96 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे व्याकरणनिरूपणं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सनन्दन उवाच निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्राङ्गमुत्तमम् । तत्पञ्चविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम्
96 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde vyākaraṇanirūpaṇaṃ nāma dvipañcāśattamo 'dhyāyaḥ sanandana uvāca niruktaṃ te pravakṣyāmi vedaṃ śrotrāṅgamuttamam / tatpañcavidhamākhyātaṃ vaidikaṃ dhāturūpakam
1 ॥ क्वचिदूर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः
1 // kvacidūrṇāgamastatra kvacidvarṇaviparyayaḥ / vikāraḥ kvāpi varṇānāṃ varṇanāśaḥ kvacinmataḥ
2 ॥ तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः
2 // tathā vikāranāśābhyāṃ varṇānāṃ yatra nārada / dhātoryogātiśayī ca saṃyogaḥ parikīrtitaḥ
3 ॥ सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः
3 // siddhedvarṇāgamāddhaṃsaḥ siṃho varṇaviparyayāt / gūḍhotmā varṇavikṛtervarṇanāṃśātpṛṣodaraḥ
4 ॥ भ्रमरादुषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू
4 // bhramarāduṣu śabdeṣu jñeyo yogo hi pañcamaḥ / bahulaṃ chandasītyuktamatra vācyaṃ punarvasū
5 ॥ नभस्वद्वृषणश्चैवापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ
5 // nabhasvadvṛṣaṇaścaivāparasmaipadi cāpi hi / paraṃ vyavahitāścāpi gatisaṃjñāstathā hi ā
6 ॥ विभक्तीनां विपर्यासो यथा दधना जुहोति हि । अभ्युत्सादयामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा
6 // vibhaktīnāṃ viparyāso yathā dadhanā juhoti hi / abhyutsādayāmaketurdhvanayītpramukhāstathā / niṣṭarkyāndyāstathoktāśca gṛbhāyetyādikāstathā
7 ॥ सुप्तिङुपग्रहलिङ्गनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सो ऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन
7 // suptiṅupagrahaliṅganarāṇāṃ kālahalūcūsvarakartṛyaḍāṃ ca / vyatyayamicchati śāsrakṛdeṣāṃ so 'pi ca siddhyati bāhulakena
8 ॥ रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः
8 // rātrī vimbī ca kadrūścāviṣṭvau vājasaneyinaḥ
9 ॥ कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासो ऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि
9 // karṇebhiśca yaśobhāgya ityādyāścaturakṣaram / devāso 'tho sarvadevatātitvāvata ityapi
10 ॥ उभयाविन माद्याश्च प्रलयाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा
10 // ubhayāvina mādyāśca pralayādyāśca stṛcaṃ tathā / apaspṛdhethāṃ no avyādāyo asmānmukhāstathā
11 ॥ सगर्भ्योस्थापदी ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपञ्चकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि
11 // sagarbhyosthāpadī ṛtvyorajiṣṭaṃ tripañcakam / hiraṇyayena naraṃ ca parame vyomanityapi
12 ॥ उर्विया स्वप्रया वारवध्वाददुहवैवधी । यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः
12 // urviyā svaprayā vāravadhvādaduhavaivadhī / yajadhvainamemasi ca snātvī gatvā pacāsthabhauḥ
13 ॥ गोनाञ्चापरिह्रवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणान्तित्यवीवृधत्
13 // gonāñcāparihravṛttāścāturirgrasitādikā / paśyedadhadbrabhūthāpi pramiṇāntityavīvṛdhat
14 ॥ मित्रयुश्च दुरस्वा वा हात्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च
14 // mitrayuśca durasvā vā hātvā sudhitamityapi / dadhartyādyā svavadbhiśca sasūveti ca dhiṣva ca
15 ॥ प्रप्रायं च हरिवतेक्षण्वतः सुपर्थितरः । रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति
15 // praprāyaṃ ca harivatekṣaṇvataḥ suparthitaraḥ / rathītarī nasatādyā amnarbhuvaratho iti
16 ॥ ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यौ श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः
16 // brūhyādyādeḥ parasyāpyau śrāvayetyādike plutaḥ / dāśvāṃśva svatavānyāpautribhiṣṭvaṃ ca nṛbhiṣṭutaḥ
17 ॥ अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः
17 // abhīṣuṇa ṛtāvāhaṃ nyaṣīdannṛmaṇā api / caturvidhādbāhulakātpravṛtterapravṛttitaḥ
18 ॥ विभाषयान्यथाभावात्सर्वं सिद्ध्येञ्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनःस्मृताः
18 // vibhāṣayānyathābhāvātsarvaṃ siddhyeñca vaidikam / bhūvādyā dhātavo jñeyāḥ parasmaipadinaḥsmṛtāḥ
19 ॥ एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयो ऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने
19 // edhādyā ātmanebhāṣā udāttāḥ ṣaṭtriṃśasaṃkhyakāḥ / atādayo 'ṣṭatriṃśañca parasmaipadino mune
20 ॥ लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतरतु पञ्चाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः
20 // lokṛpūrvā dvicatvāriṃśaduktā ca hyātmane pade / udāttetaratu pañcāśatphakkādyāḥ parikīrtitāḥ
21 ॥ वर्चाद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरीताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः
21 // varcādyā anudātteta ekaviṃśatirīrītāḥ / gupādayo dvicatvāriṃśadudāttetāḥ samīritāḥ
22 ॥ धिण्यादयो ऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः
22 // dhiṇyādayo 'nudātteto daśa proktā hi śābdikaiḥ / aṇādayopyudāttetaḥ saptaviṃśatidhātavaḥ
23 ॥ अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः । द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबन्धना
23 // amādayaḥ samuddiṣṭāścatursriṃśaddhiśābdikaiḥ / dvisaptatimitā mavyamukhāścodāttabandhanā
24 ॥ स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयो ऽनुदात्तेतो द्विषपञ्चाशदुदाहृताः
24 // svāriteddhāvudhātustu eka eva prakīrtitaḥ / kṣudhādayo 'nudātteto dviṣapañcāśadudāhṛtāḥ
25 ॥ घुषिराद्या उदात्ततो ऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः
25 // ghuṣirādyā udāttato 'ṣṭāśītirdhātavo matāḥ / dyutādyā anudātteto dvāviṃśatirato matāḥ
26 ॥ षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपञ्चाशन्मितास्तथा
26 // ṣitasrayodaśa ghaṭādiṣvenudatteta īritaḥ / tato jvaladudātteto dvipañcāśanmitāstathā
27 ॥ स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः । अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात्
27 // svaritedrājṛsaṃprokta stanahebhrājṛtasrayaḥ / anudātteta akhyātā bhādyutāttā itaḥ syamāt
28 ॥ सहो ऽनुदात्तेदेकस्तु रमैको ऽप्यात्मनैपदी । सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत्
28 // saho 'nudāttedekastu ramaiko 'pyātmanaipadī / sadasraya udāttetaḥ kucādvedā udātta it
29 ॥ स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् । स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः
29 // svaritetaḥ pañcatriṃśaddhikkādyāśca tataḥ param / svaritecchiñbhṛñādyāścatvāra svaritettataḥ
30 ॥ धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । अष्टादशस्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः
30 // dheṭaḥ parasmaipadinaḥ ṣaṭcatvāriṃśadudīritāḥ / aṣṭādaśasmiṅādyāstu āmanepadino matāḥ
31 ॥ ततस्रयो ऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः । हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः
31 // tatasrayo 'nudāttetaḥ pūṅādyāḥ parikīrtitāḥ / hṛparasmaipadī cātmanebhāṣāstu gupātrayaḥ
32 ॥ रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः । परस्मैपदिनः पञ्च दश स्कंम्भ्वादयस्तथा
32 // rabhadyabdayanudātteto ñikṣvidotātta inmataḥ / parasmaipadinaḥ pañca daśa skaṃmbhvādayastathā
33 ॥ कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ । स्वरितेतः पचाद्यङ्काः परस्मैपदिनो मताः
33 // kitadhāturudātteñca dānaśānobhayātmakau / svaritetaḥ pacādyaṅkāḥ parasmaipadino matāḥ
34 ॥ स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ । भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः
34 // svaritetastrayaścaitau vadavacī paribhāṣiṇau / bhvādyā ete ṣaḍadhikaṃ sahasraṃ dhātavo matāḥ
35 ॥ परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च । स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः
35 // parasmaipadinaḥ proktā vadāścāpi haneti ca / svariteto dviṣādyāstu catvāro dhātavo matāḥ
36 ॥ चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी । इरादयो ऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश
36 // cakṣiṅekaḥ samākhyāto dhāturatrātmanepadī / irādayo 'nudātteto dhātavastu trayodaśa
37 ॥ आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने । परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः
37 // ātmanepadinau proktau ṣūṅśīṅdvau śābdikairmune / parasmaipadinaḥ proktā ṣumukhāḥ sapta dhātavaḥ
38 ॥ स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर । घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा
38 // svaritedurṇuñākhyāto dhātureko munīśvara / ghumukhāstraya uddiṣṭāḥ parasmaipadinastathā
39 ॥ ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः
39 // ṣṭuñekastu samā khyātaḥ smṛte nārada śābdikaiḥ
40 ॥ अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः । इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः
40 // aṣṭādaśa rāprabhṛtayaḥ parasmaipadinaḥ smṛtāḥ / iṅṅātmanepadī prokto dhāturnārada kevalaḥ
41 ॥ विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा
41 // vidāda yastu catvāraḥ parasmaipadino matāḥ / ñiṣvapśaye samuddiṣṭaḥ parasmaipadikastathā
42 ॥ परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने
42 // parasmaipadinaścaiva te mayoktāḥ syamādayaḥ / dīdhīṅveṅsmṛtau dhātū ātmanepadinau mune
43 ॥ प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तो ऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम
43 // prathādayasrayaścāpi udāttetaḥ prakīrtitāḥ / carkarītaṃ ca hnuṅ prokto 'nudāttenmunisattama
44 ॥ त्रिसप्तति समाख्याता धातवो ऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः
44 // trisaptati samākhyātā dhātavo 'dādike gaṇe / dādayo dhātavo vedāḥ parasmaipadino matāḥ
45 ॥ स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु
45 // svaritedvai bhṛñākhyāta udātteddhāk prakīrtitaḥ / māṅhāṅdvāvanudāttetau svariteddānadhātuṣu
46 ॥ वाणितिराद्यास्रयश्वापि स्वरितेत उदाहृताः । घृमुखा द्वादश तथा परस्मैपतिनो मताः
46 // vāṇitirādyāsrayaśvāpi svariteta udāhṛtāḥ / ghṛmukhā dvādaśa tathā parasmaipatino matāḥ
47 ॥ द्वाविंशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे । परस्मैपदिनः प्रोक्ता दिवाद्याः पञ्चविंशतिः
47 // dvāviṃśatirihoddiṣṭā dhātavo hvādike gaṇe / parasmaipadinaḥ proktā divādyāḥ pañcaviṃśatiḥ
48 ॥ आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद । ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेदपिनो मताः
48 // ātmanepadinau dhātū ṣūṅdūṅdvāvapi nārada / oditaḥ pūṅmukhāḥ sapta ātmanedapino matāḥ
49 ॥ आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः । स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः
49 // ātmanepadino vipra dīṅmukhāstviha kīrtitāḥ / syatiprabhṛtayo vedāḥ parasmaipadino matāḥ
50 ॥ जन्यादयः पञ्चदश आत्मनेपदिनो मुने । मृषाद्याः स्वरितेतस्तु धातवः पञ्च कीर्तिताः
50 // janyādayaḥ pañcadaśa ātmanepadino mune / mṛṣādyāḥ svaritetastu dhātavaḥ pañca kīrtitāḥ
51 ॥ एकादश पदाद्यास्तु ह्यात्मनेपदिनो मताः । राधोः कर्मक एवात्र वृद्धौ स्वादिचुरादिके
51 // ekādaśa padādyāstu hyātmanepadino matāḥ / rādhoḥ karmaka evātra vṛddhau svādicurādike
52 ॥ उदात्तेतस्तुदाद्यास्तु त्रयोदश समीरिताः । परस्मैपदिनो ऽष्टात्र रधाद्याः परिकीर्तिताः
52 // udāttetastudādyāstu trayodaśa samīritāḥ / parasmaipadino 'ṣṭātra radhādyāḥ parikīrtitāḥ
53 ॥ समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । चत्वारिशच्छतं चापि दिवादौ धातवो मताः
53 // samādyāścāpyudāttetaḥ ṣaṭcatvāriṃśadudīritāḥ / catvāriśacchataṃ cāpi divādau dhātavo matāḥ
54 ॥ स्वादयः स्वरितेत्तोङ्का धातवः परिकीर्तिताः । सप्ताख्यातो दुनोतिस्तु परस्मैपदिनो मुने
54 // svādayaḥ svaritettoṅkā dhātavaḥ parikīrtitāḥ / saptākhyāto dunotistu parasmaipadino mune
55 ॥ अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ । परस्मैपदिनस्त्वत्र तिकाद्यास्तु चतुर्दश
55 // aṣṭighāvanudāttetau dhātū dvau parikīrtitau / parasmaipadinastvatra tikādyāstu caturdaśa
56 ॥ द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ता विप्रेन्द्र स्वादिके गणे । स्वरितेतः षङाख्यातास्तुदाद्या मुनिसत्तम
56 // dvātriṃśaddhātavaḥ proktā viprendra svādike gaṇe / svaritetaḥ ṣaṅākhyātāstudādyā munisattama
57 ॥ ऋष्युदात्तेज्जुषीपूर्वा अत्मनेपदिनोर्णवाः । व्रश्चादय उदात्तेतः प्रोक्ताः पञ्चाधिकं शतम्
57 // ṛṣyudāttejjuṣīpūrvā atmanepadinorṇavāḥ / vraścādaya udāttetaḥ proktāḥ pañcādhikaṃ śatam
58 ॥ गूर्युदात्तेदिहोद्दिष्टो धातुरेको मुनीश्वर । णूमुखाश्चैव चत्वारः परस्मैपदिनो मताः
58 // gūryudāttedihoddiṣṭo dhātureko munīśvara / ṇūmukhāścaiva catvāraḥ parasmaipadino matāḥ
59 ॥ कुङाख्यातोनुदात्तेञ्च कुटाद्याः पूर्तिमागताः । पृङ् मृङ् चात्मनेभाषौ षट् परस्मैपदे रिपेः
59 // kuṅākhyātonudātteñca kuṭādyāḥ pūrtimāgatāḥ / pṛṅ mṛṅ cātmanebhāṣau ṣaṭ parasmaipade ripeḥ
60 ॥ आत्मनेपदिनो धातू दृङ्धृङ्द्वौ चाप्युदाहृतौ । प्रच्छादिषोडशाख्याताः परस्मैपदिनो मुने
60 // ātmanepadino dhātū dṛṅdhṛṅdvau cāpyudāhṛtau / pracchādiṣoḍaśākhyātāḥ parasmaipadino mune
61 ॥ स्वरितेतः षट् ततश्च प्रोक्ता मिलमुखा मुने । कृतीप्रभृतय श्चापि परस्मैपदिनस्रयः
61 // svaritetaḥ ṣaṭ tataśca proktā milamukhā mune / kṛtīprabhṛtaya ścāpi parasmaipadinasrayaḥ
62 ॥ सप्त पञ्चाशदधिकास्तुदादौ धातवः शतम् । स्वरितेतो रुधोनन्दा परस्मैभाषितः कृती
62 // sapta pañcāśadadhikāstudādau dhātavaḥ śatam / svariteto rudhonandā parasmaibhāṣitaḥ kṛtī
63 ॥ ञिइन्धीतो ऽनुदातेतस्रयो धातव ईरिताः । उदात्तेतः शिषपिषरुधाद्याः पञ्चविंशतिः
63 // ñiindhīto 'nudātetasrayo dhātava īritāḥ / udāttetaḥ śiṣapiṣarudhādyāḥ pañcaviṃśatiḥ
64 ॥ स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः । मनुवन्वात्मनेभाषौ स्वरितेत्त्कृञुदाहृतः
64 // svaritetastanoḥ sapta dhātavaḥ parikīrtitāḥ / manuvanvātmanebhāṣau svaritettkṛñudāhṛtaḥ
65 ॥ ततो द्वौ कीर्तितौ विप्र धातवो दश शाब्दिकैः । क्याद्याः सप्तोभयेभाषाः सौत्राः स्तंभ्वादिकास्तथा
65 // tato dvau kīrtitau vipra dhātavo daśa śābdikaiḥ / kyādyāḥ saptobhayebhāṣāḥ sautrāḥ staṃbhvādikāstathā
66 ॥ परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारो ऽपि मुनीश्वर । द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः
66 // parasmaipadinaḥ proktāścatvāro 'pi munīśvara / dvāviṃśatirudāttetaḥ kudhādyā dhātavo matāḥ
67 ॥ वृङ्ङात्मनेपदी धातुः श्रंथाद्याश्चैकविंशतिः । परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च
67 // vṛṅṅātmanepadī dhātuḥ śraṃthādyāścaikaviṃśatiḥ / parasmaipadinaścātha svaritedgraha eva ca
68 ॥ र्क्यादिकेषु द्विपञ्चाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः । चुराद्या धातवो ञ्यन्ता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम्
68 // rkyādikeṣu dvipañcāśaddhātavaḥ kīrtitā budhaiḥ / curādyā dhātavo ñyantā ṣaṭrtriṃśadadhikaḥ śatam
69 ॥ चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने । चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यन्ता वा परिकीर्तिताः
69 // cityādyaṣṭādaśākhyātā ātmanepadino mune / carcādyā ādhṛṣīyāstu pyantā vā parikīrtitāḥ
70 ॥ अदन्ता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च । पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे
70 // adantā dhātavaścaiva catvāriṃśattathāṣṭaṃ ca / padādyāstu daśa proktā dhātavo hyātmanepade
71 ॥ सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः । धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम्
71 // sūtrādyā aṣṭa cāpyatra ñyantā proktā manīṣibhiḥ / dhātvarthe prātipadikādvahulaṃ ceṣṭavanmatam
72 ॥ तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः । धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः
72 // tatkaroti tadācaṣṭe hetumatyapi ṇirmataḥ / dhātvarthe kartṛkaraṇāñcitrādyāścāpi dhātavaḥ
73 ॥ अष्ट संग्राम आख्यातो ऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः । स्तोमाद्याः षोडश तथा अन्दतस्यं निदर्शनम्
73 // aṣṭa saṃgrāma ākhyāto 'nudāttecchabdikairbudhaiḥ / stomādyāḥ ṣoḍaśa tathā andatasyaṃ nidarśanam
74 ॥ तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः । सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः
74 // tathā bāhulakādanye sautralaukikavaidikāḥ / sarve sarvagaṇīyāśca tathānekārthavācinaḥ
75 ॥ सनाद्यन्ता धातवश्च तथा वै नामधातवः । एवमानन्त्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद । संक्षेपो ऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च
75 // sanādyantā dhātavaśca tathā vai nāmadhātavaḥ / evamānantyamudbhāvyaṃ dhātūnāmiha nārada / saṃkṣepo 'yaṃ samuddiṣṭo vistarastatra tatra ca
76 ॥ ऊदृदन्तैर्यौन्ति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः । वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचो ऽजन्तेषु निहताः स्मृताः
76 // ūdṛdantairyaunti rukṣṇuśūṅsnunukṣuściḍīṅśribhiḥ / vṛṅvṛñbhyāṃ ca vinaikāco 'janteṣu nihatāḥ smṛtāḥ
77 ॥ शक्लपच्मुचार्च्वच्विच्सिच्प्रच्छित्यज्निजिर् भजः । भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः
77 // śaklapacmucārcvacvicsicpracchityajnijir bhajaḥ / bhañjbhujbhrasjmatjiyajyujrujrañjavijirsvañjisañjsṛjaḥ
78 ॥ अद्क्षुद्खिद्छिद्तुदिनुदः पद्यभिद्विद्यतिर्विनद् । शद्सदी स्विद्यतिःस्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती
78 // adkṣudkhidchidtudinudaḥ padyabhidvidyatirvinad / śadsadī svidyatiḥskandirhadī krudhkṣudhibudhyatī
79 ॥ बन्धिर्युधिरुधीराधिव्यध्शुधः साधिसिध्यती । मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती
79 // bandhiryudhirudhīrādhivyadhśudhaḥ sādhisidhyatī / manyahannāpkṣipchupitaptipastṛpyatidṛpyatī
80 ॥ लिब्लुव्वपूशप्स्वपूसृपियभरभगम्नम्यमो रभिः । क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः
80 // libluvvapūśapsvapūsṛpiyabharabhagamnamyamo rabhiḥ / kruśirdaṃśidiśī dṛśmṛśriruśliśviśspṛśaḥ kṛṣiḥ
81 ॥ त्विष्टुष्दुष्पुष्यपिष्विष्शिष्शुष्श्लिष्यतयो घसिः । वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा
81 // tviṣṭuṣduṣpuṣyapiṣviṣśiṣśuṣśliṣyatayo ghasiḥ / vasatirdahadihiduho nahmihruhlihvahistathā
82 ॥ अनुदात्ता हलन्तेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् । चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः
82 // anudāttā halanteṣu dhātavo dvyadhikaṃ śatam / cādyā nipātā gavayaḥ prādyā digdeśakālajāḥ
83 ॥ शब्दाः प्रोक्ता ह्यनेकार्थाः सर्वलिङ्गा अपि द्विज । गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च
83 // śabdāḥ proktā hyanekārthāḥ sarvaliṅgā api dvija / gaṇapāṭhaḥ sūtrapāṭho dhātupāṭhastathaiva ca
84 ॥ पाठोनुनासिकानां च परायणमिहोच्यते । शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद
84 // pāṭhonunāsikānāṃ ca parāyaṇamihocyate / śabdāḥ siddhā vaidikāstu laukikāścāpi nārada
85 ॥ शब्दपारायणं तस्मात्कारणं शब्दसंग्रहे । लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम्
85 // śabdapārāyaṇaṃ tasmātkāraṇaṃ śabdasaṃgrahe / laghumārgeṇa śabdānāṃ sādhūnāṃ saṃnirūpaṇam
86 ॥ प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम्
86 // prakṛtipratyayādeśalopāgamamukhaiḥ kṛtam
87 ॥ इत्थमेतत्समाख्यातं निरुक्तं किञ्चिदेवते । कात्स्न्येर्न वक्तुमानन्त्यात्को ऽपिशक्तो न नारद
87 // itthametatsamākhyātaṃ niruktaṃ kiñcidevate / kātsnyerna vaktumānantyātko 'piśakto na nārada