94 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वि.पा.एकोनपञ्चाशत्तमोध्यायः सूत उवाच श्रुत्वा सनन्दनस्येत्थं वचनं नारदो मुनिः । असंतुष्ट इव प्राह भ्रातरं तं सनन्दनम्
94 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvi.pā.ekonapañcāśattamodhyāyaḥ sūta uvāca śrutvā sanandanasyetthaṃ vacanaṃ nārado muniḥ / asaṃtuṣṭa iva prāha bhrātaraṃ taṃ sanandanam
1 ॥ नारद उवाच भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं भवतो मया । तथापि नात्मा प्रीयेत शृण्वन्हरिकथां मुहुः
1 // nārada uvāca bhagavansarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ bhavato mayā / tathāpi nātmā prīyeta śṛṇvanharikathāṃ muhuḥ
2 ॥ श्रूयते व्यासपुत्रस्तु शुकः परमधर्मवित् । सिद्धिं सुमहतीं प्राप्तो निर्विण्णो ऽवान्तरं बहिः
2 // śrūyate vyāsaputrastu śukaḥ paramadharmavit / siddhiṃ sumahatīṃ prāpto nirviṇṇo 'vāntaraṃ bahiḥ
3 ॥ ब्रह्मन्पुंसस्तु विज्ञानं महतां सेवनं विना । न जायते कथं प्राप्तो ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः
3 // brahmanpuṃsastu vijñānaṃ mahatāṃ sevanaṃ vinā / na jāyate kathaṃ prāpto jñānaṃ vyāsātmajaḥ śiśuḥ
4 ॥ तस्य जन्मरहस्यं मे कमचाप्यस्य शृण्वते । समाख्याहि महाभाग मो7शास्त्रार्थविद्भवान्
4 // tasya janmarahasyaṃ me kamacāpyasya śṛṇvate / samākhyāhi mahābhāga mo7śāstrārthavidbhavān
5 ॥ सनन्दन उवाच शृणु विप्रप्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं समासतः । यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने
5 // sanandana uvāca śṛṇu viprapravakṣyāmi śukotpattiṃ samāsataḥ / yāṃ śrutvā brahmatattvajño jāyate mānavo mune
6 ॥ न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं यो ऽनूचानः स नो महान्
6 // na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ / ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān
7 ॥ नारद उवाच अनूचानः कथंब्रह्मन्पुमान्भवति मानद । तन्मे कर्म समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम
7 // nārada uvāca anūcānaḥ kathaṃbrahmanpumānbhavati mānada / tanme karma samācakṣva śrotuṃ kautūhalaṃ mama
8 ॥ सनन्दन उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि ह्यनूचानस्य लक्षणम् । यज्ज्ञात्वा साङ्गवेदानामभिज्ञो जायते नरः
8 // sanandana uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi hyanūcānasya lakṣaṇam / yajjñātvā sāṅgavedānāmabhijño jāyate naraḥ
9 ॥ शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा । छन्दःशास्त्रं षडेतानि वादाङ्गानि विदुर्बुधाः
9 // śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ jyotiṣaṃ tathā / chandaḥśāstraṃ ṣaḍetāni vādāṅgāni vidurbudhāḥ
10 ॥ ऋग्वेद्रो ऽथ यदुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । वेदाश्चत्वार एवैते प्रोक्ता धर्मनिरूपणे
10 // ṛgvedro 'tha yadurvedaḥ sāmavedo hyatharvaṇaḥ / vedāścatvāra evaite proktā dharmanirūpaṇe
11 ॥ सांगान्वेदान्गुरोर्यस्तु समधीते द्विजोत्तमः । सो ऽनूचानः प्रभवति नान्यथा ग्रन्थकोटिभिः
11 // sāṃgānvedānguroryastu samadhīte dvijottamaḥ / so 'nūcānaḥ prabhavati nānyathā granthakoṭibhiḥ
12 ॥ नारद उवाच अङ्गानां लक्षणं ब्रूहि वेदानां चापि विस्तरात् । त्वंमस्मासु महाविज्ञः सांगेष्वेतेषु मानद
12 // nārada uvāca aṅgānāṃ lakṣaṇaṃ brūhi vedānāṃ cāpi vistarāt / tvaṃmasmāsu mahāvijñaḥ sāṃgeṣveteṣu mānada
13 ॥ सनन्दन उवाच प्रश्नभारो ऽयमतुलस्त्वया मम कृतो द्विज । संक्षेपात्कथयिष्यामि सारमेषां सुनिश्चितम्
13 // sanandana uvāca praśnabhāro 'yamatulastvayā mama kṛto dvija / saṃkṣepātkathayiṣyāmi sārameṣāṃ suniścitam
14 ॥ स्वरः प्रधानः शिक्षायां कीर्त्तितो मुनिभिर्दिजैः । वेदानां वेदविद्भिस्तु तच्छृणुष्व वदामि ते
14 // svaraḥ pradhānaḥ śikṣāyāṃ kīrttito munibhirdijaiḥ / vedānāṃ vedavidbhistu tacchṛṇuṣva vadāmi te
15 ॥ आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम् । कृतान्ते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्य विशेषतः
15 // ārcikaṃ gāthikaṃ caiva sāmikaṃ ca svarāntaram / kṛtānte svaraśāstrāṇāṃ prayoktavya viśeṣataḥ
16 ॥ एकान्तरः स्वरो ह्यप्सु गाथासुद्व्यन्तरः स्वरः । सामसु त्र्यन्तरं विद्यादेतावत्स्वरतो ऽन्तरम्
16 // ekāntaraḥ svaro hyapsu gāthāsudvyantaraḥ svaraḥ / sāmasu tryantaraṃ vidyādetāvatsvarato 'ntaram
17 ॥ ऋक्सामयजुरङ्गानि ये यज्ञेषु प्रयुञ्जते । अविज्ञानाद्धि शिक्षायास्तेषां भवति विस्वरः
17 // ṛksāmayajuraṅgāni ye yajñeṣu prayuñjate / avijñānāddhi śikṣāyāsteṣāṃ bhavati visvaraḥ
18 ॥ मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिर्नास्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतो ऽपराधात्
18 // mantro hīnaḥ svarato varṇato vā mithyāprayukto na tamarthamāha / sa vāgvajro yajamānaṃ hirnāsti yathendraśatruḥ svarato 'parādhāt
19 ॥ उरः कण्ठः शिरश्चैव स्थानानि त्रीणि वाङ्क्ये । सवनान्याहुरेतानि साम वाप्यर्द्धतोंऽतरम्
19 // uraḥ kaṇṭhaḥ śiraścaiva sthānāni trīṇi vāṅkye / savanānyāhuretāni sāma vāpyarddhatoṃ'taram
20 ॥ उरः सप्तविवारं स्यात्तथा कण्ठस्तथा शिरः । न च शक्तो ऽसि व्यक्तस्तु तथा प्रावचना विधिः
20 // uraḥ saptavivāraṃ syāttathā kaṇṭhastathā śiraḥ / na ca śakto 'si vyaktastu tathā prāvacanā vidhiḥ
21 ॥ कठकालापवृत्तेषु तैत्तिराह्वरकेषु च । ऋग्वेदे सामवेदे च वक्तव्यः प्रथमः स्वरः
21 // kaṭhakālāpavṛtteṣu taittirāhvarakeṣu ca / ṛgvede sāmavede ca vaktavyaḥ prathamaḥ svaraḥ
22 ॥ ऋग्वेदस्तु द्वितीयेन तृतीयेन च वर्तते । उच्चमध्यमसंघातः स्वरो भवति पार्थिवः
22 // ṛgvedastu dvitīyena tṛtīyena ca vartate / uccamadhyamasaṃghātaḥ svaro bhavati pārthivaḥ
23 ॥ तृतीय प्रथमक्रुष्टा कुर्वन्त्याह्वरकान् स्वरान् । द्वितीयाद्यास्तु मद्रान्तास्तैत्तिरीयाश्चतुःस्वरान्
23 // tṛtīya prathamakruṣṭā kurvantyāhvarakān svarān / dvitīyādyāstu madrāntāstaittirīyāścatuḥsvarān
24 ॥ प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयो ऽथ चतुर्थकः । मन्द्रः क्रुष्टो मुनीश्वर एतान्कुर्वन्ति सामगाः
24 // prathamaśca dvitīyaśca tṛtīyo 'tha caturthakaḥ / mandraḥ kruṣṭo munīśvara etānkurvanti sāmagāḥ
25 ॥ द्वितीयप्रथमावेतौ नाण्डिभाल्लविनौ स्वरौ । तथा शातपथावेतौ स्वरौ वाजसनेयिनाम्
25 // dvitīyaprathamāvetau nāṇḍibhāllavinau svarau / tathā śātapathāvetau svarau vājasaneyinām
26 ॥ एते विशेषतः प्रोक्ताः स्वरा वै सार्ववैदिकाः । इत्येतञ्चरितं सर्वं स्वराणां सार्ववैदिकम्
26 // ete viśeṣataḥ proktāḥ svarā vai sārvavaidikāḥ / ityetañcaritaṃ sarvaṃ svarāṇāṃ sārvavaidikam
27 ॥ सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा । अल्पग्रन्थं प्रभूतार्थं सामवेदाङ्गमुत्तमम्
27 // sāmavede tu vakṣyāmi svarāṇāṃ caritaṃ yathā / alpagranthaṃ prabhūtārthaṃ sāmavedāṅgamuttamam
28 ॥ तानरागस्वरग्राममूर्च्छनानां तु लक्षणम् । पवित्रं पावनं पुण्यं यथा तुभ्यं प्रकीर्तितम्
28 // tānarāgasvaragrāmamūrcchanānāṃ tu lakṣaṇam / pavitraṃ pāvanaṃ puṇyaṃ yathā tubhyaṃ prakīrtitam
29 ॥ शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुः सामलक्षणम् । सप्त स्वरास्रयो ग्रामा मृर्छनास्त्वेकविंशतिः
29 // śikṣāmāhurdvijātīnāmṛgyajuḥ sāmalakṣaṇam / sapta svarāsrayo grāmā mṛrchanāstvekaviṃśatiḥ
30 ॥ ताना एकोनपञ्चाशदित्येतःस्वरमण्डलम् । षङ्जश्च ऋषभश्चैव गान्धारो मध्यमस्तथा
30 // tānā ekonapañcāśadityetaḥsvaramaṇḍalam / ṣaṅjaśca ṛṣabhaścaiva gāndhāro madhyamastathā
31 ॥ पञ्चमो धैवतश्चैवं निषादः सप्तमः स्वरः । षङ्जमध्यमगान्धारास्ररयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः
31 // pañcamo dhaivataścaivaṃ niṣādaḥ saptamaḥ svaraḥ / ṣaṅjamadhyamagāndhārāsrarayo grāmāḥ prakīrtitāḥ
32 ॥ भूर्ल्लोकाज्जायते षङ्जो भुवर्लोकाञ्च मध्यमः । स्वर्गाभ्राञ्चैव गान्धारो ग्रामस्थानानि त्रीणि हि
32 // bhūrllokājjāyate ṣaṅjo bhuvarlokāñca madhyamaḥ / svargābhrāñcaiva gāndhāro grāmasthānāni trīṇi hi
33 ॥ स्वराणां च विशेषेण ग्रामरागा इति स्मृताः । विंशतिर्मध्यमग्रामे षङ्जग्रामे चतुर्दश
33 // svarāṇāṃ ca viśeṣeṇa grāmarāgā iti smṛtāḥ / viṃśatirmadhyamagrāme ṣaṅjagrāme caturdaśa
34 ॥ तानान्पं चदशेच्छन्ति गान्धारे सामगायिनाम् । नदी विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा
34 // tānānpaṃ cadaśecchanti gāndhāre sāmagāyinām / nadī viśālā sumukhī citrā citravatī mukhā
35 ॥ बला चाप्यथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः । आप्यायिनी विश्वभृता चन्द्रा हेमा कपर्दिनी
35 // balā cāpyatha vijñeyā devānāṃ sapta mūrchanāḥ / āpyāyinī viśvabhṛtā candrā hemā kapardinī
36 ॥ मैत्री च बार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः । षङ्जे तूत्तरमन्द्रा स्यादृषभे चाभिरूहता
36 // maitrī ca bārhatī caiva pitṝṇāṃ sapta mūrchanāḥ / ṣaṅje tūttaramandrā syādṛṣabhe cābhirūhatā
37 ॥ अश्वक्रान्ता तु गान्धारे तृतीया मूर्च्छना स्मृता । मध्यमे खलु सौवीरा हृषिका पञ्चमे स्वरे
37 // aśvakrāntā tu gāndhāre tṛtīyā mūrcchanā smṛtā / madhyame khalu sauvīrā hṛṣikā pañcame svare
38 ॥ धैवते चापि विज्ञेया मूर्छना तूत्तरा मता । निषादे रजनीं विद्यादृषीणां सप्त मूर्छनाः
38 // dhaivate cāpi vijñeyā mūrchanā tūttarā matā / niṣāde rajanīṃ vidyādṛṣīṇāṃ sapta mūrchanāḥ
39 ॥ उपजीवन्ति गन्धर्वा देवानां सप्त मूर्छनाः । पितॄणां मूर्च्छानाः सप्त तथा यक्षा न संशयः
39 // upajīvanti gandharvā devānāṃ sapta mūrchanāḥ / pitṝṇāṃ mūrcchānāḥ sapta tathā yakṣā na saṃśayaḥ
40 ॥ ऋषीणां मूर्छनाः सप्त यास्त्विमा लौकिकाः स्मृताः । षङ्जः प्रीणाति वै देवानृषीन्प्रीणाति चर्षभः
40 // ṛṣīṇāṃ mūrchanāḥ sapta yāstvimā laukikāḥ smṛtāḥ / ṣaṅjaḥ prīṇāti vai devānṛṣīnprīṇāti carṣabhaḥ
41 ॥ पितॄन् प्रीणाति गान्धारो गन्धर्वान्मध्यमः स्वरः । देवान्पितॄनृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पञ्चमः
41 // pitṝn prīṇāti gāndhāro gandharvānmadhyamaḥ svaraḥ / devānpitṝnṛṣīṃścaiva svaraḥ prīṇāti pañcamaḥ
42 ॥ यक्षान्निषादः प्रीणाति भूतग्रामं च धैवतः । गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तु तद्यथा
42 // yakṣānniṣādaḥ prīṇāti bhūtagrāmaṃ ca dhaivataḥ / gānasya tu daśavidhā guṇavṛttistu tadyathā
43 ॥ रक्तं पूर्णमलङ्कृतं प्रसन्नं व्यक्तं विक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरमिति गुणास्तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावं रक्तमित्युच्यते पूर्णं नाम स्वरश्रुतिपूरणाच्छन्दः पादाक्षरं संयोगात्पूर्णमित्युच्यते अलङ्कृतं नामोरसि शिरसि कण्ठयुक्तमित्यलङ्कृतं प्रसन्नं नामापगतागद्गदनिर्विशङ्कं प्रसन्नमित्युच्यते व्यक्तं नाम पदपदार्थप्रकृतिविकारागमनोपकृत्तद्धितसमासधातुनिपातोपसर्गस्वरलिङ्गं वृत्तिवार्त्तिकविभक्त्यर्थवचनानां सम्यगुपपादनं व्यक्तमित्युच्यते विक्रुष्टं नामोञ्चैरुञ्चारितं व्यक्तपदाक्षरं विक्रुष्टमित्युच्यते श्लेक्ष्णं नाम द्रुतमविलंबितमुच्चनीचप्लुतसमाहारहेलतालोपनयादिभिरुपपादनाभिः श्लक्ष्णमित्युच्यते समं नामावापनिर्वापप्रदेशे प्रत्यन्तरस्थानानां समासः सममित्युच्यते सुकुमारं नाम मृदुपदवर्णस्वरकुहगरणयुक्तं सुकुमारमित्युच्यते मधुरं नाम स्वभावोपनीतललितपदाक्षरगुणसमृद्धं मधुरमित्युच्यते एवमेतैर्दशभिर्गुणैर्युक्तं गानं भवति ॥ 1॥ बवन्ति चात्र श्लोकाः शङ्कितं भीषणं भीतमुद्धुष्टमनुनासिकम् । काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम्
43 // raktaṃ pūrṇamalaṅkṛtaṃ prasannaṃ vyaktaṃ vikruṣṭaṃ ślakṣṇaṃ samaṃ sukumāraṃ madhuramiti guṇāstatra raktaṃ nāma veṇuvīṇāsvarāṇāmekībhāvaṃ raktamityucyate pūrṇaṃ nāma svaraśrutipūraṇācchandaḥ pādākṣaraṃ saṃyogātpūrṇamityucyate alaṅkṛtaṃ nāmorasi śirasi kaṇṭhayuktamityalaṅkṛtaṃ prasannaṃ nāmāpagatāgadgadanirviśaṅkaṃ prasannamityucyate vyaktaṃ nāma padapadārthaprakṛtivikārāgamanopakṛttaddhitasamāsadhātunipātopasargasvaraliṅgaṃ vṛttivārttikavibhaktyarthavacanānāṃ samyagupapādanaṃ vyaktamityucyate vikruṣṭaṃ nāmoñcairuñcāritaṃ vyaktapadākṣaraṃ vikruṣṭamityucyate ślekṣṇaṃ nāma drutamavilaṃbitamuccanīcaplutasamāhārahelatālopanayādibhirupapādanābhiḥ ślakṣṇamityucyate samaṃ nāmāvāpanirvāpapradeśe pratyantarasthānānāṃ samāsaḥ samamityucyate sukumāraṃ nāma mṛdupadavarṇasvarakuhagaraṇayuktaṃ sukumāramityucyate madhuraṃ nāma svabhāvopanītalalitapadākṣaraguṇasamṛddhaṃ madhuramityucyate evametairdaśabhirguṇairyuktaṃ gānaṃ bhavati // 1// bavanti cātra ślokāḥ śaṅkitaṃ bhīṣaṇaṃ bhītamuddhuṣṭamanunāsikam / kākasvaraṃ mūrddhagataṃ tathā sthānavivarjitam
44 ॥ विस्तरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश
44 // vistaraṃ virasaṃ caiva viśliṣṭaṃ viṣamāhatam / vyākulaṃ tālahīnaṃ ca gītidoṣāścaturdaśa
45 ॥ आचार्याः सममिच्छन्ति पदच्छेदं तु पण्डिताः । स्रियो मधुरमिच्छन्ति विक्रुष्टमितरे जनाः
45 // ācāryāḥ samamicchanti padacchedaṃ tu paṇḍitāḥ / sriyo madhuramicchanti vikruṣṭamitare janāḥ
46 ॥ पद्मपत्रप्रभः षङ्ज ऋषभः शुकपिञ्जरः । कनकाभस्तु गान्धारो मध्यमः कुन्दसन्निभः
46 // padmapatraprabhaḥ ṣaṅja ṛṣabhaḥ śukapiñjaraḥ / kanakābhastu gāndhāro madhyamaḥ kundasannibhaḥ
47 ॥ पञ्चमस्तु भवेत्कृष्णः पीतकं धैवतं विदुः । निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः
47 // pañcamastu bhavetkṛṣṇaḥ pītakaṃ dhaivataṃ viduḥ / niṣādaḥ sarvavarṇaḥ syādityetāḥ svaravarṇatāḥ
48 ॥ पचमो मध्यमः षङ्ज इत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः । ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ वै क्षत्रियावुभौ
48 // pacamo madhyamaḥ ṣaṅja ityete brāhmaṇāḥ smṛtāḥ / ṛṣabho dhaivataścāpītyetau vai kṣatriyāvubhau
49 ॥ गान्धारश्च निषादश्च वैश्यावर्द्धेन वै स्मृतो । शूद्रत्वं विधिनार्द्धेन पतितत्वान्न संशयः
49 // gāndhāraśca niṣādaśca vaiśyāvarddhena vai smṛto / śūdratvaṃ vidhinārddhena patitatvānna saṃśayaḥ
50 ॥ ऋषभो मूर्छितवर्जितो धैवतसहितश्च पञ्चमो यत्र । निपतति मध्यमरागे स निषादं षाङ्जवं विद्यात्
50 // ṛṣabho mūrchitavarjito dhaivatasahitaśca pañcamo yatra / nipatati madhyamarāge sa niṣādaṃ ṣāṅjavaṃ vidyāt
51 ॥ यदि पञ्चमो विरमते गान्धारश्चान्तरस्वरो भवति । ऋषभो निषादसहितस्तं पञ्चममीदृशं विद्यात्
51 // yadi pañcamo viramate gāndhāraścāntarasvaro bhavati / ṛṣabho niṣādasahitastaṃ pañcamamīdṛśaṃ vidyāt
52 ॥ गान्धारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः । धैवतस्य च दौर्बल्यान्मध्यमग्राम उच्यते
52 // gāndhārasyādhipatyena niṣādasya gatāgataiḥ / dhaivatasya ca daurbalyānmadhyamagrāma ucyate
53 ॥ ईषत्पृष्टो निषादस्तु गान्धारश्चाधिको भवेत् । धैवतः कंपितो यत्र स षङ्गयाम ईरितः
53 // īṣatpṛṣṭo niṣādastu gāndhāraścādhiko bhavet / dhaivataḥ kaṃpito yatra sa ṣaṅgayāma īritaḥ
54 ॥ अन्तरस्वरसंयुक्तः काकलिर्यत्र दृश्यते । तं तु साधारितं विद्यात्पञ्चमस्थं तु कैशिकम्
54 // antarasvarasaṃyuktaḥ kākaliryatra dṛśyate / taṃ tu sādhāritaṃ vidyātpañcamasthaṃ tu kaiśikam
55 ॥ कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समन्ततः । यस्मा त्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिकमध्यमः
55 // kaiśikaṃ bhāvayitvā tu svaraiḥ sarvaiḥ samantataḥ / yasmā ttu madhyame nyāsastasmātkaiśikamadhyamaḥ
56 ॥ काकलिर्दृश्यते यत्र प्राधान्यं पञ्चमस्य तु । कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसंभवम्
56 // kākalirdṛśyate yatra prādhānyaṃ pañcamasya tu / kaśyapaḥ kaiśikaṃ prāha madhyamagrāmasaṃbhavam
57 ॥ गेति गेयं विदुः प्राज्ञा धेति कारुप्रवादनम् । वेति वाद्यस्य संज्ञेयं गन्धर्वस्य प्ररोचनम्
57 // geti geyaṃ viduḥ prājñā dheti kārupravādanam / veti vādyasya saṃjñeyaṃ gandharvasya prarocanam
58 ॥ यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः । यो द्वितीयः स गान्धारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः
58 // yaḥ sāmagānāṃ prathamaḥ sa veṇormadhyamaḥ svaraḥ / yo dvitīyaḥ sa gāndhārastṛtīyastvṛṣabhaḥ smṛtaḥ
59 ॥ चतुर्थः षङ्ज इत्याहुः पञ्चमो धैवतो भवेत् । षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पञ्चमः स्मृतः
59 // caturthaḥ ṣaṅja ityāhuḥ pañcamo dhaivato bhavet / ṣaṣṭho niṣādo vijñeyaḥ saptamaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ
60 ॥ षङ्जं मयूरो वदति गावो रंभन्ति चर्षभम् । अजाविके तु गान्धारं क्रैञ्चो वदति मध्यमम्
60 // ṣaṅjaṃ mayūro vadati gāvo raṃbhanti carṣabham / ajāvike tu gāndhāraṃ kraiñco vadati madhyamam
61 ॥ पुष्पसाधारणे काले कोकिला वक्ति पञ्चमम् । अश्वस्तु धैवतं वक्ति निषआदं वक्ति कुञ्जरः
61 // puṣpasādhāraṇe kāle kokilā vakti pañcamam / aśvastu dhaivataṃ vakti niṣaādaṃ vakti kuñjaraḥ
62 ॥ कण्ठादुत्तिष्टते षङ्जः शिरसस्त्वृषभः स्मृतः । गान्धारस्त्वनुनासिक्य उरसो मध्यमः स्वरः
62 // kaṇṭhāduttiṣṭate ṣaṅjaḥ śirasastvṛṣabhaḥ smṛtaḥ / gāndhārastvanunāsikya uraso madhyamaḥ svaraḥ
63 ॥ उरसः शिरसः कण्ठादुत्थितः पञ्चमः स्वरः । ललाटाद्धैवतं विद्यान्निषादं सर्वसन्धिजम्
63 // urasaḥ śirasaḥ kaṇṭhādutthitaḥ pañcamaḥ svaraḥ / lalāṭāddhaivataṃ vidyānniṣādaṃ sarvasandhijam
64 ॥ नासा कण्ठमुरस्तालुजिह्वादतांश्च संश्रितः । षङ्भिः सं जायते यस्मात्तस्मात्षङ्ज इति स्मृतः
64 // nāsā kaṇṭhamurastālujihvādatāṃśca saṃśritaḥ / ṣaṅbhiḥ saṃ jāyate yasmāttasmātṣaṅja iti smṛtaḥ
65 ॥ वायुः समुत्थितो नाभेः कण्ठशीर्षसमाहतः । नर्दत्यृषभवद्यस्मात्तस्मादृषेर्भ उच्यते
65 // vāyuḥ samutthito nābheḥ kaṇṭhaśīrṣasamāhataḥ / nardatyṛṣabhavadyasmāttasmādṛṣerbha ucyate
66 ॥ वायुः समुत्थितो नाभेः कण्ठशीर्षसमाहतः । वाति गन्धवहः पुण्यो गान्धारस्तेन हेतुना
66 // vāyuḥ samutthito nābheḥ kaṇṭhaśīrṣasamāhataḥ / vāti gandhavahaḥ puṇyo gāndhārastena hetunā
67 ॥ वायुः समुत्थितो नाभेरुरौ हृदि समाहतः । नाभिप्राप्तो मध्यवर्ती मध्यमत्वं समर्श्नुते
67 // vāyuḥ samutthito nābherurau hṛdi samāhataḥ / nābhiprāpto madhyavartī madhyamatvaṃ samarśnute
68 ॥ वायुः समुत्थितो नाभेरुरोहृत्कण्ठकाहृतः । पञ्चस्थानोत्थितस्यास्य पञ्चमत्वं विधीयते
68 // vāyuḥ samutthito nābherurohṛtkaṇṭhakāhṛtaḥ / pañcasthānotthitasyāsya pañcamatvaṃ vidhīyate
69 ॥ धैवतं च निषादं च वर्जयित्वा तु तावुभौ । शेषान्पञ्च स्वरांस्त्वन्ये पञ्चस्थानोत्थितान्विदुः
69 // dhaivataṃ ca niṣādaṃ ca varjayitvā tu tāvubhau / śeṣānpañca svarāṃstvanye pañcasthānotthitānviduḥ
70 ॥ पञ्चस्थानस्थितत्वेन सर्वस्थानानि धार्यते । अग्निगीतस्वरः षङ्ज ऋषभो ब्रह्मणोच्यते
70 // pañcasthānasthitatvena sarvasthānāni dhāryate / agnigītasvaraḥ ṣaṅja ṛṣabho brahmaṇocyate
71 ॥ सोमेन गीतो गान्धारो विष्णुना मध्यमः स्वरः । पञ्चमस्तु स्वरो गीतस्त्वयैवेति निधारय
71 // somena gīto gāndhāro viṣṇunā madhyamaḥ svaraḥ / pañcamastu svaro gītastvayaiveti nidhāraya
72 ॥ धैवतश्च निषादश्च गीतौ तुंबुरुणा स्वरौ । आद्यंस्य दैवतं ब्रह्मा षङ्जस्याप्युच्यते बुधैः
72 // dhaivataśca niṣādaśca gītau tuṃburuṇā svarau / ādyaṃsya daivataṃ brahmā ṣaṅjasyāpyucyate budhaiḥ
73 ॥ तीक्ष्णदीप्तप्रकाशत्वादृषभस्य हुताशनः । गावः प्रणीते तुष्यन्ति गान्धारस्तेन हेतुना
73 // tīkṣṇadīptaprakāśatvādṛṣabhasya hutāśanaḥ / gāvaḥ praṇīte tuṣyanti gāndhārastena hetunā
74 ॥ श्रुत्वा चैवोपतिष्टन्ति सौरभेया न संशयः । सोमस्तु पञ्चमस्यापि दैवतं ब्रह्मराद्रस्मृतम्
74 // śrutvā caivopatiṣṭanti saurabheyā na saṃśayaḥ / somastu pañcamasyāpi daivataṃ brahmarādrasmṛtam
75 ॥ निह्रासो यस्य वृद्धिश्च ग्राममासाद्य सोमवत् । अतिसंधीयते यस्मादेतान्पूर्वोत्थितान्स्वरान्
75 // nihrāso yasya vṛddhiśca grāmamāsādya somavat / atisaṃdhīyate yasmādetānpūrvotthitānsvarān
76 ॥ तस्मादस्य स्वरस्यापि धैवतत्वं विधीयते । निषीदन्ति स्वरा यस्मान्निषादस्तेन हेतुना
76 // tasmādasya svarasyāpi dhaivatatvaṃ vidhīyate / niṣīdanti svarā yasmānniṣādastena hetunā
77 ॥ सर्वांश्चाभिभवत्येष यदादित्यो ऽस्य दैवतम्
77 // sarvāṃścābhibhavatyeṣa yadādityo 'sya daivatam
78 ॥ दारवी गात्रवीणा च द्वे वीणे गानजातिषु
78 // dāravī gātravīṇā ca dve vīṇe gānajātiṣu
79 ॥ सामनी गात्रवीणा तु तस्यास्त्वं शृणु लक्षणम् । गात्रवीणा तु सा प्रोक्ता यस्यां गायन्ति सामङ्गाः
79 // sāmanī gātravīṇā tu tasyāstvaṃ śṛṇu lakṣaṇam / gātravīṇā tu sā proktā yasyāṃ gāyanti sāmaṅgāḥ
80 ॥ स्वरव्यञ्जनसंयुक्ता अङ्गुल्यङ्गुष्टरञ्जिता । हस्तौ तु संयतौ धार्यौं जानुभ्यामुपरिस्थितौ
80 // svaravyañjanasaṃyuktā aṅgulyaṅguṣṭarañjitā / hastau tu saṃyatau dhāryauṃ jānubhyāmuparisthitau
81 ॥ गुरोरनुकृतिं कुर्याद्यथान्या न मतिर्भवेत् । प्रणवं प्राक्प्रयुञ्जीत व्याहृतीस्तदनन्तरम्
81 // guroranukṛtiṃ kuryādyathānyā na matirbhavet / praṇavaṃ prākprayuñjīta vyāhṛtīstadanantaram
82 ॥ सावित्रीं चानुवचनं ततो वै गानमारभेत् । प्रसार्य चाङ्गुलीः सर्वा रोपयेत्स्वरमण्डलम्
82 // sāvitrīṃ cānuvacanaṃ tato vai gānamārabhet / prasārya cāṅgulīḥ sarvā ropayetsvaramaṇḍalam
83 ॥ न चाङ्गुलीभिरङ्गुष्टमङ्गुष्टेनागुलीः स्पृशेत् । विरला नाङ्गुलीः कुर्यान्मूले चैतां न संस्पृशेत्
83 // na cāṅgulībhiraṅguṣṭamaṅguṣṭenāgulīḥ spṛśet / viralā nāṅgulīḥ kuryānmūle caitāṃ na saṃspṛśet
84 ॥ अङ्गुष्ठाग्रेण ता नित्यं मध्यमे पर्वणि स्पृशेत् । मात्राद्विमात्रवृद्धानां विभागार्थे विभागवित्
84 // aṅguṣṭhāgreṇa tā nityaṃ madhyame parvaṇi spṛśet / mātrādvimātravṛddhānāṃ vibhāgārthe vibhāgavit
85 ॥ अङ्गुलीभिर्द्विमात्रं तु पाणेः सव्यस्य दर्शयेत् । त्रिरेखा यस्य दृश्यते सिद्धिं तत्र विनिर्दिशेत्
85 // aṅgulībhirdvimātraṃ tu pāṇeḥ savyasya darśayet / trirekhā yasya dṛśyate siddhiṃ tatra vinirdiśet
86 ॥ स पर्व इति विज्ञेयः शेषमन्तरमन्तरम् । पर्वान्तरं सामसु च ऋक्षु कुर्यात्तिलान्तरम्
86 // sa parva iti vijñeyaḥ śeṣamantaramantaram / parvāntaraṃ sāmasu ca ṛkṣu kuryāttilāntaram
87 ॥ स्वरान्मध्यमपर्वसु सुनिविष्टं निवेशयेत् । न चात्र कंपयेत्किञ्चिदङ्गस्यावयवं बुधः
87 // svarānmadhyamaparvasu suniviṣṭaṃ niveśayet / na cātra kaṃpayetkiñcidaṅgasyāvayavaṃ budhaḥ
88 ॥ अधस्तनं मृदं न्यस्य हस्तमात्रे यथाक्रमम् । अभ्रमध्ये यथा विद्युदृश्यते मणिसूत्रवत्
88 // adhastanaṃ mṛdaṃ nyasya hastamātre yathākramam / abhramadhye yathā vidyudṛśyate maṇisūtravat
89 ॥ पृषच्छेदविवृत्तीनां यथा बालेषुकर्तरी । कूर्मो ऽगानि च संहृत्य चेतोदृष्टिं दिशन्मनः
89 // pṛṣacchedavivṛttīnāṃ yathā bāleṣukartarī / kūrmo 'gāni ca saṃhṛtya cetodṛṣṭiṃ diśanmanaḥ
90 ॥ स्वस्थः प्रशान्तो निर्भीको वर्णानुञ्चारयेद्बुधः । नासिकायास्तु पूर्वेण हस्तं गोकर्णवद्धरेत्
90 // svasthaḥ praśānto nirbhīko varṇānuñcārayedbudhaḥ / nāsikāyāstu pūrveṇa hastaṃ gokarṇavaddharet
91 ॥ निवेश्य दृष्टिं हस्ताग्रे शास्त्रार्थमनुचिन्तयेत् । सम्यक्प्रचारयेद्वाक्यं हस्तेन च मुखेन च
91 // niveśya dṛṣṭiṃ hastāgre śāstrārthamanucintayet / samyakpracārayedvākyaṃ hastena ca mukhena ca
92 ॥ यथैवोच्चारयेद्वर्णांस्तथैवैनां समापयेत् । नात्याहन्यान्न निर्हण्यान्न प्रगायेन्न कंपयेत्
92 // yathaivoccārayedvarṇāṃstathaivaināṃ samāpayet / nātyāhanyānna nirhaṇyānna pragāyenna kaṃpayet
93 ॥ समं सामानि गायेत व्योम्नि स्वेन गातिर्यथा । यथा सुचरतां मार्गो मीनानां नोपलभ्यते
93 // samaṃ sāmāni gāyeta vyomni svena gātiryathā / yathā sucaratāṃ mārgo mīnānāṃ nopalabhyate
94 ॥ आकाशे वा विहॄङ्गानां तद्वत्स्वरगता श्रुतिः । यथा दधिनि सर्पिः स्यात्काष्टस्थो वा यथानलः
94 // ākāśe vā vihṝṅgānāṃ tadvatsvaragatā śrutiḥ / yathā dadhini sarpiḥ syātkāṣṭastho vā yathānalaḥ
95 ॥ प्रयत्नेनोपलभ्येत तद्वत्स्वरगता श्रुतिः । स्वरात्स्वरस्य संक्रामंस्वरसंधिमनुल्बणम्
95 // prayatnenopalabhyeta tadvatsvaragatā śrutiḥ / svarātsvarasya saṃkrāmaṃsvarasaṃdhimanulbaṇam
96 ॥ अविच्छिन्नं समं कुर्यात्सूक्ष्मच्छायातपोपमम् । अनागतमतिक्रान्तं विच्छिन्नं विषमाहतम्
96 // avicchinnaṃ samaṃ kuryātsūkṣmacchāyātapopamam / anāgatamatikrāntaṃ vicchinnaṃ viṣamāhatam
97 ॥ तन्वन्तमस्थितान्तं च वर्जयेत्कर्षणं बुधः । स्वरः स्थानाच्च्युतो यस्तु स्वं स्थानमतिवर्तते
97 // tanvantamasthitāntaṃ ca varjayetkarṣaṇaṃ budhaḥ / svaraḥ sthānāccyuto yastu svaṃ sthānamativartate
98 ॥ विस्तरं सामगा ब्रूयुर्विरक्तमिति वीणिनः । अभ्यासार्थे द्रुतां वृत्तिं प्रयोगार्थे तु मध्यमाम्
98 // vistaraṃ sāmagā brūyurviraktamiti vīṇinaḥ / abhyāsārthe drutāṃ vṛttiṃ prayogārthe tu madhyamām
99 ॥ शिष्यणामुपदेशार्थं कुर्याद्वृत्तिं विलंबिताम् । गृहीतग्रन्थ एवं तु ग्रन्थोञ्चारणशैक्षकान्
99 // śiṣyaṇāmupadeśārthaṃ kuryādvṛttiṃ vilaṃbitām / gṛhītagrantha evaṃ tu granthoñcāraṇaśaikṣakān
100 ॥ हस्ते नाध्यापयेच्छिष्यान् शैक्षेण विधिना द्विजः । क्रुष्टस्य मूर्द्धनि स्थानं ललाटे प्रथमस्य तु
100 // haste nādhyāpayecchiṣyān śaikṣeṇa vidhinā dvijaḥ / kruṣṭasya mūrddhani sthānaṃ lalāṭe prathamasya tu
101 ॥ भ्रुवोर्मध्य द्वितीयस्य तृतीयस्य तु कर्णयोः । कण्ठस्थानं चतुर्थस्य मन्द्रस्य रसनोच्यते
101 // bhruvormadhya dvitīyasya tṛtīyasya tu karṇayoḥ / kaṇṭhasthānaṃ caturthasya mandrasya rasanocyate
102 ॥ अतिस्वरस्य नीचस्य हृदि स्थानं विधीयते । अङ्गुष्टस्योत्तमे व्रुष्टो ह्यङ्गुष्टं प्रथमः स्वरः
102 // atisvarasya nīcasya hṛdi sthānaṃ vidhīyate / aṅguṣṭasyottame vruṣṭo hyaṅguṣṭaṃ prathamaḥ svaraḥ
103 ॥ प्रदेशिन्यां तु गान्धार ऋषभस्तदनन्तरम् । अनामिकायां षङ्गस्तु कनिष्टायां तु धैवतः
103 // pradeśinyāṃ tu gāndhāra ṛṣabhastadanantaram / anāmikāyāṃ ṣaṅgastu kaniṣṭāyāṃ tu dhaivataḥ
104 ॥ तस्याधस्ताञ्च योन्यास्तु निषादं तत्र निर्दिशेत् । अपर्वत्वादमध्यत्वा दव्ययत्वाञ्च नित्यशः
104 // tasyādhastāñca yonyāstu niṣādaṃ tatra nirdiśet / aparvatvādamadhyatvā davyayatvāñca nityaśaḥ
105 ॥ मन्द्रो हि मन्दीभूतस्तु परिस्वार इति स्मृतः । क्रुष्टेन देवा जीवन्ति प्रथमेन तु मानुषाः
105 // mandro hi mandībhūtastu parisvāra iti smṛtaḥ / kruṣṭena devā jīvanti prathamena tu mānuṣāḥ
106 ॥ पशवस्तु द्वितीयेन गन्धर्वाप्सरसस्त्वनु । अन्धजाः पितरश्चैव चतुर्थस्वरजीविनः
106 // paśavastu dvitīyena gandharvāpsarasastvanu / andhajāḥ pitaraścaiva caturthasvarajīvinaḥ
107 ॥ मन्द्रत्वेनोपजीवन्ति पिशाचासुरराक्षसाः । अतिस्वरेण नीचेन जगत्स्थावरजङ्गमाः
107 // mandratvenopajīvanti piśācāsurarākṣasāḥ / atisvareṇa nīcena jagatsthāvarajaṅgamāḥ
108 ॥ सर्वाणि खलु भूतानि धार्यन्ते सामिकैः स्वरैः । दीप्तायताकरुणानां मृदुमध्यमयोस्तथा
108 // sarvāṇi khalu bhūtāni dhāryante sāmikaiḥ svaraiḥ / dīptāyatākaruṇānāṃ mṛdumadhyamayostathā
109 ॥ श्रुतीनां यो विशेषज्ञो न स आचार्य उच्यते । दीप्ता मन्द्रे द्वितीय च प्रचतुर्थे तथैव च
109 // śrutīnāṃ yo viśeṣajño na sa ācārya ucyate / dīptā mandre dvitīya ca pracaturthe tathaiva ca
110 ॥ अतिस्वरे तृतीये च क्रुष्टे तु करुणा श्रुतिः । श्रुतयो या द्वितीयस्य मृदुमध्यायताः स्मृताः
110 // atisvare tṛtīye ca kruṣṭe tu karuṇā śrutiḥ / śrutayo yā dvitīyasya mṛdumadhyāyatāḥ smṛtāḥ
111 ॥ तासामपि तु वक्ष्यामि लक्षणानि पृथक् पृथक् । आयतात्वं भवेन्नीचे मृदुता तु विपर्यये
111 // tāsāmapi tu vakṣyāmi lakṣaṇāni pṛthak pṛthak / āyatātvaṃ bhavennīce mṛdutā tu viparyaye
112 ॥ स्वे स्वरे मध्यमात्वं तु तत्समीक्ष्य प्रयोजयेत् । द्वितीये विरता या तु क्रुष्टश्च परतो भवेत्
112 // sve svare madhyamātvaṃ tu tatsamīkṣya prayojayet / dvitīye viratā yā tu kruṣṭaśca parato bhavet
113 ॥ दीप्तां तां तु विजानीयात्प्राथम्येन मृदुः स्मृतः । अत्रैव विरता या तु चतुर्थेन प्रवर्तते
113 // dīptāṃ tāṃ tu vijānīyātprāthamyena mṛduḥ smṛtaḥ / atraiva viratā yā tu caturthena pravartate
114 ॥ तथा मन्द्रे भवेद्दीप्ता साम्नश्चैव समापने । नातितारश्रुतिं कुर्यात्स्वरयोर्नापि चान्तरे
114 // tathā mandre bhaveddīptā sāmnaścaiva samāpane / nātitāraśrutiṃ kuryātsvarayornāpi cāntare
115 ॥ तं च ह्रस्वे च दीर्घे च न चापि घुटिसज्ञके । द्विविधा गतिः पदान्तस्थितसंधिः सहोष्मभिः
115 // taṃ ca hrasve ca dīrghe ca na cāpi ghuṭisajñake / dvividhā gatiḥ padāntasthitasaṃdhiḥ sahoṣmabhiḥ
116 ॥ स्थानेषु पञ्चस्वेतेषु विज्ञेय घुटिसंज्ञकम् । स्वरान्तराविरतानि ह्रस्वदीर्घघुटानि च
116 // sthāneṣu pañcasveteṣu vijñeya ghuṭisaṃjñakam / svarāntarāviratāni hrasvadīrghaghuṭāni ca
117 ॥ स्थितिस्थानेष्वशेषाणि श्रुतिवत्स्वरतो वदेत् । दीप्तामुदात्ते जानीयाद्दीप्तां च स्वरिते विदुः
117 // sthitisthāneṣvaśeṣāṇi śrutivatsvarato vadet / dīptāmudātte jānīyāddīptāṃ ca svarite viduḥ
118 ॥ अनुदात्ते मृदुर्ज्ञेया गन्धर्वाः श्रुतिसंपदे । उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितप्रचिते तथा
118 // anudātte mṛdurjñeyā gandharvāḥ śrutisaṃpade / udāttaścānudāttaśca svaritapracite tathā
119 ॥ निघातश्चेति विज्ञेयः स्वरभेदश्च पञ्चधा । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आचिकस्य स्वरत्रयम्
119 // nighātaśceti vijñeyaḥ svarabhedaśca pañcadhā / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi ācikasya svaratrayam
120 ॥ उदात्तश्चानुदात्तश्च तृतीयः स्वरितः स्वरः । य एवोदात्त इत्युक्तः स एव स्वरितात्परः
120 // udāttaścānudāttaśca tṛtīyaḥ svaritaḥ svaraḥ / ya evodātta ityuktaḥ sa eva svaritātparaḥ
121 ॥ प्रचयः प्रोच्यते तज्ज्ञैर्न चात्रान्यत्स्वरान्तरम् । वर्णस्वरो ऽतीतस्वरः स्वरितो द्विविधः स्मृतः
121 // pracayaḥ procyate tajjñairna cātrānyatsvarāntaram / varṇasvaro 'tītasvaraḥ svarito dvividhaḥ smṛtaḥ
122 ॥ मात्रिको वर्ण एवं तु दीर्घस्तूञ्चरितादनु । स तु सप्तविधो ज्ञेयः स्वरः प्रत्ययदर्शनात्
122 // mātriko varṇa evaṃ tu dīrghastūñcaritādanu / sa tu saptavidho jñeyaḥ svaraḥ pratyayadarśanāt
123 ॥ पदेन तु स विज्ञेयो भवेद्यो यत्र यादृशः । सप्तस्वरान्प्रयुञ्जीत दक्षिणं श्रवणं प्रति
123 // padena tu sa vijñeyo bhavedyo yatra yādṛśaḥ / saptasvarānprayuñjīta dakṣiṇaṃ śravaṇaṃ prati
124 ॥ आचार्यैर्विहितं शास्त्रं पुत्रशिष्यहितैषिभिः । उच्चादुञ्चतरं नास्ति नीचान्नीचतरं तथा
124 // ācāryairvihitaṃ śāstraṃ putraśiṣyahitaiṣibhiḥ / uccāduñcataraṃ nāsti nīcānnīcataraṃ tathā
125 ॥ वैस्वर्यस्वारसंज्ञायां किंस्थानः स्वार उच्यते । उच्चनीचस्य यन्मध्ये साधारणमिति श्रुतिः
125 // vaisvaryasvārasaṃjñāyāṃ kiṃsthānaḥ svāra ucyate / uccanīcasya yanmadhye sādhāraṇamiti śrutiḥ
126 ॥ तं स्वारं स्वारसंज्ञायां प्रतिजानन्ति शैक्षिकाः । उदात्ते निषादगान्धारावनुदात्तें ऋषभधैवतो
126 // taṃ svāraṃ svārasaṃjñāyāṃ pratijānanti śaikṣikāḥ / udātte niṣādagāndhārāvanudātteṃ ṛṣabhadhaivato
127 ॥ स्वरितप्रभवा ह्येते षङ्जमध्यमपञ्चमाः । यत्र कखपरा ऊष्मा जिह्वामूलप्रयोजनाः
127 // svaritaprabhavā hyete ṣaṅjamadhyamapañcamāḥ / yatra kakhaparā ūṣmā jihvāmūlaprayojanāḥ
128 ॥ तानप्याज्ञापयेन्मात्राप्रकृत्यैव तु सा कला । जात्यः क्षैप्रो ऽभिनिहित स्तैरव्यञ्जन एव च
128 // tānapyājñāpayenmātrāprakṛtyaiva tu sā kalā / jātyaḥ kṣaipro 'bhinihita stairavyañjana eva ca
129 ॥ तिरोविरामः प्रश्लिष्टो ऽपादवृत्तश्च सप्तमः । स्वराणामहमेतेषां पृथग्वक्ष्यामि लक्षणम्
129 // tirovirāmaḥ praśliṣṭo 'pādavṛttaśca saptamaḥ / svarāṇāmahameteṣāṃ pṛthagvakṣyāmi lakṣaṇam
130 ॥ उद्दिष्टानां तथा न्यायमुदाहरणमेव च । सपकारं सवं वापि ह्यक्षरं स्वरितं भवेत्
130 // uddiṣṭānāṃ tathā nyāyamudāharaṇameva ca / sapakāraṃ savaṃ vāpi hyakṣaraṃ svaritaṃ bhavet
131 ॥ न चोदात्तं पुरो यस्य जात्यः स्वारः स उच्यते । इउवर्णो यदोदात्तावापद्येते पवौ क्वचित्
131 // na codāttaṃ puro yasya jātyaḥ svāraḥ sa ucyate / iuvarṇo yadodāttāvāpadyete pavau kvacit
132 ॥ अनुदात्तं प्रत्यये तु विद्यात्क्षैप्रस्य लक्षणम् । एओ आभ्यामुदात्ताभ्यामकारो निहितश्च यः
132 // anudāttaṃ pratyaye tu vidyātkṣaiprasya lakṣaṇam / eo ābhyāmudāttābhyāmakāro nihitaśca yaḥ
133 ॥ अकारो यत्र लुंपति तमभिनिहितं विदुः । उदात्तपूर्वे यत्किञ्चिच्छन्दसि स्वरितं भवेत्
133 // akāro yatra luṃpati tamabhinihitaṃ viduḥ / udāttapūrve yatkiñcicchandasi svaritaṃ bhavet
134 ॥ एष सर्वबहुस्वारस्तैरव्यञ्जन उच्यते । अवग्रहात्परं यत्र स्वरितं स्यादनन्तरम्
134 // eṣa sarvabahusvārastairavyañjana ucyate / avagrahātparaṃ yatra svaritaṃ syādanantaram
135 ॥ तिरोविरामं तं विद्यादुदात्तो यद्यवग्रहः । इकारं यत्र पश्येयुरिकारेणैव संयुतम्
135 // tirovirāmaṃ taṃ vidyādudātto yadyavagrahaḥ / ikāraṃ yatra paśyeyurikāreṇaiva saṃyutam
136 ॥ उदात्तमनुदात्तेन प्रश्लिष्टं तं विचारय । स्वरे चेत्स्वरितं यत्र विवृता यत्र संहिता
136 // udāttamanudāttena praśliṣṭaṃ taṃ vicāraya / svare cetsvaritaṃ yatra vivṛtā yatra saṃhitā
137 ॥ एतत्पादान्तवृत्तस्य लक्षणं शास्त्रनोदितम् । तान्यः स्वारः स जात्येन श्रुत्यग्रे क्षैप्र उच्यते
137 // etatpādāntavṛttasya lakṣaṇaṃ śāstranoditam / tānyaḥ svāraḥ sa jātyena śrutyagre kṣaipra ucyate
138 ॥ ते मन्वताभिनितस्तैरव्यञ्जन ऊतये । तिरोविरामो विष्कषिते प्रश्लिष्टो हीईगोवर्णः
138 // te manvatābhinitastairavyañjana ūtaye / tirovirāmo viṣkaṣite praśliṣṭo hīīgovarṇaḥ
139 ॥ पादवृत्तः कन्दविदेस्वराः सप्तैवमादयः । उञ्चादेकाक्षरात्पूर्वात्स्वरं यद्यदिहाक्षरम्
139 // pādavṛttaḥ kandavidesvarāḥ saptaivamādayaḥ / uñcādekākṣarātpūrvātsvaraṃ yadyadihākṣaram
140 ॥ स्वाराणां जात्यवर्जानामेषा प्रकृतिरुच्यते । चत्वारस्त्वादितः स्वाराः कंषंपुंश्फुतिशास्त्रतः
140 // svārāṇāṃ jātyavarjānāmeṣā prakṛtirucyate / catvārastvāditaḥ svārāḥ kaṃṣaṃpuṃśphutiśāstrataḥ
141 ॥ उदात्ते चैकनीचे वा जुह्वो ऽग्निस्तन्निदर्शनम् । इकारान्ते पदे पूर्व उकारे परतः स्थिते
141 // udātte caikanīce vā juhvo 'gnistannidarśanam / ikārānte pade pūrva ukāre parataḥ sthite
142 ॥ ह्रस्वं कंपं विजानीयान्मेधावी नात्र संशयः । इकारान्ते पदे चैवोकारद्वयं परे पदे
142 // hrasvaṃ kaṃpaṃ vijānīyānmedhāvī nātra saṃśayaḥ / ikārānte pade caivokāradvayaṃ pare pade
143 ॥ दीर्घं कंपं विजानीयाच्छाग्धूष्विति निदर्शनम् । त्रयो दीर्घास्तु विज्ञेया ये च संध्यक्षरेषु वै
143 // dīrghaṃ kaṃpaṃ vijānīyācchāgdhūṣviti nidarśanam / trayo dīrghāstu vijñeyā ye ca saṃdhyakṣareṣu vai
144 ॥ मन्या यथा न इन्द्राभ्यां शेषा ह्रस्वाः प्रकीर्तिताः । अनेकानामुदात्तानामनुदात्तः प्रत्ययो यदि
144 // manyā yathā na indrābhyāṃ śeṣā hrasvāḥ prakīrtitāḥ / anekānāmudāttānāmanudāttaḥ pratyayo yadi
145 ॥ शिवकंपं विजानीयादुदात्तः प्रत्ययो यदि । यत्र द्विप्रभृतीनि स्युरुदात्तान्यक्षराणि तु
145 // śivakaṃpaṃ vijānīyādudāttaḥ pratyayo yadi / yatra dviprabhṛtīni syurudāttānyakṣarāṇi tu
146 ॥ नीचं वोञ्चं च परतस्तत्रोदात्तं विदुर्बुधाः । न रेफे वा हकारे वा द्विर्भावो जायते क्वचित्
146 // nīcaṃ voñcaṃ ca paratastatrodāttaṃ vidurbudhāḥ / na rephe vā hakāre vā dvirbhāvo jāyate kvacit
147 ॥ न च वर्गद्वितीयेषु न चतुर्थे कदाचन । चतुर्थं तु तृतीयेन द्वितीयः प्रथमेन तु
147 // na ca vargadvitīyeṣu na caturthe kadācana / caturthaṃ tu tṛtīyena dvitīyaḥ prathamena tu
148 ॥ आद्यमन्त्यं च मध्यं च स्वाराक्षरेण पीडयेत् । अनन्त्यश्च भवेत्पूर्वो ह्यन्तश्च परतो यदि
148 // ādyamantyaṃ ca madhyaṃ ca svārākṣareṇa pīḍayet / anantyaśca bhavetpūrvo hyantaśca parato yadi
149 ॥ तत्र मध्ये यमस्तिष्ठेत्स्ववर्णः पूर्ववणयोः । वर्गान्त्यान् शषसैः सार्द्धमन्तस्थैर्वापि संयुतान्
149 // tatra madhye yamastiṣṭhetsvavarṇaḥ pūrvavaṇayoḥ / vargāntyān śaṣasaiḥ sārddhamantasthairvāpi saṃyutān
150 ॥ दृष्ट्वा यमा निवर्तन्ते अदेशिकमिवाध्वगाः । तृतीयश्च चतुर्थश्च चतुर्थादिपरं पदम्
150 // dṛṣṭvā yamā nivartante adeśikamivādhvagāḥ / tṛtīyaśca caturthaśca caturthādiparaṃ padam
151 ॥ द्वौ तृतीयौ हकारश्च हकारादिपरं पदम् । अनुस्वारोपधामूला तान् क्वचित्क्रमतः परम्
151 // dvau tṛtīyau hakāraśca hakārādiparaṃ padam / anusvāropadhāmūlā tān kvacitkramataḥ param
152 ॥ रहपूर्वसंयुते चाप्युत्तरं क्रमते ऽक्षरम् । संयोगो यत्र दृश्येत र्व्यञ्जनं विरते पदे
152 // rahapūrvasaṃyute cāpyuttaraṃ kramate 'kṣaram / saṃyogo yatra dṛśyeta rvyañjanaṃ virate pade
153 ॥ पूर्वाङ्गमादितः कृत्वा पराङ्गादौ निवेशयेत् । संयोगे स्वरितं यत्र उद्वातः प्रतनं तथा
153 // pūrvāṅgamāditaḥ kṛtvā parāṅgādau niveśayet / saṃyoge svaritaṃ yatra udvātaḥ pratanaṃ tathā
154 ॥ पूर्वाङ्गं तद्विजानीयाद्येनारंभः परं हि तत् । संयोगात्तु विजानीयात्परं संयोगनायकम्
154 // pūrvāṅgaṃ tadvijānīyādyenāraṃbhaḥ paraṃ hi tat / saṃyogāttu vijānīyātparaṃ saṃyoganāyakam
155 ॥ संयुक्तस्य तु वर्णस्य तत्परं पूर्वमक्षरम् । अनुस्वारः पदान्तश्च क्रमजं प्रत्यये स्वके
155 // saṃyuktasya tu varṇasya tatparaṃ pūrvamakṣaram / anusvāraḥ padāntaśca kramajaṃ pratyaye svake
156 ॥ स्वरभक्तिस्तथारेफः पूर्वपूर्वाङ्गमुच्यते । पादादौ चापादादौ संयोगावग्रहेषु च
156 // svarabhaktistathārephaḥ pūrvapūrvāṅgamucyate / pādādau cāpādādau saṃyogāvagraheṣu ca
157 ॥ यशब्द इति विज्ञेयो यो ऽन्यःसय इति स्मृतः । पादादावप्यविच्छेदेसंयोगान्ते च तिष्टताम्
157 // yaśabda iti vijñeyo yo 'nyaḥsaya iti smṛtaḥ / pādādāvapyavicchedesaṃyogānte ca tiṣṭatām
158 ॥ वर्जयित्वा रहपाणामुपादेशः प्रदृश्यते । स्वसंयुक्तो गुरुर्ज्ञेयः सानुस्वारा ग्रिमः स्फुटः । अणुशेषो ह्रिगो वापि युगलादिरविस्फुटः
158 // varjayitvā rahapāṇāmupādeśaḥ pradṛśyate / svasaṃyukto gururjñeyaḥ sānusvārā grimaḥ sphuṭaḥ / aṇuśeṣo hrigo vāpi yugalādiravisphuṭaḥ
159 ॥ यदुदात्तमुदात्तं तद्यत्स्वरितं तत्पदे भवति । यन्नीचं नीचमेव तद्यत्प्रचयस्थं तदपि नीचम्
159 // yadudāttamudāttaṃ tadyatsvaritaṃ tatpade bhavati / yannīcaṃ nīcameva tadyatpracayasthaṃ tadapi nīcam
160 ॥ अग्निः सुतो मित्रमिदं तथा वयमयावहाः । प्रियं दूतं घृतं चित्तमतिशब्दस्तु नीचतः
160 // agniḥ suto mitramidaṃ tathā vayamayāvahāḥ / priyaṃ dūtaṃ ghṛtaṃ cittamatiśabdastu nīcataḥ
161 ॥ अक्वेष्वेव सुतेष्वेव यज्ञेषु कलशेषु च । शतेषु सपवित्रेषु नीचादुञ्चार्यते श्रुतिः
161 // akveṣveva suteṣveva yajñeṣu kalaśeṣu ca / śateṣu sapavitreṣu nīcāduñcāryate śrutiḥ
162 ॥ हारिवरुणवरेण्येषु धारापुरुषेषु स्वरतिरेफः । विश्वानरोनकारश्च शेषास्तुस्वरिता नराः
162 // hārivaruṇavareṇyeṣu dhārāpuruṣeṣu svaratirephaḥ / viśvānaronakāraśca śeṣāstusvaritā narāḥ
163 ॥ द्वौ वरुणौ वस्वरत उदुत्तमन्त्वं वरुणधार चौरुधारामुरुधारेस्वदोहते । मात्रिकं वा द्विमात्रं वा स्वर्यते यदिहाक्षरम् । तस्यादितोर्ऽद्धमात्रं वै शेषं तु परतो भवेत् । अदीर्घं दीर्घवत्कुर्याद्द्विस्वरं यत्प्रयुज्यते
163 // dvau varuṇau vasvarata uduttamantvaṃ varuṇadhāra caurudhārāmurudhāresvadohate / mātrikaṃ vā dvimātraṃ vā svaryate yadihākṣaram / tasyāditor'ddhamātraṃ vai śeṣaṃ tu parato bhavet / adīrghaṃ dīrghavatkuryāddvisvaraṃ yatprayujyate
164 ॥ कंपोत्स्वरिताभिगीतं ह्रस्वकर्षणमेव च । निमेषकालो मात्रा स्याद्विद्युत्कालेति चापरे
164 // kaṃpotsvaritābhigītaṃ hrasvakarṣaṇameva ca / nimeṣakālo mātrā syādvidyutkāleti cāpare
165 ॥ ऋक्स्वरा तुल्ययोगा वा कैश्चिदेवमुदीर्यते
165 // ṛksvarā tulyayogā vā kaiścidevamudīryate
166 ॥ समासे ऽवग्रहं कुर्यात्पदं चात्रानुसंहितम् । येतीक्षरादिकरणं पदान्तस्येति तं विदुः
166 // samāse 'vagrahaṃ kuryātpadaṃ cātrānusaṃhitam / yetīkṣarādikaraṇaṃ padāntasyeti taṃ viduḥ
167 ॥ (सर्वत्र मित्रपुत्रसखिशब्दा अहिशतक्रतोरवग्राह्याः । आदित्यविप्रजातवेदाश्च सत्पतिगोपतिवृत्रहासमुद्राश्च । स्वरयुपुवोदेवयवश्चारितं देवतातपे ) चिकितिश्च धचैव नावगृह्णन्ति पण्डिताः । विवृतयश्चतस्रो वै विज्ञेया इति मे मतम्
167 // (sarvatra mitraputrasakhiśabdā ahiśatakratoravagrāhyāḥ / ādityaviprajātavedāśca satpatigopativṛtrahāsamudrāśca / svarayupuvodevayavaścāritaṃ devatātape ) cikitiśca dhacaiva nāvagṛhṇanti paṇḍitāḥ / vivṛtayaścatasro vai vijñeyā iti me matam
168 ॥ अक्षराणां नियोगेन तासां नामानि मे शृणु । ह्रस्वादिवत्सानुसृता वत्सानुसारिणी चाग्रे
168 // akṣarāṇāṃ niyogena tāsāṃ nāmāni me śṛṇu / hrasvādivatsānusṛtā vatsānusāriṇī cāgre
169 ॥ पाकवत्युभयोर्ह्रस्वा दीर्घा वृद्धा पिपीलिकाः । चतसृणां विवृतीना मन्तरं मात्रिकं भवेत्
169 // pākavatyubhayorhrasvā dīrghā vṛddhā pipīlikāḥ / catasṛṇāṃ vivṛtīnā mantaraṃ mātrikaṃ bhavet
170 ॥ अर्द्धमात्रिकमन्येषामन्येषामणुमात्रिकम्
170 // arddhamātrikamanyeṣāmanyeṣāmaṇumātrikam
171 ॥ आपद्यते मकारो रेफोष्मसु प्रत्यये ऽप्यनुस्वारम् । पवेषु परसवर्णं स्पर्शेषु चोत्तमापतिम्
171 // āpadyate makāro rephoṣmasu pratyaye 'pyanusvāram / paveṣu parasavarṇaṃ sparśeṣu cottamāpatim
172 ॥ नकारान्ते पदा पूर्वे स्वरे च परतः स्थिते । अकारं रक्तमित्याहुस्तकारेण तु रज्यते
172 // nakārānte padā pūrve svare ca parataḥ sthite / akāraṃ raktamityāhustakāreṇa tu rajyate
173 ॥ नकारान्ते पदे पूर्वे व्यञ्जनैश्च यवोहिषु । अर्द्धमात्रा तु पूर्वस्य रज्यते त्वणुमात्रया
173 // nakārānte pade pūrve vyañjanaiśca yavohiṣu / arddhamātrā tu pūrvasya rajyate tvaṇumātrayā
174 ॥ नकारस्वरसंयुक्तश्चतुर्युक्तो विधीयते । रेफो रङ्गश्च लोपश्च सानुस्वरो ऽपि वा क्वचित्
174 // nakārasvarasaṃyuktaścaturyukto vidhīyate / repho raṅgaśca lopaśca sānusvaro 'pi vā kvacit
175 ॥ हृदयादुत्तिष्टतेरङ्गः कांस्येन तु समन्वितः । मृदुश्चैव द्विमात्रश्च दधन्वां इति निदर्शनम्
175 // hṛdayāduttiṣṭateraṅgaḥ kāṃsyena tu samanvitaḥ / mṛduścaiva dvimātraśca dadhanvāṃ iti nidarśanam
176 ॥ यथा सौराष्ट्रिका नारी अरां इत्यभिभाषते । एवं रङ्गः प्रयोक्तव्यो नारदैतन्मतं मम
176 // yathā saurāṣṭrikā nārī arāṃ ityabhibhāṣate / evaṃ raṅgaḥ prayoktavyo nāradaitanmataṃ mama
177 ॥ स्वरा गडदबाश्चैव ङणनमाः सहोष्मभिः । चतुर्णां पदजातीनां पदान्ता दश कीर्तिताः
177 // svarā gaḍadabāścaiva ṅaṇanamāḥ sahoṣmabhiḥ / caturṇāṃ padajātīnāṃ padāntā daśa kīrtitāḥ
178 ॥ स्वर उच्चः स्वरो नीचः स्वरः स्वरित एव च । व्यञ्जना न तु वर्तन्ते यत्र तिष्टति स स्वरः
178 // svara uccaḥ svaro nīcaḥ svaraḥ svarita eva ca / vyañjanā na tu vartante yatra tiṣṭati sa svaraḥ
179 ॥ स्वरप्रधानं त्रैस्वर्यमाचार्याः प्रतिजानते । मणिवद्व्यञ्जनं विद्यात्सूत्र वञ्च स्वरं विदुः
179 // svarapradhānaṃ traisvaryamācāryāḥ pratijānate / maṇivadvyañjanaṃ vidyātsūtra vañca svaraṃ viduḥ
180 ॥ दुर्बलस्य यथा राष्ट्रं हरते बलवान्नृपः । दुर्बलं व्यजनं तद्वद्धरेत बलवान्स्वरः
180 // durbalasya yathā rāṣṭraṃ harate balavānnṛpaḥ / durbalaṃ vyajanaṃ tadvaddhareta balavānsvaraḥ
181 ॥ उभावश्च विवृत्तिश्च शषसारेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः
181 // ubhāvaśca vivṛttiśca śaṣasārepha eva ca / jihvāmūlamupadhmā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ
182 ॥ स्वरप्रत्ययाविवृतिः संहितायां तु या भवेत् । विसर्गस्तत्र मन्तव्यरतालव्यश्चात्र जायते
182 // svarapratyayāvivṛtiḥ saṃhitāyāṃ tu yā bhavet / visargastatra mantavyaratālavyaścātra jāyate
183 ॥ संध्यक्षरे परे संधौ प्राप्तसुप्तौ यवौ यदि । व्यञ्जनाख्या विवृत्तिस्तु स्वराख्या प्रतिसंहिता
183 // saṃdhyakṣare pare saṃdhau prāptasuptau yavau yadi / vyañjanākhyā vivṛttistu svarākhyā pratisaṃhitā
184 ॥ ऊष्मान्तं विरते यत्र संभावो भवति क्वचित् । विवृत्तिर्या भवेत्तत्र स्वराख्यां तां विनिर्द्दिशेत्
184 // ūṣmāntaṃ virate yatra saṃbhāvo bhavati kvacit / vivṛttiryā bhavettatra svarākhyāṃ tāṃ vinirddiśet
185 ॥ यद्योभावप्रसंधानमृकारादिपरं पदम् । स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यदन्यव्द्यक्तमूष्मणः
185 // yadyobhāvaprasaṃdhānamṛkārādiparaṃ padam / svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyādyadanyavdyaktamūṣmaṇaḥ
186 ॥ प्रथमा उत्तमाश्चैव पदान्तेषु यदि स्थिताः । द्वितीयं स्थानमापन्नाः शषसप्रत्यया यदि
186 // prathamā uttamāścaiva padānteṣu yadi sthitāḥ / dvitīyaṃ sthānamāpannāḥ śaṣasapratyayā yadi
187 ॥ प्रथमानूष्मसंयुक्तान् द्वितीयानिव दर्शयेत् । न चैतान्प्रतिजानीयाद्यथा मत्स्यः क्षुरोप्सराः
187 // prathamānūṣmasaṃyuktān dvitīyāniva darśayet / na caitānpratijānīyādyathā matsyaḥ kṣuropsarāḥ
188 ॥ छन्दोमानं च वृत्तं च पादस्थानं त्रिकारणम् । ऋचः स्वच्छन्दवृत्तास्तु पादास्त्वक्षरमानतः
188 // chandomānaṃ ca vṛttaṃ ca pādasthānaṃ trikāraṇam / ṛcaḥ svacchandavṛttāstu pādāstvakṣaramānataḥ
189 ॥ ऋग्वर्य्यान् स्वरभक्तिं च छन्दोमानेन निर्द्दिशेत् । प्रत्ययेत सहारेफमिमीते स्वरभक्तया
189 // ṛgvaryyān svarabhaktiṃ ca chandomānena nirddiśet / pratyayeta sahārephamimīte svarabhaktayā
190 ॥ ऋवर्णे तु पृथग्रेफः प्रत्ययस्तु वृथा भवेत । विद्याल्लघुमृकारं तु यदि तूष्माणसंयुतः
190 // ṛvarṇe tu pṛthagrephaḥ pratyayastu vṛthā bhaveta / vidyāllaghumṛkāraṃ tu yadi tūṣmāṇasaṃyutaḥ
191 ॥ ऊष्मणैव हि संयुक्त ऋकारो यत्र पीड्यते । गुरुवर्णः स विज्ञेयस्तृचं चात्र निदर्शनम्
191 // ūṣmaṇaiva hi saṃyukta ṛkāro yatra pīḍyate / guruvarṇaḥ sa vijñeyastṛcaṃ cātra nidarśanam
192 ॥ ऋषभं च गृहीतं च बृहस्पतिं पृथिव्यां च । निरृतिपञ्चमा ह्यत्र ऋकारा नात्र संशयः
192 // ṛṣabhaṃ ca gṛhītaṃ ca bṛhaspatiṃ pṛthivyāṃ ca / nirṛtipañcamā hyatra ṛkārā nātra saṃśayaḥ
193 ॥ शषसह रादौ रेफः स्परभक्तिर्जायते द्विपदसंधौ । इउवर्णाभ्यां हीना क्वचिदेकपदाक्रमवियुक्ता
193 // śaṣasaha rādau rephaḥ sparabhaktirjāyate dvipadasaṃdhau / iuvarṇābhyāṃ hīnā kvacidekapadākramaviyuktā
194 ॥ स्वरभक्तिर्द्विधा प्रोक्ताऋकारे रेफ एव च । स्वरोदा व्यञ्जनोदा च विहिताक्षरचिन्तकैः
194 // svarabhaktirdvidhā proktāṛkāre repha eva ca / svarodā vyañjanodā ca vihitākṣaracintakaiḥ
195 ॥ शषसेषु स्वरोदयां हकारे व्यञ्जनोदयाम् । शषसेषु विवृतां तु हकारे संवृतां विदुः
195 // śaṣaseṣu svarodayāṃ hakāre vyañjanodayām / śaṣaseṣu vivṛtāṃ tu hakāre saṃvṛtāṃ viduḥ
196 ॥ स्वरभक्तिं प्रयुञ्जान स्रीन्दोषान्परिवर्जयेत् । इकारं चाप्युकारं ग्रस्तदोषं तथैव च
196 // svarabhaktiṃ prayuñjāna srīndoṣānparivarjayet / ikāraṃ cāpyukāraṃ grastadoṣaṃ tathaiva ca
197 ॥ संयोगपरं छपरं विसर्जनीयं द्विमात्रकं चैव । अथ सान्तिक च नङ्मसानुस्वारं घुटतं च
197 // saṃyogaparaṃ chaparaṃ visarjanīyaṃ dvimātrakaṃ caiva / atha sāntika ca naṅmasānusvāraṃ ghuṭataṃ ca
198 ॥ यस्याः पादः प्रथमो द्वादशमात्रस्तथा तृतीयो ऽपि । अष्टादशो द्वितीयः समापन्नः पञ्चदशमात्रः । यस्या लक्षणमुक्तं या त्वन्या सा स्मृता विपुला
198 // yasyāḥ pādaḥ prathamo dvādaśamātrastathā tṛtīyo 'pi / aṣṭādaśo dvitīyaḥ samāpannaḥ pañcadaśamātraḥ / yasyā lakṣaṇamuktaṃ yā tvanyā sā smṛtā vipulā
199 ॥ अक्षराणां लघुह्रस्वमसंयोगपरं यदि । तत्संयोगोत्तरं विद्याद्गुरुदार्घाक्षराणि तु
199 // akṣarāṇāṃ laghuhrasvamasaṃyogaparaṃ yadi / tatsaṃyogottaraṃ vidyādgurudārghākṣarāṇi tu
200 ॥ विवृत्तिर् यत्र दृश्यते स्वारस्यैवाग्रतः स्थितः
200 // vivṛttir yatra dṛśyate svārasyaivāgrataḥ sthitaḥ
201 ॥ गुरुस्वारः सविज्ञेयः क्षैप्रस्तत्र न विद्यते ॥अ अष्टप्रकारं विज्ञेयं पदानां स्वरलक्षणम्
201 // gurusvāraḥ savijñeyaḥ kṣaiprastatra na vidyate //a aṣṭaprakāraṃ vijñeyaṃ padānāṃ svaralakṣaṇam
202 ॥ अन्तो दात्तमाद्युदात्तमुदात्तमनुदात्तं नीचस्वरितम् । मध्योदात्तं स्वरितं द्विरुदात्तमित्येता अष्टौ पदसंज्ञाः
202 // anto dāttamādyudāttamudāttamanudāttaṃ nīcasvaritam / madhyodāttaṃ svaritaṃ dvirudāttamityetā aṣṭau padasaṃjñāḥ
203 ॥ अग्निः सोमः प्रवो वीर्यं हविषा स्वर्वनस्पतिः । अन्तर्मध्यमयोताम्युदमनुनिपात्य आद्यात्स्वरितमुपसर्गे द्विर्न्नीचमाख्यात इति स्वरितात्पराणि यानि स्युर्द्धारापक्षराणि तु । सर्वाणि प्रचयस्थान्युपोदात्तं निहन्यते
203 // agniḥ somaḥ pravo vīryaṃ haviṣā svarvanaspatiḥ / antarmadhyamayotāmyudamanunipātya ādyātsvaritamupasarge dvirnnīcamākhyāta iti svaritātparāṇi yāni syurddhārāpakṣarāṇi tu / sarvāṇi pracayasthānyupodāttaṃ nihanyate
204 ॥ प्रचयो यत्र दृश्येत तत्र हन्यात्स्वरं बुधः । स्वरितः केवलो यत्र मृदुस्तत्र निपातयेत्
204 // pracayo yatra dṛśyeta tatra hanyātsvaraṃ budhaḥ / svaritaḥ kevalo yatra mṛdustatra nipātayet
205 ॥ पञ्चविधमाचार्यकं नाम सुखं न्यासः करणं प्रतिज्ञोच्चारणा । अत्रोच्यते श्रेयः खलु वैश्याः प्रतिज्ञातोच्चारणा यस्य कस्यचिद्वर्णस्य करणं नोपलभ्यते प्रतिज्ञा तत्र वोढव्याकरणं हि तदात्मकम्
205 // pañcavidhamācāryakaṃ nāma sukhaṃ nyāsaḥ karaṇaṃ pratijñoccāraṇā / atrocyate śreyaḥ khalu vaiśyāḥ pratijñātoccāraṇā yasya kasyacidvarṇasya karaṇaṃ nopalabhyate pratijñā tatra voḍhavyākaraṇaṃ hi tadātmakam
206 ॥ तुंबुरुभवद्विशिष्टविश्वावस्वादयश्च गन्धर्वाः । सामसु निभृतं करणं स्वरसौक्ष्म्यान्नैव जानीयुः
206 // tuṃburubhavadviśiṣṭaviśvāvasvādayaśca gandharvāḥ / sāmasu nibhṛtaṃ karaṇaṃ svarasaukṣmyānnaiva jānīyuḥ
207 ॥ कौक्षेयाग्निं सदा रक्षेदश्रीपादर्शनं हेतुम् । जीर्णो हारः प्रबुद्धः खलूषसिन्ब्रह्म चिन्तयेत्
207 // kaukṣeyāgniṃ sadā rakṣedaśrīpādarśanaṃ hetum / jīrṇo hāraḥ prabuddhaḥ khalūṣasinbrahma cintayet
208 ॥ शरद्विषुवतोतीतादुषस्युत्थानमिष्यते । यावद्वासंतिकी रात्रिर्मध्यमा पर्युपस्थिता
208 // śaradviṣuvatotītāduṣasyutthānamiṣyate / yāvadvāsaṃtikī rātrirmadhyamā paryupasthitā
209 ॥ आम्रपालाशबिल्वानामपामार्गशिरीषयोः । वाग्यतः प्रातरुत्थाय भक्षयेद्द्वतधावनम्
209 // āmrapālāśabilvānāmapāmārgaśirīṣayoḥ / vāgyataḥ prātarutthāya bhakṣayeddvatadhāvanam
210 ॥ खादिरश्च कदम्बश्च करवीरकरञ्जयोः । सर्वे कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणश्च यशस्विनः
210 // khādiraśca kadambaśca karavīrakarañjayoḥ / sarve kaṇṭakinaḥ puṇyāḥ kṣīriṇaśca yaśasvinaḥ
211 ॥ तेनास्य करणे सौक्ष्म्यं माधुर्यं चोप जायते । वर्णांश्च कुरुते सम्यक्प्राचीनौदवतिर्यथा
211 // tenāsya karaṇe saukṣmyaṃ mādhuryaṃ copa jāyate / varṇāṃśca kurute samyakprācīnaudavatiryathā
212 ॥ त्रिफलां लवणाख्येन भक्षयेच्छिषअयकः सदा । अग्निमेधाजनन्येषा स्वरवर्णकरी तथा
212 // triphalāṃ lavaṇākhyena bhakṣayecchiṣaayakaḥ sadā / agnimedhājananyeṣā svaravarṇakarī tathā
213 ॥ कृत्वा चावश्यकान्धर्माञ्जाठरं पर्युपास्य च । पीत्वा मधुं घृतं चैव शुचिर्भूत्वा ततो वदेत्
213 // kṛtvā cāvaśyakāndharmāñjāṭharaṃ paryupāsya ca / pītvā madhuṃ ghṛtaṃ caiva śucirbhūtvā tato vadet
214 ॥ मन्द्रेणोपक्रमेत्पूर्वं सर्वशाखास्वयं विधिः । सप्तमन्त्रानतिक्रम्य यथेष्टां वाचमुत्सृजेत्
214 // mandreṇopakrametpūrvaṃ sarvaśākhāsvayaṃ vidhiḥ / saptamantrānatikramya yatheṣṭāṃ vācamutsṛjet
215 ॥ न तां समीरयेद्वाचं न प्राणमुपरोधयेत् । प्राणानामुपरोधेन वैस्वर्यं चोपजायते । स्वरव्यण्डजनमाधुर्यं लुप्यते नात्र संशयः
215 // na tāṃ samīrayedvācaṃ na prāṇamuparodhayet / prāṇānāmuparodhena vaisvaryaṃ copajāyate / svaravyaṇḍajanamādhuryaṃ lupyate nātra saṃśayaḥ
216 ॥ कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्णैश्च भक्षितम्
216 // kutīrthādāgataṃ dagdhamapavarṇaiśca bhakṣitam
217 ॥ न तस्य परिमोक्षो ऽस्ति पापाहेरिव किल्बिषात्
217 // na tasya parimokṣo 'sti pāpāheriva kilbiṣāt
217 ॥ सुतीर्थादागतं जग्धुं स्वाम्नातं सुप्रतिष्टितम् । सुस्वरेण स्ववक्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजति
217 // sutīrthādāgataṃ jagdhuṃ svāmnātaṃ supratiṣṭitam / susvareṇa svavakreṇa prayuktaṃ brahma rājati
218 ॥ न तकालो न लंबोष्टो न च सर्वानुनासिकः
218 // na takālo na laṃboṣṭo na ca sarvānunāsikaḥ
218 ॥ गद्गदो बद्धजिह्वश्च प्रयोगान्वक्तुमर्हति
218 // gadgado baddhajihvaśca prayogānvaktumarhati
219 ॥ एकचित्तो निरुद्धान्तः स्नातो गानविवर्ज्जितः । स तु वर्णान्प्रयुञ्जीत देतोष्ठं यस्य शोभनम्
219 // ekacitto niruddhāntaḥ snāto gānavivarjjitaḥ / sa tu varṇānprayuñjīta detoṣṭhaṃ yasya śobhanam
220 ॥ पञ्चविद्यां न गृह्णन्ति चण्डा स्तब्धाश्च ये नराः । अलसाश्च सरोगाश्च येषां च विसृतं मनः
220 // pañcavidyāṃ na gṛhṇanti caṇḍā stabdhāśca ye narāḥ / alasāśca sarogāśca yeṣāṃ ca visṛtaṃ manaḥ
221 ॥ शनैर्विद्यां शनैरर्थानारोहेत्पर्वतं शनैः । शनैरध्वसु वर्तेत योजनान्न परं व्रजेत्
221 // śanairvidyāṃ śanairarthānārohetparvataṃ śanaiḥ / śanairadhvasu varteta yojanānna paraṃ vrajet
222 ॥ योजनानां सहस्रं तु शनैर्याति पिपीलिका । अगच्छन्वैनतेयो ऽपि पदमेकं न गच्छति
222 // yojanānāṃ sahasraṃ tu śanairyāti pipīlikā / agacchanvainateyo 'pi padamekaṃ na gacchati
223 ॥ नहि पापहता वाणी प्रयोगान्वक्तुमर्हति । बधिरस्येव जल्पस्य विदग्धा वामलोचना
223 // nahi pāpahatā vāṇī prayogānvaktumarhati / badhirasyeva jalpasya vidagdhā vāmalocanā
224 ॥ उपांशुचरितं चैव यो ऽधीते वित्रसन्निव । अपि रूपसहस्रेषु संदेहेष्वेव वर्तते
224 // upāṃśucaritaṃ caiva yo 'dhīte vitrasanniva / api rūpasahasreṣu saṃdeheṣveva vartate
225 ॥ पुस्तकप्रत्ययाधीतं नाधीतं गुरुसन्निधौ । राजते न सभामध्येजारगर्भेव कामिनी
225 // pustakapratyayādhītaṃ nādhītaṃ gurusannidhau / rājate na sabhāmadhyejāragarbheva kāminī
226 ॥ अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य तु संचयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मसु
226 // añjanasya kṣayaṃ dṛṣṭvā valmīkasya tu saṃcayam / avandhyaṃ divasaṃ kuryāddānādhyayanakarmasu
227 ॥ यत्कीटैः पांशुभिः श्लक्ष्णैर्वल्मीकः क्रियते महान् । न तत्र बलसामर्थ्यमुद्योगस्गतत्र कारणम्
227 // yatkīṭaiḥ pāṃśubhiḥ ślakṣṇairvalmīkaḥ kriyate mahān / na tatra balasāmarthyamudyogasgatatra kāraṇam
228 ॥ सहस्रगुणिता विद्या शतशः परिकीर्तिता । आगमिष्यति जिह्वाग्रे स्थलान्निम्नमिवोदकम्
228 // sahasraguṇitā vidyā śataśaḥ parikīrtitā / āgamiṣyati jihvāgre sthalānnimnamivodakam
229 ॥ हयनामिव जात्यानामर्द्धरात्रार्द्धशायिनाम् । नहि वाद्यार्थिनां निद्रा चिरं नेत्रेषु तिष्टति
229 // hayanāmiva jātyānāmarddharātrārddhaśāyinām / nahi vādyārthināṃ nidrā ciraṃ netreṣu tiṣṭati
230 ॥ न भोजनबिलंवी स्यान्न च नारीनिवन्धनः । समुद्रमपि विद्यार्थी व्रजेद्गरुडहंसवत्
230 // na bhojanabilaṃvī syānna ca nārīnivandhanaḥ / samudramapi vidyārthī vrajedgaruḍahaṃsavat
231 ॥ अहिरिव गणाद्भितः साहित्यान्नरकादिव । राक्षसीभ्य इव स्रिभ्यः स विद्यामधिगच्छति
231 // ahiriva gaṇādbhitaḥ sāhityānnarakādiva / rākṣasībhya iva sribhyaḥ sa vidyāmadhigacchati
232 ॥ न शठाः प्रान्पुवन्त्यर्थान्न क्लिबा न च मानिनः । न च लोकरवा दीना न च स्वस्वप्रतीक्षकाः
232 // na śaṭhāḥ prānpuvantyarthānna klibā na ca māninaḥ / na ca lokaravā dīnā na ca svasvapratīkṣakāḥ
233 ॥ यथा खननन्खनित्रेण भूपलं वारि विन्दति । एवं गुरुगतां विद्यां शूश्रूषुरधिगच्छति
233 // yathā khananankhanitreṇa bhūpalaṃ vāri vindati / evaṃ gurugatāṃ vidyāṃ śūśrūṣuradhigacchati
234 ॥ गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या ह्यन्यथा नोपपद्यते
234 // guruśuśrūṣayā vidyā puṣkalena dhanena vā / athavā vidyayā vidyā hyanyathā nopapadyate
235 ॥ शुश्रूषारहिता विद्या यद्यपि मेधागुणैः समुपयाति । वन्ध्येव यौवनवती न तस्य साफल्यवति भवति
235 // śuśrūṣārahitā vidyā yadyapi medhāguṇaiḥ samupayāti / vandhyeva yauvanavatī na tasya sāphalyavati bhavati
236 ॥ इति दिङ्मात्रमुद्दिष्टं शिक्षाग्रन्थं मया तव । ज्ञात्वा वेदाङ्गमाद्यं तु ब्रह्मभूयाय कल्पते
236 // iti diṅmātramuddiṣṭaṃ śikṣāgranthaṃ mayā tava / jñātvā vedāṅgamādyaṃ tu brahmabhūyāya kalpate