82 ॥ इति श्रूबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे सप्तचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः नारद उवाच श्रुतं मया महामाग तापत्रयचिकित्सितम् । तथापि मे मनो भ्रान्तं न स्थितिं लभतेंऽजसा
82 // iti śrūbṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge dvitīyapāde saptacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ nārada uvāca śrutaṃ mayā mahāmāga tāpatrayacikitsitam / tathāpi me mano bhrāntaṃ na sthitiṃ labhateṃ'jasā
1 ॥ आत्मव्यतिक्रमं ब्रह्मन्दुर्जनाचरितं कथम् । सोढुं शक्येत मनुजैस्तन्ममाख्याहि मानद
1 // ātmavyatikramaṃ brahmandurjanācaritaṃ katham / soḍhuṃ śakyeta manujaistanmamākhyāhi mānada
2 ॥ सूत उवाच तच्छ्रृत्वा नारदेनोक्तं ब्रह्मपुत्रः सनन्दनः । उवाच हर्षसंयुक्तः स्मरन्भघरतचेष्टितम्
2 // sūta uvāca tacchrṛtvā nāradenoktaṃ brahmaputraḥ sanandanaḥ / uvāca harṣasaṃyuktaḥ smaranbhagharataceṣṭitam
3 ॥ सनन्दन उवाच अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा त्वन्मनो भ्रान्तमास्थानं लभते भूशम्
3 // sanandana uvāca atra te kathayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam / yaṃ śrutvā tvanmano bhrāntamāsthānaṃ labhate bhūśam
4 ॥ आसीत्पुरा मुनिश्रेष्ठ भरतो नाम भूपतिः । आर्षभो यस्य नाम्नेदं भारतं खण्डमुच्यते
4 // āsītpurā muniśreṣṭha bharato nāma bhūpatiḥ / ārṣabho yasya nāmnedaṃ bhārataṃ khaṇḍamucyate
5 ॥ स राजा प्राप्तराज्यस्तु पितृपैतामहं क्रमात् । पालयामास धर्मेण पितृबद्रञ्जयन् प्रजाः
5 // sa rājā prāptarājyastu pitṛpaitāmahaṃ kramāt / pālayāmāsa dharmeṇa pitṛbadrañjayan prajāḥ
6 ॥ र्द्दजे च विविधैर्यज्ञैर्भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वदेवात्मकं ध्यायन्नानाकर्मसु तन्मतिः
6 // rddaje ca vividhairyajñairbhagavantamadhokṣajam / sarvadevātmakaṃ dhyāyannānākarmasu tanmatiḥ
7 ॥ ततः समुत्पाद्य सुतान्विरक्तो विषयेषु सः । मुक्त्वा राज्यं ययौ विद्वान्पुलस्त्यपुहाश्रमम्
7 // tataḥ samutpādya sutānvirakto viṣayeṣu saḥ / muktvā rājyaṃ yayau vidvānpulastyapuhāśramam
8 ॥ शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम् । तत्रासौ तापसो तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं मुने
8 // śālagrāmaṃ mahākṣetraṃ mumukṣujanasevitam / tatrāsau tāpaso tāpaso bhūtvā viṣṇorārādhanaṃ mune
9 ॥ चकार भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया । नित्यं प्रातः समाप्लुत्य निर्मले ऽभलि नारद
9 // cakāra bhaktibhāvena yathālabdhasaparyayā / nityaṃ prātaḥ samāplutya nirmale 'bhali nārada
10 ॥ उपतिष्टेद्रविं भक्त्या गृणन्ब्रह्माक्षरं परम् । अथाश्रमे समागत्य वासुदेवं जगत्पतिम्
10 // upatiṣṭedraviṃ bhaktyā gṛṇanbrahmākṣaraṃ param / athāśrame samāgatya vāsudevaṃ jagatpatim
11 ॥ समाहृतैः स्वयं द्रव्यैः समित्कुशमृदादिभिः । फलैः पुष्पैंस्तथा पत्रैस्तुलस्याः स्वच्छवारिभिः
11 // samāhṛtaiḥ svayaṃ dravyaiḥ samitkuśamṛdādibhiḥ / phalaiḥ puṣpaiṃstathā patraistulasyāḥ svacchavāribhiḥ
12 ॥ पूजयन्प्रयतो भूत्वा भक्तिप्रसरसंप्लुतः । सचैकदा महाभागः स्नात्वा प्रातः समाहितः
12 // pūjayanprayato bhūtvā bhaktiprasarasaṃplutaḥ / sacaikadā mahābhāgaḥ snātvā prātaḥ samāhitaḥ
13 ॥ चक्रनद्यां जपंस्तस्थौ मुहुर्तत्रयमंबुनि । अथाजगाम तत्तीरं जलं पातुं पिपासिता
13 // cakranadyāṃ japaṃstasthau muhurtatrayamaṃbuni / athājagāma tattīraṃ jalaṃ pātuṃ pipāsitā
14 ॥ आसन्नप्सवा ब्रह्मन्नैकैव हिणी वनात् । ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया
14 // āsannapsavā brahmannaikaiva hiṇī vanāt / tataḥ samabhavattatra pītaprāye jale tayā
15 ॥ सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयङ्करः । ततः सा सिंहसन्नादादुत्प्लुता निम्नगातटम्
15 // siṃhasya nādaḥ sumahān sarvaprāṇibhayaṅkaraḥ / tataḥ sā siṃhasannādādutplutā nimnagātaṭam
16 ॥ अत्युञ्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात ह । तमुह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम्
16 // atyuñcārohaṇenāsyā nadyāṃ garbhaḥ papāta ha / tamuhyamānaṃ vegena vīcimālāpariplutam
17 ॥ जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् । गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुङ्गाक्रणेन च
17 // jagrāha bharato garbhātpatitaṃ mṛgapotakam / garbhapracyutiduḥkhena prottuṅgākraṇena ca
18 ॥ मुनीन्द्र सा तु हरिणी निपपात ममार च । हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः
18 // munīndra sā tu hariṇī nipapāta mamāra ca / hariṇīṃ tāṃ vilokyātha vipannāṃ nṛpatāpasaḥ
19 ॥ मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः । चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः
19 // mṛgapotaṃ samāgṛhya svamāśramamupāgataḥ / cakārānudinaṃ cāsau mṛgapotasya vai nṛpaḥ
20 ॥ पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने । चचाराश्रमपर्यन्तं तृणानि गहनेषु सः
20 // poṣaṇaṃ puṣyamāṇaśca sa tena vavṛdhe mune / cacārāśramaparyantaṃ tṛṇāni gahaneṣu saḥ
21 ॥ दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः । प्रातर्गत्वादिदूरं च सायमायात्यथाश्रमम्
21 // dūraṃ gatvā ca śārdūlatrāsādabhyāyayau punaḥ / prātargatvādidūraṃ ca sāyamāyātyathāśramam
22 ॥ पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजान्तरे । तस्यतस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि
22 // punaśca bharatasyābhūdāśramasyoṭajāntare / tasyatasminmṛge dūrasamīpaparivartini
23 ॥ आसीञ्चेतः समासक्तं न तथा ह्यच्युते मुने । विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः
23 // āsīñcetaḥ samāsaktaṃ na tathā hyacyute mune / vimuktarājyatanayaḥ projjhitāśeṣabāndhavaḥ
24 ॥ ममत्व स चकारोञ्चैस्तस्मिन्हरिणपोतके । किं वृकैभक्षितो व्याघ्नैः किं सिंहेन निपातितः
24 // mamatva sa cakāroñcaistasminhariṇapotake / kiṃ vṛkaibhakṣito vyāghnaiḥ kiṃ siṃhena nipātitaḥ
25 ॥ चिरायमाणे निष्कान्ते तस्यासीदिति मानसम् । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे
25 // cirāyamāṇe niṣkānte tasyāsīditi mānasam / prītiprasannavadanaḥ pārśvasthe cābhavanmṛge
26 ॥ समाधिभङ्गस्तस्यासीन्ममत्वाकृष्टमानसः । कालेन गच्छता सो ऽथ कालं चक्रे महीपतिः
26 // samādhibhaṅgastasyāsīnmamatvākṛṣṭamānasaḥ / kālena gacchatā so 'tha kālaṃ cakre mahīpatiḥ
27 ॥ पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः । मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि
27 // piteva sāstraṃ putreṇa mṛgapotena vīkṣitaḥ / mṛgameva tadādrākṣīttyajanprāṇānasāvapi
28 ॥ मृगो बभूव स मुने तादृशीं भावनां गतः । जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम
28 // mṛgo babhūva sa mune tādṛśīṃ bhāvanāṃ gataḥ / jāti smaratvādudvignaḥ saṃsārasya dvijottama
29 ॥ विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ । शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम्
29 // vihāya mātaraṃ bhūyaḥ śālagrāmamupāyayau / śuṣkaistṛṇaistathā parṇaiḥ sa kurvannātmapoṣaṇam
30 ॥ मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ । तत्र चोत्सृष्टदेहो ऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः
30 // mṛgatvahetubhūtasya karmaṇo niṣkṛtiṃ yayau / tatra cotsṛṣṭadeho 'sau jajñe jātismaro dvijaḥ
31 ॥ सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले । सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्
31 // sadācāravatāṃ śuddhe yāgināṃ pravare kule / sarvavijñāna saṃpannaḥ sarvaśāstrārthatattvavit
32 ॥ अपश्यत्स मुनिश्रेष्ठः स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने
32 // apaśyatsa muniśreṣṭhaḥ svātmānaṃ prakṛteḥ param / ātmanodhigatajñānāddvevādīni mahāmune
33 ॥ सर्वभूतान्यभे देन ददर्श स महामतिः । न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम्
33 // sarvabhūtānyabhe dena dadarśa sa mahāmatiḥ / na papāṭha guruproktaṃ kṛtopanayanaḥ śrutam
34 ॥ न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च । उक्तो ऽपि बहुशः किञ्चिज्जण्ड वाक्यमभाषत
34 // na dadarśa ca karmāṇi śāstrāṇi jagṛhe na ca / ukto 'pi bahuśaḥ kiñcijjaṇḍa vākyamabhāṣata
35 ॥ तदप्यसंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम् । अपद्धस्तवपुः सो ऽपि मलिनांबरधृङ् मुने
35 // tadapyasaṃskāraguṇaṃ grāmabhāṣoktisaṃyutam / apaddhastavapuḥ so 'pi malināṃbaradhṛṅ mune
36 ॥ क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः । संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः
36 // klinnadantāntaraḥ sarvaiḥ paribhūtaḥ sa nāgaraiḥ / saṃmānena parāṃ hāniṃ yogarddheḥ kurute yataḥ
37 ॥ जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विन्दति । तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन्
37 // janenāvamato yogī yogasiddhiṃ ca vindati / tasmāñcareta vai yogī satāṃ dharmamadūṣayan
38 ॥ जना यथावमन्येयुर्गच्छेयुर्नैव संगतिम् । हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः
38 // janā yathāvamanyeyurgaccheyurnaiva saṃgatim / hiraṇyagarbhavacanaṃ vicintyetthaṃ mahāmatiḥ
39 ॥ आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने । भुङ्क्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान्
39 // ātmānaṃ darśayāmāsa jaḍonmattākṛtiṃ jane / bhuṅkte kulmāṣavaṭakān śākaṃ tranyaphalaṃ kaṇān
40 ॥ यद्यदाप्नोति स बहूनत्ति वै कालसंभवम् । पितर्युपरते सो ऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबान्धवैः
40 // yadyadāpnoti sa bahūnatti vai kālasaṃbhavam / pitaryuparate so 'tha bhrātṛbhrātṛvyabāndhavaiḥ
41 ॥ कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः । सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि
41 // kāritaḥ kṣetrakarmādi kadannāhārapoṣitaḥ / sarūkṣapīnāvayavo jaḍakārī ca karmaṇi
42 ॥ सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः । तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम्
42 // sarvalokopakaraṇaṃ babhūvāhāravetanaḥ / taṃ tādṛśamasaṃskāraṃ viprākṛtiviceṣṭitam
43 ॥ क्षत्ता सौवीरराज्यस्य विष्टियोग्यममन्यत । स राजा शिबिकारूढो गन्तुं कृतमतिर्द्विज
43 // kṣattā sauvīrarājyasya viṣṭiyogyamamanyata / sa rājā śibikārūḍho gantuṃ kṛtamatirdvija
44 ॥ बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम् । श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति
44 // babhūvekṣumatītīre kapilarṣervarāśramam / śreyaḥ kimatra saṃsāre duḥkhaprāye nṛṇāmiti
45 ॥ प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् । उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः
45 // praṣṭuṃ taṃ mokṣadharmajñaṃ kapilākhyaṃ mahāmunim / uvāha śibikāmasya kṣatturvacanacoditaḥ
46 ॥ नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सो ऽपि मध्यगः । गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम्
46 // nṛṇāṃ viṣṭigṛhītānāmanyeṣāṃ so 'pi madhyagaḥ / gṛhīto viṣṭinā vipra sarvajñānaikabhājanam
47 ॥ जातिस्मरो ऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् । ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम्
47 // jātismaro 'sau pāpasya kṣayakāma uvāha tām / yayau jaḍagatistatra yugamātrāvalokanam
48 ॥ कुर्वन्मतिमतां श्रेष्ठस्ते त्वन्ये त्वरितं ययुः । विलोक्य नृपतिः सो ऽथ विषमं शिबिकागतम्
48 // kurvanmatimatāṃ śreṣṭhaste tvanye tvaritaṃ yayuḥ / vilokya nṛpatiḥ so 'tha viṣamaṃ śibikāgatam
49 ॥ किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः । पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन्
49 // kimetadityāha samaṃ gamyatāṃ śibikāvahāḥ / punastathaiva śibikāṃ vilokya viṣamāṃ hasan
50 ॥ नृपः किमे ऽतदित्याह भवद्भिर्गम्यते ऽन्यथा । भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम्
50 // nṛpaḥ kime 'tadityāha bhavadbhirgamyate 'nyathā / bhūpatervadatastasya śrutvetthaṃ bahuśo vacaḥ / śibikāvāhakāḥ procurayaṃ yātītyasatvaram
51 ॥ राजोवाच किं श्रान्तो ऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे
51 // rājovāca kiṃ śrānto 'syalpamadhvānaṃ tvayoḍhā śibikā mama / kimāyāsasaho na tvaṃ pīvā nāsi nirīkṣyase
52 ॥ ब्राह्मण उवाच नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रान्तो ऽस्मि न चायासो वोढान्यो ऽस्ति महीपते
52 // brāhmaṇa uvāca nāhaṃ pīvā na caivoḍhā śibikā bhavato mayā / na śrānto 'smi na cāyāso voḍhānyo 'sti mahīpate
53 ॥ राजोवाच प्रत्यक्षं दृश्यते पीवात्वद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम्
53 // rājovāca pratyakṣaṃ dṛśyate pīvātvadyāpi śibikā tvayi / śramaśca bhāro dvahane bhavatyeva hi dehinām
54 ॥ ब्राह्मण उवाच प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम्
54 // brāhmaṇa uvāca pratyakṣaṃ bhavatā bhūpa yaddṛṣṭaṃ mama tadvada / balavānabalaśceti vācyaṃ paścādviśeṣaṇam
55 ॥ त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्या तदप्यत्र भवान् शृणोतु वचनं मम
55 // tvayoḍhā śibikā ceti tvayyadyāpi ca saṃsthitā / mithyā tadapyatra bhavān śṛṇotu vacanaṃ mama
56 ॥ भूमौ पादयुगं चाथ जङ्घे पादद्वये स्थिते । ऊरु जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम्
56 // bhūmau pādayugaṃ cātha jaṅghe pādadvaye sthite / ūru jaṅghādvayāvasthau tadādhāraṃ tathodaram
57 ॥ वक्षस्थलं तथा बाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ । स्कन्धाश्रितयें शिबिका ममाधारो ऽत्र किङ्कृतः
57 // vakṣasthalaṃ tathā bāhū skandhau codarasaṃsthitau / skandhāśritayeṃ śibikā mamādhāro 'tra kiṅkṛtaḥ
58 ॥ शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा
58 // śibikāyāṃ sthitaṃ cedaṃ dehaṃ tvadupalakṣitam / tatra tvamahamapyatretyucyate cedamanyathā
59 ॥ अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याश्च पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गो ऽपि यात्ययम्
59 // ahaṃ tvaṃ ca tathānye ca bhūtairuhyāśca pārthiva / guṇapravāhapatito bhūtavargo 'pi yātyayam
60 ॥ कर्मवश्या गुणश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जन्तुषु
60 // karmavaśyā guṇaścaite sattvādyāḥ pṛthivīpate / avidyāsaṃcitaṃ karmataścāśeṣeṣu jantuṣu
61 ॥ आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृते परः । प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजन्तुषु
61 // ātmā śuddho 'kṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛte paraḥ / pravṛddhyapacayau na sta ekasyākhilajantuṣu
62 ॥ यदा नोपचयस्तस्य नचैवापचयो नृप । तदापि बालिशो ऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम्
62 // yadā nopacayastasya nacaivāpacayo nṛpa / tadāpi bāliśo 'si tvaṃ kayā yuktyā tvayeritam
63। भूपादजङ्घाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिबिकेयं यदा स्कन्धे तदा भारः समस्त्वया
63/ bhūpādajaṅghākaṭyūrujaṭharādiṣu saṃsthitā / śibikeyaṃ yadā skandhe tadā bhāraḥ samastvayā
64 ॥ तथान्यजन्तुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थो ऽपि पृथिवीसंभवो ऽपि च
64 // tathānyajantubhirbhūpa śibikoḍhāna kevalam / śailadrumagṛhottho 'pi pṛthivīsaṃbhavo 'pi ca
65 ॥ यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया
65 // yathā puṃsaḥ pṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ karaṇairnṛpa / soḍhavyaḥ sumahānbhāraḥ katamo nṛpa te mayā
66 ॥ यद्द्रव्यो शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मे ऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः
66 // yaddravyo śibikā ceyaṃ taddravyo bhūtasaṃgrahaḥ / bhavato me 'khilasyāsya samatvenopabṛṃhitaḥ
67 ॥ सनन्दन उवाच एवमुक्त्वाभवंन्मौनी स वहञ्शिबिकां द्विजः । सो ऽपि राजावतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन्
67 // sanandana uvāca evamuktvābhavaṃnmaunī sa vahañśibikāṃ dvijaḥ / so 'pi rājāvatīryorvyāṃ tatpādau jagṛhe tvaran
68 ॥ राजोवाच भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः
68 // rājovāca bho bho visṛjya śibikāṃ prasādaṃ kuru me dvija / kathyatāṃ ko bhavānatra jālmarupadharaḥ sthitaḥ
69 ॥ यो भवान्यदपत्यं वा यदागमनकारणम् । तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया
69 // yo bhavānyadapatyaṃ vā yadāgamanakāraṇam / tatsarvaṃ kathyatāṃ vidvanmahyaṃ śuśrūṣave tvayā
70 ॥ ब्राह्मण उवाच श्रूयतां को ऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते । उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया
70 // brāhmaṇa uvāca śrūyatāṃ ko 'hamityetadvaktuṃ bhūpa na śakyate / upayoganimittaṃ ca sarvatrāgamanakriyā
71 ॥ सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर्देहादिमृच्छति
71 // sukhaduḥkhopabhogau tu tau dehādyupapādakau / dharmādharmodbhavau bhoktuṃ janturdehādimṛcchati
72 ॥ सर्वस्यैव हि भूपाल जन्तोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौं यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः
72 // sarvasyaiva hi bhūpāla jantoḥ sarvatra kāraṇam / dharmādharmauṃ yatastasmātkāraṇaṃ pṛcchyate kutaḥ
73 ॥ राजोवाच धर्माधर्मौं न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहान्तरागमः
73 // rājovāca dharmādharmauṃ na saṃdehaḥ sarvakāryeṣu kāraṇam / upabhoganimittaṃ ca dehāddehāntarāgamaḥ
74 ॥ यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं को ऽहमित्येतदात्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते
74 // yattvetadbhavatā proktaṃ ko 'hamityetadātmanaḥ / vaktuṃ na śakyate śrotuṃ tanmameccā pravartate
75 ॥ यो ऽस्ति यो ऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येव न दोषाय शब्दो ऽहमिति यो द्विजा
75 // yo 'sti yo 'hamiti brahmankathaṃ vaktuṃ na śakyate / ātmanyeva na doṣāya śabdo 'hamiti yo dvijā
76 ॥ ब्राह्मण उवाच शब्दो ऽहमिति दोषाय नात्मन्येवं तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः
76 // brāhmaṇa uvāca śabdo 'hamiti doṣāya nātmanyevaṃ tathaiva tat / anātmanyātmavijñānaṃ śabdo vā śrutilakṣaṇaḥ
77 ॥ जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्टतालुक नृप । एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः
77 // jihvā bravītyahamiti dantauṣṭatāluka nṛpa / etenāhaṃ yataḥ sarve vāṅniṣpādanahetavaḥ
78 ॥ किं हेतुभिर्वदूत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते
78 // kiṃ hetubhirvadūtyeṣā vāgevāhamiti svayam / tathāpi vāgahamedvaktumitthaṃ na yujyate
79 ॥ पिण्डः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततो ऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम्
79 // piṇḍaḥ pṛthagyataḥ puṃsaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ / tato 'hamiti kutraināṃ saṃjñāṃ rājankaromyaham
80 ॥ यद्यन्यो ऽस्ति परः को ऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम् । न देहो ऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते
80 // yadyanyo 'sti paraḥ ko 'pi mattaḥ pārthivasattam / na deho 'hamayaṃ cānye vaktumevamapīṣyate
81 ॥ यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तददा हि को भवान्को ऽहमित्येतद्विफलं वचः
81 // yadā samastadeheṣu pumāneko vyavasthitaḥ / tadadā hi ko bhavānko 'hamityetadviphalaṃ vacaḥ
82 ॥ त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरः सराः । अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते
82 // tvaṃ rājā śibikā ceyaṃ vayaṃ vāhāḥ puraḥ sarāḥ / ayaṃ ca bhavato loko na sadetannṛpocyate
83 ॥ वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्टिता । क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप
83 // vṛkṣāddāru tataśceyaṃ śibikā tvadadhiṣṭitā / kva vṛkṣasaṃjñā vai tasyā dārusaṃjñāthavā nṛpa
84 ॥ वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम्
84 // vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati te janaḥ / na ca dāruṇi sarvastvāṃ bravīti śibikāgatam
85 ॥ शिबिकादारुसंघातो स्वनामस्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठानन्ददाशिबिका त्वया
85 // śibikādārusaṃghāto svanāmasthitisaṃsthitaḥ / anviṣyatāṃ nṛpaśreṣṭhānandadāśibikā tvayā
86 ॥ एवं छत्रं शलाकाभ्यः पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि
86 // evaṃ chatraṃ śalākābhyaḥ pṛthagbhāvo vimṛśyatām / kva jātaṃ chatramityeṣa nyāyastvayi tathā mayi
87 ॥ पुमान्स्त्री गौरजा बाजी कुञ्जरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु
87 // pumānstrī gaurajā bājī kuñjaro vihagastaruḥ / deheṣu lokasaṃjñeyaṃ vijñeyā karmahetuṣu
88 ॥ पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः
88 // pumānna devo na naro na paśurna ca pādapaḥ / śarīrākṛtibhedāstu bhūpaite karmayonayaḥ
89 ॥ वस्तु राजेति यल्लेके यञ्च राजभटात्मकम् । तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम्
89 // vastu rājeti yalleke yañca rājabhaṭātmakam / tathānyaśca nṛpetthaṃ tanna satyaṃ kalpanāmayam
90 ॥ यस्तु कालान्तरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम्
90 // yastu kālāntareṇāpi nāśasaṃjñāmupaiti vai / pariṇāmādisaṃbhūtaṃ tadvastu nṛpa tañca kim
91 ॥ त्वं राजा सर्वसोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम्
91 // tvaṃ rājā sarvasokasya pituḥ putro ripo ripuḥ / patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kastvaṃ bhūpa vadāmyaham
92 ॥ त्वं किमेतच्चिरः किं तु शिरस्तव तथो दरम् । किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते
92 // tvaṃ kimetacciraḥ kiṃ tu śirastava tatho daram / kimu pādādikaṃ tvetannaiva kiṃ te mahīpate
93 ॥ समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । को ऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिन्तय पार्थिव
93 // samastāvayavebhyastvaṃ pṛthagbhūto vyavasthitaḥ / ko 'hamityatra nipuṇaṃ bhūtvā cintaya pārthiva
94 ॥ एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भावितुम् । पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम्
94 // evaṃ vyavasthite tattve mayāhamiti bhāvitum / pṛthakūcaraṇaniṣpādyaṃ śakyaṃ tu nṛpate katham