम्
155 // mātrāstistraḥ samākhyātā brahmaviṣṇu śivādhipāḥ / teṣāṃ samuccayaṃ vipra parabrahmaprabodhakam
156 ॥ वाच्यं तु परमं ब्रह्म वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धो ह्युपचारात्तयोर्द्विजा
156 // vācyaṃ tu paramaṃ brahma vācakaḥ praṇavaḥ smṛtaḥ / vācyavācakasaṃbandho hyupacārāttayordvijā
157 ॥ जपन्तः प्रणवं नित्यं मुच्यन्ते सर्वपातकैः । तदभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं लभन्ति च
157 // japantaḥ praṇavaṃ nityaṃ mucyante sarvapātakaiḥ / tadabhyāsena saṃyuktāḥ paraṃ mokṣaṃ labhanti ca
158 ॥ जपंश्च प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम्
158 // japaṃśca praṇavaṃ mantraṃ brahmaviṣṇuśivātmakam / koṭisūryasamaṃ tejo dhyāyedātmani nirmalam
159 ॥ शालग्रामशिलारुपं प्रतिमारुपमेव वा । यद्यत्पापहरं वस्तु तत्तद्वा चिन्तयेद्धृदि
159 // śālagrāmaśilārupaṃ pratimārupameva vā / yadyatpāpaharaṃ vastu tattadvā cintayeddhṛdi
160 ॥ यदेतद्दैष्णवं ज्ञानं कथितं ते मुनीश्वर । एतद्विदित्वा योगीन्द्रो लभते मोक्षमुत्तमम्
160 // yadetaddaiṣṇavaṃ jñānaṃ kathitaṃ te munīśvara / etadviditvā yogīndro labhate mokṣamuttamam
161 ॥ यस्त्वेतच्छृआणुयाद्वापि पठेद्वापि समाहितः । स सर्वपापनिर्मुक्तो हरिसालोक्यमान्पुयात्
161 // yastvetacchṛāṇuyādvāpi paṭhedvāpi samāhitaḥ / sa sarvapāpanirmukto harisālokyamānpuyāt