55 ॥ इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मातृसन्मानं नाम अष्टादशो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच सो ऽनुज्ञातो महीपालः प्रियाभिः प्रियकामुकः । प्रहर्षमतुलं लेभे धर्माङ्गदमुवाच ह
55 // iti śrībṛhannāradīyapurāṇottarabhāge mātṛsanmānaṃ nāma aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca so 'nujñāto mahīpālaḥ priyābhiḥ priyakāmukaḥ / praharṣamatulaṃ lebhe dharmāṅgadamuvāca ha
1 ॥ एतां द्वीपवतीं पृथ्वीं परिपालय पुत्रक । कृत्वा दुष्टवधं त्वादावप्रमत्तः सदोद्यतः
1 // etāṃ dvīpavatīṃ pṛthvīṃ paripālaya putraka / kṛtvā duṣṭavadhaṃ tvādāvapramattaḥ sadodyataḥ
2 ॥ सदावसरसंयुक्तः सदाचारनिरीक्षकः । सदा चेतनसंयुक्तः सदा वाणिज्यवल्लभः
2 // sadāvasarasaṃyuktaḥ sadācāranirīkṣakaḥ / sadā cetanasaṃyuktaḥ sadā vāṇijyavallabhaḥ
3 ॥ सदा भ्रमणशीलश्च सदा दानरतिर्भव । सदा कौटिल्यहीनश्च सदाचाररतः सदा
3 // sadā bhramaṇaśīlaśca sadā dānaratirbhava / sadā kauṭilyahīnaśca sadācārarataḥ sadā
4 ॥ अपरं शृणु मे पुत्र यत्कर्त्तव्यं त्वयाधुना । अविश्वासस्तु सर्वत्र भूमिपानां प्रशस्यते
4 // aparaṃ śṛṇu me putra yatkarttavyaṃ tvayādhunā / aviśvāsastu sarvatra bhūmipānāṃ praśasyate
5 ॥ कोषस्य च परिज्ञानं जनानां जनवल्लभ । रसवद्द्रव्यमाकर्षेः पुष्पेभ्य इव षट्पदः
5 // koṣasya ca parijñānaṃ janānāṃ janavallabha / rasavaddravyamākarṣeḥ puṣpebhya iva ṣaṭpadaḥ
6 ॥ त्वया पुत्रेण संप्राप्तं पुनरेवेह यौवनम्
6 // tvayā putreṇa saṃprāptaṃ punareveha yauvanam
7 ॥ इमामपूर्वां वररूपमोहिनीं संप्राप्य भार्यां द्विजराजवक्त्राम् । सुखेन संयोज्य च ते ऽद्य भारं सप्तोदधिद्वीपभवं प्ररंस्ये
7 // imāmapūrvāṃ vararūpamohinīṃ saṃprāpya bhāryāṃ dvijarājavaktrām / sukhena saṃyojya ca te 'dya bhāraṃ saptodadhidvīpabhavaṃ praraṃsye
8 ॥ व्रीडाकरस्तात मनुष्यलोके समर्थपुत्रे सुरताभिकामी । भवेत्पिता चेद्ब्रलिभिश्च युक्तो जीर्णद्विजः श्वेतशिरोरुहश्च
8 // vrīḍākarastāta manuṣyaloke samarthaputre suratābhikāmī / bhavetpitā cedbralibhiśca yukto jīrṇadvijaḥ śvetaśiroruhaśca
9 ॥ जीर्णो ऽप्यजीर्णस्तव सौख्यवृद्धो वाञ्छे इमां लोकवरां वरार्हाम् । संत्यज्य देवान्मम हेतुमागतामनङ्गबाणाभिहतां सुनेत्राम्
9 // jīrṇo 'pyajīrṇastava saukhyavṛddho vāñche imāṃ lokavarāṃ varārhām / saṃtyajya devānmama hetumāgatāmanaṅgabāṇābhihatāṃ sunetrām
10 ॥ कामं रमिष्ये द्रुतकां चनाभां ह्येकान्तशीलः परिपूर्णचेताः । भूत्वा तु गुप्तो वननिर्झरेषु रम्येषु दिव्येषु नदीतटेषु
10 // kāmaṃ ramiṣye drutakāṃ canābhāṃ hyekāntaśīlaḥ paripūrṇacetāḥ / bhūtvā tu gupto vananirjhareṣu ramyeṣu divyeṣu nadītaṭeṣu
11 ॥ इयं पुरन्ध्री मम जीविताधिका सुखेन धार्या त्रिदिवैकनारी । अस्यास्तु हेतोर्विबुधा विमूढा यथा रमायै धरणीशसंघाः
11 // iyaṃ purandhrī mama jīvitādhikā sukhena dhāryā tridivaikanārī / asyāstu hetorvibudhā vimūḍhā yathā ramāyai dharaṇīśasaṃghāḥ
12 ॥ तद्वाक्यमाकर्ण्य पितुः सुबुद्धिः प्रणम्य भक्त्या जननीसमेतम् । नृपोत्तमं तं नृपनन्दनो ऽसौ दिदेश भोगार्थमनेकवित्तम्
12 // tadvākyamākarṇya pituḥ subuddhiḥ praṇamya bhaktyā jananīsametam / nṛpottamaṃ taṃ nṛpanandano 'sau dideśa bhogārthamanekavittam
13 ॥ आज्ञाविधेयांस्तु पितुर्नियोज्य दासांश्च दासीश्च हिरण्यकण्ठीः । मत्स्यध्वजार्त्तस्य सुखाय पुत्रस्ततो महीरक्षणमाचचार
13 // ājñāvidheyāṃstu piturniyojya dāsāṃśca dāsīśca hiraṇyakaṇṭhīḥ / matsyadhvajārttasya sukhāya putrastato mahīrakṣaṇamācacāra
14 ॥ नृपैस्तुतो धर्मविभूषणो ऽसौ समावृतो द्वीपवतीं समग्राम् । तस्येत्थमुर्वीं चरतश्च भूप न पापबुद्धिं कुरुते जनैघः
14 // nṛpaistuto dharmavibhūṣaṇo 'sau samāvṛto dvīpavatīṃ samagrām / tasyetthamurvīṃ carataśca bhūpa na pāpabuddhiṃ kurute janaighaḥ
15 ॥ न चापि वृक्षः फलपुष्पहीनो न क्षेत्रमासीद्यवशालिहीनम् । स्रवन्ति गावो घटपूरदुग्धं घृताधिकं शर्करवत्सुमिष्टम्
15 // na cāpi vṛkṣaḥ phalapuṣpahīno na kṣetramāsīdyavaśālihīnam / sravanti gāvo ghaṭapūradugdhaṃ ghṛtādhikaṃ śarkaravatsumiṣṭam
16 ॥ क्षीरं सुपेयं सकलार्तिनाशनं पापापहं पुष्टिविवर्धनं च । जनो न कश्चिद्विभवस्य गोप्ता भर्तुहिं भार्या न कटूक्तिवादिनी
16 // kṣīraṃ supeyaṃ sakalārtināśanaṃ pāpāpahaṃ puṣṭivivardhanaṃ ca / jano na kaścidvibhavasya goptā bhartuhiṃ bhāryā na kaṭūktivādinī
17 ॥ पुत्रो विनीतः पितृशासने रतो वधूः स्थिता हस्तपुटे च श्वश्रोः । द्विजोपदेशे हि जनो व्यवस्थितो वेदोक्तधर्माचरणाद्द्विजोत्तमाः
17 // putro vinītaḥ pitṛśāsane rato vadhūḥ sthitā hastapuṭe ca śvaśroḥ / dvijopadeśe hi jano vyavasthito vedoktadharmācaraṇāddvijottamāḥ
18 ॥ न भुञ्जते माधववासरे जना न यान्ति शोषं भुविः निम्नगास्तु । संभुज्य माना नहि यान्ति संपदः संभोगयुक्तैरपि मानवैः क्षयम्
18 // na bhuñjate mādhavavāsare janā na yānti śoṣaṃ bhuviḥ nimnagāstu / saṃbhujya mānā nahi yānti saṃpadaḥ saṃbhogayuktairapi mānavaiḥ kṣayam
19 ॥ विवृद्धिमायान्ति जलैरिवोर्द्ध्वं दूर्वातृणं शाद्वलतामुपैति । कृती च लोको ह्यभवत्समस्तो धर्माङ्गदे पालनसंप्रवृत्ते
19 // vivṛddhimāyānti jalairivorddhvaṃ dūrvātṛṇaṃ śādvalatāmupaiti / kṛtī ca loko hyabhavatsamasto dharmāṅgade pālanasaṃpravṛtte
20 ॥ भुक्त्वा तु सौख्यानि च यान्ति मानवा हरेः पदं तद्दिनसेवनेन । द्वाराणि सध्वान्तनिशासु भूप गुप्तानि कुर्वन्ति न दस्यु भीताः
20 // bhuktvā tu saukhyāni ca yānti mānavā hareḥ padaṃ taddinasevanena / dvārāṇi sadhvāntaniśāsu bhūpa guptāni kurvanti na dasyu bhītāḥ
21 ॥ न चापि गोपेषु ददन्ति वृत्तिं स्वेच्छाचरा मन्दिरमाव्रजन्ति । क्षीरं क्षरन्त्यो घटवत्सुभूरिशो वत्सप्रियाः शान्तिकराश्च गावः
21 // na cāpi gopeṣu dadanti vṛttiṃ svecchācarā mandiramāvrajanti / kṣīraṃ kṣarantyo ghaṭavatsubhūriśo vatsapriyāḥ śāntikarāśca gāvaḥ
22 ॥ अकृष्टपच्या धरणी समस्ता प्ररूढसस्या किल लाङ्गलं विना । मातुः पयोभिः शिशवः सुपुष्टा भर्तुः प्रयोगैः प्रमदाः सुपुष्टाः
22 // akṛṣṭapacyā dharaṇī samastā prarūḍhasasyā kila lāṅgalaṃ vinā / mātuḥ payobhiḥ śiśavaḥ supuṣṭā bhartuḥ prayogaiḥ pramadāḥ supuṣṭāḥ
23 ॥ नृपैः सुगुप्तास्तु जनाः सुपुष्टाः सत्याभियुक्तो हि वृषः सुपुष्टः । एवं विधे धर्मरतिप्रधाने जने प्रवृत्ते हरिभक्तियुक्ते । संरक्ष्यमाणे हि नृपात्मजेन जगाम कालः सुखहे तुभूतः
23 // nṛpaiḥ suguptāstu janāḥ supuṣṭāḥ satyābhiyukto hi vṛṣaḥ supuṣṭaḥ / evaṃ vidhe dharmaratipradhāne jane pravṛtte haribhaktiyukte / saṃrakṣyamāṇe hi nṛpātmajena jagāma kālaḥ sukhahe tubhūtaḥ
24 ॥ निरामयो भूतिसमन्वितश्च सभूरिवर्षोत्सवकारकश्च । पृथ्वीपतिश्चातिविमोहितश्च विमोहिनीचेष्टितसौख्ययुक्तः
24 // nirāmayo bhūtisamanvitaśca sabhūrivarṣotsavakārakaśca / pṛthvīpatiścātivimohitaśca vimohinīceṣṭitasaukhyayuktaḥ
25 ॥ दिनं न जानाति न चापि रात्रिं मासं च पक्षं च स वत्सरं च । अतीव मुग्धः सुरतेन तस्या विरञ्चिपुत्र्याः शुभचेष्टितायाः
25 // dinaṃ na jānāti na cāpi rātriṃ māsaṃ ca pakṣaṃ ca sa vatsaraṃ ca / atīva mugdhaḥ suratena tasyā virañciputryāḥ śubhaceṣṭitāyāḥ
26 ॥ विमोहिनीसंगमने नृपस्य बभूव शक्तिस्त्वधिका मनोजे । यथा यथा सेवत एव भूपस्तथा तथा वृद्धिमियर्ति वीर्यम् । पक्षेषु शुक्लेष्विव शीतभानुर्न क्षीयते संततसेवनेन
26 // vimohinīsaṃgamane nṛpasya babhūva śaktistvadhikā manoje / yathā yathā sevata eva bhūpastathā tathā vṛddhimiyarti vīryam / pakṣeṣu śukleṣviva śītabhānurna kṣīyate saṃtatasevanena
26 ॥ वृन्दारकः पीतसुधारसो यथा संस्पृश्य संस्पृश्य पुनर्नवो ऽसौ । पिबंस्तु पानं सुमनोहरं हि शृण्वंस्तु गीतं सुपदप्रयुक्तम्
26 // vṛndārakaḥ pītasudhāraso yathā saṃspṛśya saṃspṛśya punarnavo 'sau / pibaṃstu pānaṃ sumanoharaṃ hi śṛṇvaṃstu gītaṃ supadaprayuktam
27 ॥ पश्यंश्च रूपं स नितंबिनीनां स्पृशन्स्पृशन्मोहिनिवक्त्रचन्द्रम् । विमर्द्दमानस्तु करेण तुङ्गौ सुखेन पीनौ पिशितोपरूढौ
27 // paśyaṃśca rūpaṃ sa nitaṃbinīnāṃ spṛśanspṛśanmohinivaktracandram / vimarddamānastu kareṇa tuṅgau sukhena pīnau piśitoparūḍhau
29 ॥ घनस्तनौ काञ्चनकुंभतुल्यौ प्रच्छादितौ हारविभूषणेन । वलित्रयं नातिविवर्द्धमानं मनोहरं लोमशराजिशोभम्
29 // ghanastanau kāñcanakuṃbhatulyau pracchāditau hāravibhūṣaṇena / valitrayaṃ nātivivarddhamānaṃ manoharaṃ lomaśarājiśobham
30 ॥ स्तनस्य रूपं परितो विलोक्य दध्रे वराङ्ग्याः शुभलोचनायाः । नहीदृशं चारुतरं नितान्तं नितंबिनीनां मनसो ऽभिरामम्
30 // stanasya rūpaṃ parito vilokya dadhre varāṅgyāḥ śubhalocanāyāḥ / nahīdṛśaṃ cārutaraṃ nitāntaṃ nitaṃbinīnāṃ manaso 'bhirāmam
31 ॥ यादृग्विधं मोहिनमोहनार्थं विनिर्मितं यद्विधिना स्वरूपम् । मृगेन्द्रशत्रोःकरसन्निकाशे जङ्घे विलोमे द्रुतकाञ्चनाभे
31 // yādṛgvidhaṃ mohinamohanārthaṃ vinirmitaṃ yadvidhinā svarūpam / mṛgendraśatroḥkarasannikāśe jaṅghe vilome drutakāñcanābhe
32 ॥ शशाङ्ककान्तिर्द्दशनस्य पङ्क्तिर्निगूढगुल्फे जनमोहनार्थम् । आपादशीर्षं किल तत्स्वरूपं संपश्यतच्चारुविशालनेत्र्याः
32 // śaśāṅkakāntirddaśanasya paṅktirnigūḍhagulphe janamohanārtham / āpādaśīrṣaṃ kila tatsvarūpaṃ saṃpaśyataccāruviśālanetryāḥ
33 ॥ मेने सुराणामधिकं हि राजा कृतार्थमात्मानमतीव हर्षात् । अहो सुतन्वी विपुलेक्षणेयं याचिष्यते यच्च तदेव देयम्
33 // mene surāṇāmadhikaṃ hi rājā kṛtārthamātmānamatīva harṣāt / aho sutanvī vipulekṣaṇeyaṃ yāciṣyate yacca tadeva deyam
34 ॥ अस्यास्तु रम्ये सुरते शुभाया दास्यामि चान्ते निजवित्तजातम् । सुदुर्लभं देयमदेयमन्यैर्दास्यामि चास्या यदि वाप्यदेयम्
34 // asyāstu ramye surate śubhāyā dāsyāmi cānte nijavittajātam / sudurlabhaṃ deyamadeyamanyairdāsyāmi cāsyā yadi vāpyadeyam
35 ॥ यद्यप्यदेयं मम जीवितं हि याचिष्यते चेद्यदि हेमवर्णा । दास्यामि चेदं न विचारयिष्ये पुत्रं विना नास्ति नदेयमस्याः
35 // yadyapyadeyaṃ mama jīvitaṃ hi yāciṣyate cedyadi hemavarṇā / dāsyāmi cedaṃ na vicārayiṣye putraṃ vinā nāsti nadeyamasyāḥ