95 ॥ इति शृबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वि.पा.ष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः सनन्दन उवाच निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम्
95 // iti śṛbṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvi.pā.ṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ sanandana uvāca niśamya tasyeti vacaḥ paramārthasamanvitam / praśrayāvanato bhūtvā tamāha nṛpatirdvijam
1 ॥ राजोवाच भगवन्यत्त्वया प्रोक्त परमार्थमयं वचः । श्रुते तस्मिन्भ्रमन्तीव मनसो मम वृत्तयः
1 // rājovāca bhagavanyattvayā prokta paramārthamayaṃ vacaḥ / śrute tasminbhramantīva manaso mama vṛttayaḥ
2 ॥ एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जन्तुषु । भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत्
2 // etadvivekavijñānaṃ yadi śeṣeṣu jantuṣu / bhavatā darśitaṃ vipra tatparaṃ prakṛtermahat
3 ॥ नाहं वहामि शिबिकां शिबिका मयि न स्थिता । शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता
3 // nāhaṃ vahāmi śibikāṃ śibikā mayi na sthitā / śarīramanyadasmatto yeneyaṃ śibikā dhṛtā
4 ॥ गुण प्रवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता । प्रवर्तन्ते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम्
4 // guṇa pravṛttirbhūtānāṃ pravṛttiḥ karmacoditā / pravartante guṇāścaite kiṃ mameti tvayoditam
5 ॥ एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते । मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम्
5 // etasminparamārthajña mama śrotrapathaṃ gate / mano vihvalatāmeti paramārthārthatāṃ gatam
6 ॥ पूर्वमेव महाभाग कपिलर्षिमहं द्विज । प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किन्त्वत्र संशये
6 // pūrvameva mahābhāga kapilarṣimahaṃ dvija / praṣṭumabhyudyato gatvā śreyaḥ kintvatra saṃśaye
7 ॥ तदन्तरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम् । तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति
7 // tadantare ca bhavatā yadidaṃ vākyamīritam / tenaiva paramārthārthaṃ tvayi cetaḥ pradhāvati
8 ॥ कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः
8 // kapilarṣirbhagavataḥ sarvabhūtasya vai kila / viṣṇoraṃśo jaganmohanāśāya samupāgataḥ
9 ॥ स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया । प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते
9 // sa eva bhagavānnūnamasmākaṃ hitakāmyayā / pratyakṣatāmanugatastathaitadbhavatocyate
10 ॥ तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज । तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान्
10 // tanmahyaṃ mohanāśāya yacchreyaḥ paramaṃ dvija / tadvadākhila vijñānajalavīcyujadhirbhavān
11 ॥ ब्राह्मण उवाच भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थेन पृच्छसि । श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते
11 // brāhmaṇa uvāca bhūyaḥ pṛcchasi kiṃ śreyaḥ paramārthena pṛcchasi / śreyāṃsi paramārthāni hyaśeṣāṇyena bhūpate
12 ॥ देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप
12 // devatārādhanaṃ kṛtvā dhanasaṃpadamicchati / putrānicchati rājyaṃ ca śreyastasyaiva tannṛpa
13 ॥ विवकिनस्तु संयोगः श्रेयो ऽसौ परमात्मना । कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत्
13 // vivakinastu saṃyogaḥ śreyo 'sau paramātmanā / karmayajñādikaṃ śreyaḥ svarlokapaladāyi yat
14 ॥ श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते । आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः
14 // śreyaḥ pradhānaṃ ca phale tadevānabhisaṃhite / ātmā dhyeyaḥ sadā bhūpa yogayuktaistathā paraiḥ
15 ॥ श्रेय स्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । श्रेयांस्येवमनेकानि शतशो ऽथ सहस्रशः
15 // śreya stasyaiva saṃyogaḥ śreyo yaḥ paramātmanaḥ / śreyāṃsyevamanekāni śataśo 'tha sahasraśaḥ
16 ॥ संत्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे । धर्मो ऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि
16 // saṃtyatra paramārthāstu na tvete śrūyatāṃ ca me / dharmo 'yaṃ tyajate kiṃ tu paramārtho dhanaṃ yadi
17 ॥ व्ययश्चक्रियत कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः । मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सो ऽप्यन्यस्य नरेश्वर
17 // vyayaścakriyata kasmātkāmaprāptyupalakṣaṇaḥ / mutraścetparamārthākhyaḥ so 'pyanyasya nareśvara
18 ॥ परमार्थभूतः सो ऽन्यस्य परमार्थो हि नः पिता । एवं न परमार्थो ऽस्ति जगत्यत्र चराचरे
18 // paramārthabhūtaḥ so 'nyasya paramārtho hi naḥ pitā / evaṃ na paramārtho 'sti jagatyatra carācare
19 ॥ परमार्थो हि कार्याणि करणानामशेषतः । राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि
19 // paramārtho hi kāryāṇi karaṇānāmaśeṣataḥ / rājyādiprāptiratroktā paramārthatayā yadi
20 ॥ परमार्था भवन्त्यत्र न भवन्ति च वै ततः । ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव
20 // paramārthā bhavantyatra na bhavanti ca vai tataḥ / ṛgyajuḥsāmaniṣpādyaṃ yajñakarma mataṃ tava
21 ॥ परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम । यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया
21 // paramārthabhūtaṃ tatrāpi śrūyatāṃ gadato mama / yattu niṣpādyate kāryaṃ mṛdā kāraṇabhūtayā
22 ॥ तत्कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् । एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः
22 // tatkāraṇānugamanājjāyate nṛpa mṛnmayam / evaṃ vināśibhirdravyaiḥ samidājyakuśādibhiḥ
23 ॥ निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी । अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते
23 // niṣpādyate kriyā yā tu sā bhavitrī vināśinī / anāśī paramārthastu prājñairabhyupagamyate
24 ॥ यत्तुं नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् । तदेवापलदं कर्म परमार्थो मतो मम
24 // yattuṃ nāśi na saṃdeho nāśidravyopapāditam / tadevāpaladaṃ karma paramārtho mato mama
25 ॥ मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम् । ध्यानमेवात्मनो भूपपरमार्थार्थशब्दितम्
25 // muktisādhanabhūtatvātparamārtho na sādhanam / dhyānamevātmano bhūpaparamārthārthaśabditam
26 ॥ भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान् । परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते
26 // bhedakāri parebhyastu paramārtho na bhedavān / paramārthātmanoryogaḥ paramārtha itīṣyate
27 ॥ मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैतद्द्रव्यमयं यतः । तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः
27 // mithyaitadanyaddravyaṃ hi naitaddravyamayaṃ yataḥ / tasmācchreyāṃsyaśeṣāṇi nṛpaitāni na saṃśayaḥ
28 ॥ परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण प्रकृतेः परः
28 // paramārthastu bhūpāla saṃkṣepācchrūyatāṃ mama / eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇa prakṛteḥ paraḥ
29 ॥ जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप । परिज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिविभुः
29 // janmavṛddhyādirahita ātmā sarvagato nṛpa / parijñānamayo sadbhirnāmajātyādibhivibhuḥ
30 ॥ न योगवान्न युक्तो ऽभून्नैव पार्थिवः योक्ष्यति । तस्यात्मपरदेहेषु सतो ऽप्येकमयं हि तत्
30 // na yogavānna yukto 'bhūnnaiva pārthivaḥ yokṣyati / tasyātmaparadeheṣu sato 'pyekamayaṃ hi tat
31 ॥ विज्ञानं परमार्थो ऽसौ वेत्ति नो ऽतथ्यदर्शनः । वेणुरङ्घ्रविभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः
31 // vijñānaṃ paramārtho 'sau vetti no 'tathyadarśanaḥ / veṇuraṅghravibhedena bhedaḥ ṣaṅjādisaṃjñitaḥ
32 ॥ अभेदो व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः । एकत्वं रूपभेदश्च वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः
32 // abhedo vyāpino vāyostathā tasya mahātmanaḥ / ekatvaṃ rūpabhedaśca vāhyakarmapravṛttijaḥ
33 ॥ देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाचरणो हि सः । शृण्वत्र भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा भवेत्
33 // devādibhedamadhyāste nāstyevācaraṇo hi saḥ / śṛṇvatra bhūpa prāgvṛttaṃ yadgītamṛbhuṇā bhavet
34 ॥ अवबोधं जनयतो निदाधस्य द्विजन्मनः । ऋभुर्नामाबवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः
34 // avabodhaṃ janayato nidādhasya dvijanmanaḥ / ṛbhurnāmābavatputro brahmaṇaḥ parameṣṭinaḥ
35 ॥ विज्ञात तत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते । तस्य शिष्यो निदाघो ऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा
35 // vijñāta tattvasadbhāvo nisargādeva bhūpate / tasya śiṣyo nidāgho 'bhūtpulastyatanayaḥ purā
36 ॥ प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा । अवाप्तज्ञान तत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासना
36 // prādādaśeṣavijñānaṃ sa tasmai parayā mudā / avāptajñāna tattvasya na tasyādvaitavāsanā
37 ॥ स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर । देविकायास्तटे वीर नागरं नाम वै पुरम्
37 // sa ṛbhustarkayāmāsa nidāghasya nareśvara / devikāyāstaṭe vīra nāgaraṃ nāma vai puram
38 ॥ समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् । रम्योपवनपर्यन्तं स तस्मिन्पार्थवोत्तम
38 // samṛddhamatiramyaṃ ca pulastyena niveśitam / ramyopavanaparyantaṃ sa tasminpārthavottama
39 ॥ निदाधनामायोगज्ञस्तस्य शिष्यो ऽभवत्पुरा । दिव्ये वर्षसहस्रे तु समतीते ऽस्य तत्पुरम्
39 // nidādhanāmāyogajñastasya śiṣyo 'bhavatpurā / divye varṣasahasre tu samatīte 'sya tatpuram
40 ॥ जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम् । स तस्य वैश्वदेवन्ति द्वारालोकनगोचरः
40 // jagāma sa ṛbhuḥ śiṣyaṃ nidāghamavalokitum / sa tasya vaiśvadevanti dvārālokanagocaraḥ
41 ॥ स्थित स्तेन गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः । प्रक्षालिताङ्घ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम्
41 // sthita stena gṛhītārtho nijaveśma praveśitaḥ / prakṣālitāṅghripāṇiṃ ca kṛtāsanaparigraham
42 ॥ उवाच स द्विजश्रेष्ठो भुज्यतामिति सादरम् । ऋभुरुवाच भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदत्र भवतो गृहे
42 // uvāca sa dvijaśreṣṭho bhujyatāmiti sādaram / ṛbhuruvāca bho vipravarya bhoktavyaṃ yadatra bhavato gṛhe
43 ॥ तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम । निदाघ उवाच सक्तुयावकव्रीहीनामपूपानां च मे गृहे
43 // tatkathyatāṃ kadanneṣu na prītiḥ satataṃ mama / nidāgha uvāca saktuyāvakavrīhīnāmapūpānāṃ ca me gṛhe
44 ॥ यद्रोचते द्विजश्रेष्ठ तावद्भुङ्क्ष्व यथेच्छया । ऋभुरुवाच कदन्नानि दिजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे
44 // yadrocate dvijaśreṣṭha tāvadbhuṅkṣva yathecchayā / ṛbhuruvāca kadannāni dijaitāni miṣṭamannaṃ prayaccha me
45 ॥ संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवन्ति च । निदाघ उवाच गृहे शालिनि मद्गेहे यत्किञ्चिदति शोभनम्
45 // saṃyāvapāyasādīni cekṣukā rasavanti ca / nidāgha uvāca gṛhe śālini madgehe yatkiñcidati śobhanam
46 ॥ भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय । इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत्
46 // bhojyeṣu sādhanaṃ miṣṭaṃ tenāsyānnaṃ prasādhaya / ityuktā tena sā patnī miṣṭamannaṃ dvijasya tat
47 ॥ प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् । न भुक्तवन्तमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम्
47 // prasādhitavatī tadvai bharturvacanagauravāt / na bhuktavantamicchāto miṣṭamannaṃ mahāmunim
48 ॥ निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः । निदाघ उवाच अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव
48 // nidāghaḥ prāhabhūpāla praśrayāvanataḥ sthitaḥ / nidāgha uvāca api te paramā tṛptirutpannā puṣṭireva
49 ॥ अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज । क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गन्तुं समुद्यतः
49 // api te mānasaṃ svasthamāhāreṇa kṛtaṃ dvija / kva nivāsī bhavānvipra kva vā gantuṃ samudyataḥ
50 ॥ आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् । ऋमुरुवाच क्षुधितस्य च भुक्ते ऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते
50 // āgamyate ca bhavatā yatastaśca nivedyatām / ṛmuruvāca kṣudhitasya ca bhukte 'nne tṛptirbrahmanvijāyate
51 ॥ न मे क्षुधा भवेत्तॄप्तिः कस्मान्मां द्विज पृच्छति । वह्निना पार्थिवेनादौ दग्धे वै क्षुरापीश्वः
51 // na me kṣudhā bhavettṝptiḥ kasmānmāṃ dvija pṛcchati / vahninā pārthivenādau dagdhe vai kṣurāpīśvaḥ
52 ॥ भवत्यंभसि च क्षीणे नृणां तृष्णासमुद्भवः । क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज
52 // bhavatyaṃbhasi ca kṣīṇe nṛṇāṃ tṛṣṇāsamudbhavaḥ / kṣuttṛṣṇe dehadharmākhye na mamaite yato dvija
53 ॥ ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा । मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज
53 // tataḥ kṣutsaṃbhavābhāvāttṛptirastyeva me sadā / manasaḥ svasthatā tuṣṭiścittadharmāvimau dvija
54 ॥ चेतसो यस्य यत्पृष्टं पुमानेभिर्न युज्यते । क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गन्तासि च यत्त्वया
54 // cetaso yasya yatpṛṣṭaṃ pumānebhirna yujyate / kva nivāsastavetyuktaṃ kva gantāsi ca yattvayā
55 ॥ कुतश्चागम्यते त्वेतात्र्रितये ऽपि निबोध मे । पुमान्सवर्गतो व्यापीत्याकाशवदयं यतः
55 // kutaścāgamyate tvetātrritaye 'pi nibodha me / pumānsavargato vyāpītyākāśavadayaṃ yataḥ
56 ॥ कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्येतदप्यर्थवत्कथम् । सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः
56 // kutaḥ kutra kva gantāsītyetadapyarthavatkatham / so 'haṃ gantā na cāgantā naikadeśaniketanaḥ
57 ॥ त्वं चान्ये च न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम् । मिष्टन्ने मिष्टमित्येषा जिह्वा सा मे कृता तव
57 // tvaṃ cānye ca na ca tvaṃ tvaṃ nānye naivāhamapyaham / miṣṭanne miṣṭamityeṣā jihvā sā me kṛtā tava
58 ॥ किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तमा । मिष्टमेव यदामिष्टं तदेवोद्वेगकारणम्
58 // kiṃ vakṣyatīti tatrāpi śrūyatāṃ dvijasattamā / miṣṭameva yadāmiṣṭaṃ tadevodvegakāraṇam
59 ॥ अमिष्टं जायते मिष्टं मिष्टादुद्विजते जनः । आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम्
59 // amiṣṭaṃ jāyate miṣṭaṃ miṣṭādudvijate janaḥ / ādimadhyāvasāneṣu kimannaṃ rucikāraṇam
60 ॥ मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत् । पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः
60 // mṛṇmayaṃ hi mṛdā yadvadgṛhaṃ liptaṃ sthirībhavet / pārthivo 'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇubhiḥ
61 ॥ यवगोधूममुद्गादिर् घृतं तैलं पयो दधि । गुडः फलानीति तथा पार्थिवाः परमाणवः
61 // yavagodhūmamudgādir ghṛtaṃ tailaṃ payo dadhi / guḍaḥ phalānīti tathā pārthivāḥ paramāṇavaḥ
62 ॥ तदेतद्भवता ज्ञात्वा मिष्टामिष्टविचारि यत् । तन्मनः शमनालबि कार्यं प्राप्यं हि मुक्तये
62 // tadetadbhavatā jñātvā miṣṭāmiṣṭavicāri yat / tanmanaḥ śamanālabi kāryaṃ prāpyaṃ hi muktaye
63 ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप । प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत्
63 // ityākarṇya vacastasya paramārthāśritaṃ nṛpa / praṇipatya mahābhāgo nidāgho vākyamabravīt
64 ॥ प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः । नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्विज
64 // prasīda maddhitārthāya kathyatāṃ yastvamāgataḥ / naṣṭo mohastavākarṇya vacāṃsyetāni me dvija
65 ॥ ऋभुरुवाच ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतो ऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम्
65 // ṛbhuruvāca ṛbhurasmi tavācāryaḥ prajñādānāya te dvija / ihāgato 'haṃ dāsyāmi paramārthaṃ subodhitam
66 ॥ एक एवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरुपं परात्मनः
66 // eka evamidaṃ viddhi na bhedi sakalaṃ jagat / vāsudevābhidheyasya svarupaṃ parātmanaḥ
67 ॥ ब्रह्मण उवाच तथेत्युक्त्वा निदाधेन प्रणिपातपुरः सरम् । पूजितः परया भक्त्यानिच्छितः प्रययौ विभुः
67 // brahmaṇa uvāca tathetyuktvā nidādhena praṇipātapuraḥ saram / pūjitaḥ parayā bhaktyānicchitaḥ prayayau vibhuḥ
68 ॥ पुनवषसहस्रन्ते समायातो नरेश्वर । निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं गुरुः
68 // punavaṣasahasrante samāyāto nareśvara / nidāghajñānadānāya tadeva nagaraṃ guruḥ
69 ॥ नगरस्य बहिः सो ऽथ निदाघं दृष्टवान् मुनिम् । महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे
69 // nagarasya bahiḥ so 'tha nidāghaṃ dṛṣṭavān munim / mahābalaparīvāre puraṃ viśati pārthive
70 ॥ दूरस्थितं महाभागे जनसंमर्दवर्जकम् । क्षुत्क्षामकण्ठमायान्तमरण्यात्ससमित्कुशम्
70 // dūrasthitaṃ mahābhāge janasaṃmardavarjakam / kṣutkṣāmakaṇṭhamāyāntamaraṇyātsasamitkuśam
71 ॥ दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपागत्याभिवाद्य च । उवाच कस्मादेकान्तं स्थीयत भवता द्विज
71 // dṛṣṭvā nidāghaṃ sa ṛbhurupāgatyābhivādya ca / uvāca kasmādekāntaṃ sthīyata bhavatā dvija
72 ॥ ॥ निदाघ उवाच भो विप्र जनसंमर्द्दो महानेष जनेश्वरे । प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया
72 // // nidāgha uvāca bho vipra janasaṃmarddo mahāneṣa janeśvare / pravivakṣau pure ramye tenātra sthīyate mayā
73 ॥ ऋभुरुवाच नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वमभिज्ञो मतो मम
73 // ṛbhuruvāca narādhipo 'tra katamaḥ katamaścetaro janaḥ / kathyatāṃ me dvijaśreṣṭha tvamabhijño mato mama
74 ॥ निदाघ उवाच यो ऽयं गजेन्द्रमुन्मत्तमद्रिशृङ्गसमुच्छ्रयम् । अधिरुढो नरेन्द्रो ऽयं परितो यस्तथेतरः
74 // nidāgha uvāca yo 'yaṃ gajendramunmattamadriśṛṅgasamucchrayam / adhiruḍho narendro 'yaṃ parito yastathetaraḥ
75 ॥ ऋभुरुवाच एतौ हि गजराजानौ दृष्टौ हि युगपन्मया । भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ
75 // ṛbhuruvāca etau hi gajarājānau dṛṣṭau hi yugapanmayā / bhavatā nirviśeṣeṇa pṛthagvedopalakṣitau
76 ॥ तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः । ज्ञातुमिच्छाम्यहं को ऽत्र गजः को वा नराधिपः
76 // tatkathyatāṃ mahābhāga viśeṣo bhavatānayoḥ / jñātumicchāmyahaṃ ko 'tra gajaḥ ko vā narādhipaḥ
77 ॥ निदाध उवाच गजोयो ऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैष भूपतिः । वाह्यवाहकसंबन्धं को न जानाति वै द्विज
77 // nidādha uvāca gajoyo 'yamadho brahmannuparyasyaiṣa bhūpatiḥ / vāhyavāhakasaṃbandhaṃ ko na jānāti vai dvija
78 ॥ ऋभुरुवाच ब्रह्मन्यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय । अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते
78 // ṛbhuruvāca brahmanyathāhaṃ jānīyāṃ tathā māmavabodhaya / adhaḥ sattvavibhāgaṃ kiṃ kiṃ corddhamabhidhīyate
79 ॥ ब्राह्मण उवाच इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम् । श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि
79 // brāhmaṇa uvāca ityuktvā sahasāruhya nidāghaḥ prāha taṃ ṛbhum / śrayatāṃ kathayāmyeṣa yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
80 ॥ उपर्यहं यथा राजा त्वमधःकुञ्जरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टान्तो दर्शितो मया
80 // uparyahaṃ yathā rājā tvamadhaḥkuñjaro yathā / avabodhāya te brahmandṛṣṭānto darśito mayā
81 ॥ ऋभुरुवाच त्वं राजेव द्विजश्रेष्ठ स्थितो ऽहं गजवद्यदि । तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा
81 // ṛbhuruvāca tvaṃ rājeva dvijaśreṣṭha sthito 'haṃ gajavadyadi / tadevaṃ tvaṃ samācakṣva katamastvamahaṃ tathā
82 ॥ ब्राह्मण उवाच इत्युक्तः सत्वरस्तस्य चरणावभिवन्द्य सः । निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम्
82 // brāhmaṇa uvāca ityuktaḥ satvarastasya caraṇāvabhivandya saḥ / nidādhaḥ prāha bhagavannācāryastvamṛbhurmam
83 ॥ नान्यस्याद्वै वसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम्
83 // nānyasyādvai vasaṃskārasaṃskṛtaṃ mānasaṃ tathā / yathācāryasya tena tvāṃ manye prāptamahaṃ gurum
84 ॥ ऋभुरुवाच तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणात्तव । गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः
84 // ṛbhuruvāca tavopadeśadānāya pūrvaśuśrūṣaṇāttava / gurusnehādṛbhurnāmanidāghaṃ samupāgataḥ
85 ॥ तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते । परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः
85 // tadetadupadiṣṭaṃ te saṃkṣepeṇa mahāmate / paramārthasārabhūtaṃ yattadadvaitamaśeṣataḥ
86 ॥ ब्राह्मण उवाच एवमुक्त्वा ददौ विद्यां निदाघं स ऋभुर्गुरुः । निदाघो ऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत्
86 // brāhmaṇa uvāca evamuktvā dadau vidyāṃ nidāghaṃ sa ṛbhurguruḥ / nidāgho 'pyupadeśena tenādvaitaparo 'bhavat
87 ॥ सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः । तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः
87 // sarvabhūtānyabhedena dadṛśe sa tadātmanaḥ / tathā brahmatanau muktimavāca paramādvijaḥ
88 ॥ तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबान्धवः । भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते
88 // tathā tvamapi dharmajña tulyātmaripubāndhavaḥ / bhava sarvagataṃ jñānamātmānamavanīpate
89 ॥ सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः । भ्रान्तदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक्
89 // sitanīlādibhedena yathaikaṃ dṛśyate nabhaḥ / bhrāntadṛṣṭibhirātmāpi tathaikaḥ sanpṛthak pṛthak
90 ॥ एकः समस्तं यदिहास्ति किञ्चित्तदच्युतो नास्ति परं ततो ऽन्यत् । सो ऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः
90 // ekaḥ samastaṃ yadihāsti kiñcittadacyuto nāsti paraṃ tato 'nyat / so 'haṃ sa ca tvaṃ sa ca sarvametadātmāṃsvayaṃ bhātyapabhedamohaḥ
91 ॥ सनन्दन उवाच इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप
91 // sanandana uvāca itīritastena sa rājavaryastatyāja bhedaṃ paramārthadṛṣṭiḥ / sa cāpi jātismaraṇāvabodastatraiva janmanyapavargamāpa
92 ॥ परमार्थाध्यात्ममेतत्तुभ्यमुक्तं मुनीश्वर । ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तृआणां चापि मुक्तिदम्
92 // paramārthādhyātmametattubhyamuktaṃ munīśvara / brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śrortṛāṇāṃ cāpi muktidam
93 ॥ यथा पृष्टं त्वया ब्रह्मंस्तथा ते गदितं मया । ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै
93 // yathā pṛṣṭaṃ tvayā brahmaṃstathā te gaditaṃ mayā / brahmajñānamidaṃ śuddhaṃ kimanyatkathayāmi vai