को ऽसौ ध्रुवः कस्य सुतः सूर्याधारो ऽभवत् कथम् विचिन्त्य कथयाशु त्वं सूत जीव समाः शतम्
ko 'sau dhruvaḥ kasya sutaḥ sūryādhāro 'bhavat katham vicintya kathayāśu tvaṃ sūta jīva samāḥ śatam
मनोः स्वायंभुवस्यासीद् उत्तानचरणः सुतः तस्य क्षितिपतेर् विप्र द्वौ सुतौ संबभूवतुः
manoḥ svāyaṃbhuvasyāsīd uttānacaraṇaḥ sutaḥ tasya kṣitipater vipra dvau sutau saṃbabhūvatuḥ
सुरुच्याम् उत्तमो ज्येष्ठः सुनीत्यां तु ध्रुवो ऽपरः मध्येसभं नरपतेर् उपविष्टस्य चैकदा
surucyām uttamo jyeṣṭhaḥ sunītyāṃ tu dhruvo 'paraḥ madhyesabhaṃ narapater upaviṣṭasya caikadā
सुनीत्या राजसेवायै नियुक्तो ऽलंकृतः सुतः ध्रुवो धात्रेयिकापुत्रैः समं विनयतत्परः
sunītyā rājasevāyai niyukto 'laṃkṛtaḥ sutaḥ dhruvo dhātreyikāputraiḥ samaṃ vinayatatparaḥ
स गत्वोत्तानचरणं क्षोणीशं प्रणनाम ह दृष्ट्वोत्तमं तदुत्सङ्गे निविष्टं जनकस्य वै
sa gatvottānacaraṇaṃ kṣoṇīśaṃ praṇanāma ha dṛṣṭvottamaṃ tadutsaṅge niviṣṭaṃ janakasya vai
प्राप्य सिंहासनस्थं च नृपतिं बालचापलात् आरुरुक्षुम् अवेक्ष्यामुं सुरुचिर् ध्रुवम् अब्रवीत्
prāpya siṃhāsanasthaṃ ca nṛpatiṃ bālacāpalāt ārurukṣum avekṣyāmuṃ surucir dhruvam abravīt
दौर्भगेय किम् आरोढुम् इच्छेर् अङ्कं महीपतेः बाल बालिशबुद्धित्वाद् अभाग्याजाठरोद्भवः
daurbhageya kim āroḍhum iccher aṅkaṃ mahīpateḥ bāla bāliśabuddhitvād abhāgyājāṭharodbhavaḥ
अस्मिन् सिंहासने स्थातुं सुकृतं किं त्वया कृतम्
asmin siṃhāsane sthātuṃ sukṛtaṃ kiṃ tvayā kṛtam
यदि स्यात् सुकृतं तत् किं दुर्भाग्योदरगो ऽभवः अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व स्वल्पपुण्यताम्
yadi syāt sukṛtaṃ tat kiṃ durbhāgyodarago 'bhavaḥ anenaivānumānena budhyasva svalpapuṇyatām
भूत्वा राजकुमारो ऽपि नालंकुर्या ममोदरम् सुकुक्षिजं अमुं पश्य त्वम् उत्तमम् अनुत्तमम्
bhūtvā rājakumāro 'pi nālaṃkuryā mamodaram sukukṣijaṃ amuṃ paśya tvam uttamam anuttamam
अधिजानु धराजनेर् मानेन परिबृंहितम्
adhijānu dharājaner mānena paribṛṃhitam
मध्येराजसभं बालस् तयेति परिभर्त्सितः
madhyerājasabhaṃ bālas tayeti paribhartsitaḥ
निपतन्नेत्रबाष्पाम्बुर् धैर्यात् किंचिन् न चोक्तवान् उचितं नोचितं किंचिन् नोचिवान् सो ऽपि पार्थिवः
nipatannetrabāṣpāmbur dhairyāt kiṃcin na coktavān ucitaṃ nocitaṃ kiṃcin nocivān so 'pi pārthivaḥ
नियन्त्रितो महिष्याश् च तस्याः सौभाग्यगौरवात् विसर्जितसभालोकं शोकं संहृत्य चेष्टितैः
niyantrito mahiṣyāś ca tasyāḥ saubhāgyagauravāt visarjitasabhālokaṃ śokaṃ saṃhṛtya ceṣṭitaiḥ
शैशवैः स शिशुर् नत्वा नृपं स्वसदनं ययौ सुनीतिर् नीतिनिलयम् अवलोक्याथ बालकम्
śaiśavaiḥ sa śiśur natvā nṛpaṃ svasadanaṃ yayau sunītir nītinilayam avalokyātha bālakam
मुखलक्ष्म्यैव चाज्ञासीद् ध्रुवं राजापमानितम् अथ दृष्ट्वा सुनीतिं तु रहो ऽन्तःपुरवासिनीम्
mukhalakṣmyaiva cājñāsīd dhruvaṃ rājāpamānitam atha dṛṣṭvā sunītiṃ tu raho 'ntaḥpuravāsinīm
आलिङ्ग्य दीर्घं निःश्वस्य मुक्तकण्ठं रुरोद ह सान्त्वयित्वा सुनीतिस् तं वदनं परिमार्ज्य च
āliṅgya dīrghaṃ niḥśvasya muktakaṇṭhaṃ ruroda ha sāntvayitvā sunītis taṃ vadanaṃ parimārjya ca
दुकूलाञ्चलसंपर्कैर् वीज्य तं मृदुपाणिना पप्रच्छ तनयं माता वद रोदनकारणम्
dukūlāñcalasaṃparkair vījya taṃ mṛdupāṇinā papraccha tanayaṃ mātā vada rodanakāraṇam
विद्यमाने नरपतौ शिशो केनापमानितः
vidyamāne narapatau śiśo kenāpamānitaḥ
संपृच्छे जननि त्वाहं संयक् शंस ममाग्रतः
saṃpṛcche janani tvāhaṃ saṃyak śaṃsa mamāgrataḥ
भार्यात्वे ऽपि च सामान्ये कथं सा सुरुचिः प्रिया कथं न भवती मातः प्रिया क्षितिपतेर् असि
bhāryātve 'pi ca sāmānye kathaṃ sā suruciḥ priyā kathaṃ na bhavatī mātaḥ priyā kṣitipater asi
कथम् उत्तमतां प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः कुमारत्वे ऽपि सामान्ये कथं चाहम् अनुत्तमः
katham uttamatāṃ prāpta uttamaḥ suruceḥ sutaḥ kumāratve 'pi sāmānye kathaṃ cāham anuttamaḥ
कथं त्वं मन्दभाग्यासि सुकुक्षिः सुरुचिः कथम् कथं नृपासनं योग्यम् उत्तमस्य कथं न मे
kathaṃ tvaṃ mandabhāgyāsi sukukṣiḥ suruciḥ katham kathaṃ nṛpāsanaṃ yogyam uttamasya kathaṃ na me
कथं मे सुकृतं तुच्छम् उत्तमस्योत्तमं कथम् इति श्रुत्वा वचस् तस्य सुनीतिर् नीतिमच्छिशोः
kathaṃ me sukṛtaṃ tuccham uttamasyottamaṃ katham iti śrutvā vacas tasya sunītir nītimacchiśoḥ
किंचिद् उच्छ्वस्य शनकैः शिशुशोकोपशान्तये स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे
kiṃcid ucchvasya śanakaiḥ śiśuśokopaśāntaye svabhāvamadhurāṃ vāṇīṃ vaktuṃ samupacakrame
अयि तात महाबुद्धे विशुद्धेनान्तरात्मना निवेदयामि ते सर्वं मावमाने मतिं कृथाः
ayi tāta mahābuddhe viśuddhenāntarātmanā nivedayāmi te sarvaṃ māvamāne matiṃ kṛthāḥ
तया यद् उक्तं तत् सर्वं तथ्यम् एव न चान्यथा यदि सा महिषी राज्ञो राज्ञीनाम् अतिवल्लभा
tayā yad uktaṃ tat sarvaṃ tathyam eva na cānyathā yadi sā mahiṣī rājño rājñīnām ativallabhā
महासुकृतसंभारैर् उत्तमश् चोत्तमोदरे उवास तस्याः पुण्याया नृपसिंहासनोचितः
mahāsukṛtasaṃbhārair uttamaś cottamodare uvāsa tasyāḥ puṇyāyā nṛpasiṃhāsanocitaḥ
आतपत्रं च चन्द्राभं शुभे चापि हि चामरे भद्रासनं तथोच्चं च सिन्धुराश् च मदोत्कटाः
ātapatraṃ ca candrābhaṃ śubhe cāpi hi cāmare bhadrāsanaṃ tathoccaṃ ca sindhurāś ca madotkaṭāḥ
तुरंगमाश् च तुरगा अनाधिव्याधि जीवितम् निःसपत्नं शुभं राज्यं प्राप्यं विष्णुप्रसादतः
turaṃgamāś ca turagā anādhivyādhi jīvitam niḥsapatnaṃ śubhaṃ rājyaṃ prāpyaṃ viṣṇuprasādataḥ
इत्य् आकर्ण्य सुनीत्यास् तन् मातुर् वाक्यम् अनिन्दितम् सौनीतेयो ध्रुवो वाचम् आददे वक्तुम् उत्तरम्
ity ākarṇya sunītyās tan mātur vākyam aninditam saunīteyo dhruvo vācam ādade vaktum uttaram
जनयित्रि सुनीते मे शृणु वाक्यम् अनाकुलम् उत्तानचरणाद् अन्यन् नास्तीति मे मतिः शुभे
janayitri sunīte me śṛṇu vākyam anākulam uttānacaraṇād anyan nāstīti me matiḥ śubhe
सिद्धार्थो ऽस्म्य् अम्ब यद्य् अस्ति कश्चिद् आश्रितकामधुक् अद्यैव सकलाराध्यं तम् आराध्य जगत्पतिम्
siddhārtho 'smy amba yady asti kaścid āśritakāmadhuk adyaiva sakalārādhyaṃ tam ārādhya jagatpatim
तत्तदासादितं विद्धि पदम् अन्यैर् दुरासदम् एकम् एव हि साहाय्यं मातर् मे कर्तुम् अर्हसि
tattadāsāditaṃ viddhi padam anyair durāsadam ekam eva hi sāhāyyaṃ mātar me kartum arhasi
अनुज्ञां देहि मे विष्णुं यथा चाराधयाम्य् अहम्
anujñāṃ dehi me viṣṇuṃ yathā cārādhayāmy aham
अनुज्ञातुं न शक्नोमि त्वाम् उत्तानशयाङ्गज
anujñātuṃ na śaknomi tvām uttānaśayāṅgaja
सप्ताष्टवर्षदेशीयः क्रीडायोग्यो ऽसि पुत्रक त्वदेकतनया तात त्वदाधारैकजीविता
saptāṣṭavarṣadeśīyaḥ krīḍāyogyo 'si putraka tvadekatanayā tāta tvadādhāraikajīvitā
लब्धो ऽसि कतिभिः कष्ठैर् इष्टा संप्रार्थ्य देवताः यदा यदा बहिर् यासि रंतुं त्रिचतुरं पदम् तदा तदा मम प्राणस् तात त्वाम् उपगच्छति
labdho 'si katibhiḥ kaṣṭhair iṣṭā saṃprārthya devatāḥ yadā yadā bahir yāsi raṃtuṃ tricaturaṃ padam tadā tadā mama prāṇas tāta tvām upagacchati
अद्य यावत् पिता माता त्वं चोत्तानपदो विभुः अद्यप्रभृति मे माता पिता विष्णुर् न शंशयः
adya yāvat pitā mātā tvaṃ cottānapado vibhuḥ adyaprabhṛti me mātā pitā viṣṇur na śaṃśayaḥ
विष्णोर् आराधने नाहं वारये त्वां सुपुत्रक जिह्वा मे शतधा याति यदि त्वां वारयामि भोः
viṣṇor ārādhane nāhaṃ vāraye tvāṃ suputraka jihvā me śatadhā yāti yadi tvāṃ vārayāmi bhoḥ
इत्य् अनुज्ञाम् इव प्राप्य जननीचरणाम्बुजौ परिक्रम्य प्रणम्याथ तपसे स ध्रुवो ययौ
ity anujñām iva prāpya jananīcaraṇāmbujau parikramya praṇamyātha tapase sa dhruvo yayau
तयापि धैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुम्फ्य च तत्रेन्दीवरजा माला ध्रुवस्योपायनीकृता
tayāpi dhairyasūtreṇa sunītyā parigumphya ca tatrendīvarajā mālā dhruvasyopāyanīkṛtā
मात्रा तन्मार्गरक्षार्थं तदा तदनुगीकृताः परैर् अवार्यप्रसराः स्वाशीर्वादाः परःशताः
mātrā tanmārgarakṣārthaṃ tadā tadanugīkṛtāḥ parair avāryaprasarāḥ svāśīrvādāḥ paraḥśatāḥ
सर्वत्रावतु ते पुत्र शङ्खचकगदाधरः नारायणो जगद्व्यापी प्रभुः कारुण्यवारिधिः
sarvatrāvatu te putra śaṅkhacakagadādharaḥ nārāyaṇo jagadvyāpī prabhuḥ kāruṇyavāridhiḥ
स्वसौधात् स विनिर्गत्य बालो बालपराक्रमः अनुकूलेन मरुता दर्शिताध्वाविशद् वनम्
svasaudhāt sa vinirgatya bālo bālaparākramaḥ anukūlena marutā darśitādhvāviśad vanam
स मातृदैवतोभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः
sa mātṛdaivatobhijñaḥ kevalaṃ rājavartmani na veda kānanādhvānaṃ kṣaṇaṃ dadhyau nṛpātmajaḥ
पुरोपवनम् आसाद्य चिन्तयाम्_अस सो ऽर्भकः किं करोमि क्व गच्छामि को मे साहाय्यदो भवेत्
puropavanam āsādya cintayām_asa so 'rbhakaḥ kiṃ karomi kva gacchāmi ko me sāhāyyado bhavet
एवम् उन्मील्य नयने यावत् पश्यति स ध्रुवः तावद् ददर्श सप्तर्षीन् अतर्कितगतीन् वने
evam unmīlya nayane yāvat paśyati sa dhruvaḥ tāvad dadarśa saptarṣīn atarkitagatīn vane
अथ दृष्ट्वा स सप्तर्षीन् सप्तसप्ततितेजसः भाग्यसूत्रैर् इवाकृष्यो-पनीतान् प्रमुमोद ह
atha dṛṣṭvā sa saptarṣīn saptasaptatitejasaḥ bhāgyasūtrair ivākṛṣyo-panītān pramumoda ha
तिलकाङ्कितसद्भालान् कुशोपग्रहिताङ्गुलीन् कृष्णाजिनोपविष्टांश् च ब्रह्मसूत्रैर् अलंकृतान्
tilakāṅkitasadbhālān kuśopagrahitāṅgulīn kṛṣṇājinopaviṣṭāṃś ca brahmasūtrair alaṃkṛtān
उपगम्य विनम्रांसः प्रबद्धकरसंपुटः ध्रुवो विज्ञापयं_चक्रे प्रणम्य ललितं वचः
upagamya vinamrāṃsaḥ prabaddhakarasaṃpuṭaḥ dhruvo vijñāpayaṃ_cakre praṇamya lalitaṃ vacaḥ
अवैत मां मुनिवराः सुनीत्युदरसंभवम् उत्तानपादतनयं ध्रुवं निर्विण्णमानसम्
avaita māṃ munivarāḥ sunītyudarasaṃbhavam uttānapādatanayaṃ dhruvaṃ nirviṇṇamānasam
तं दृष्ट्वोर्जस्वलं बालं स्वभावमधुराकृतिम् अनर्घ्यनयने पथ्यं मृदुगम्भीरभाषिणम्
taṃ dṛṣṭvorjasvalaṃ bālaṃ svabhāvamadhurākṛtim anarghyanayane pathyaṃ mṛdugambhīrabhāṣiṇam
उपोपवेश्य शिशुकं प्रोचुस् ते विस्मिता भृशम् तवाद्यापि न जानीमो वत्स निर्वेदकारणम्
upopaveśya śiśukaṃ procus te vismitā bhṛśam tavādyāpi na jānīmo vatsa nirvedakāraṇam
अनवाप्ताभिलाषाणां वैराग्यं जायते नृणाम् सप्तद्वीपपते राज्ञः कुमारस् त्वं तथा कथम्
anavāptābhilāṣāṇāṃ vairāgyaṃ jāyate nṛṇām saptadvīpapate rājñaḥ kumāras tvaṃ tathā katham
किम् अस्माभिर् अहो कार्यं कस् तवास्ति मनोरथः
kim asmābhir aho kāryaṃ kas tavāsti manorathaḥ
मुनयो मम यो बन्धुर् उत्तमश् चोत्तमोत्तमः
munayo mama yo bandhur uttamaś cottamottamaḥ
पित्रा प्रदत्तं तस्यास्तु तद् भद्रासनम् उत्तमम् भवत्कृतं हि साहाय्यं एतद् इच्छामि सुव्रताः
pitrā pradattaṃ tasyāstu tad bhadrāsanam uttamam bhavatkṛtaṃ hi sāhāyyaṃ etad icchāmi suvratāḥ
अनन्यनृपभुक्तं यद् यद् अन्येभ्यः समुच्छ्रितम् इन्द्रादिदुरवापं यत् कथं लभ्येत तत् पदम्
ananyanṛpabhuktaṃ yad yad anyebhyaḥ samucchritam indrādiduravāpaṃ yat kathaṃ labhyeta tat padam
इति श्रुत्वा वचस् तस्य मुनयो बालकस्य तु यथार्थम् एव प्रत्यूचुर् मरीच्याद्यास् तदा ध्रुवम्
iti śrutvā vacas tasya munayo bālakasya tu yathārtham eva pratyūcur marīcyādyās tadā dhruvam
अनास्वादितगोविन्दपदाम्बुजरजोरसः मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत् फलम्
anāsvāditagovindapadāmbujarajorasaḥ manorathapathātītaṃ sphītaṃ nākalayet phalam
अनर्चिताच्युतपदः पदम् आसादयेत् कथम् इन्द्रादिदुरवापं यन् मानवैः सुदुरासदम्
anarcitācyutapadaḥ padam āsādayet katham indrādiduravāpaṃ yan mānavaiḥ sudurāsadam
न हि दूरे पदं तस्य सर्वासां संपदाम् इह कमलाकान्तकान्ताङ्घ्रिकमलं यः सुशीलयेत्
na hi dūre padaṃ tasya sarvāsāṃ saṃpadām iha kamalākāntakāntāṅghrikamalaṃ yaḥ suśīlayet
यस्य स्मरणमात्रेण महापातकसंततिः परमान्तकम् आप्नोति स विष्णुः सर्वदो ध्रुव
yasya smaraṇamātreṇa mahāpātakasaṃtatiḥ paramāntakam āpnoti sa viṣṇuḥ sarvado dhruva
यद् आहुः परमं ब्रह्म प्रधानपुरुषात् परम् यन्मायया कृतं सर्वं स विष्णु कीर्तितो ऽर्थदः
yad āhuḥ paramaṃ brahma pradhānapuruṣāt param yanmāyayā kṛtaṃ sarvaṃ sa viṣṇu kīrtito 'rthadaḥ
यो यज्ञपुरुषो विष्णुर् वेदवेद्यो जनार्दनः अन्तरात्मास्य जगतः संतुष्टः किं न यच्छति
yo yajñapuruṣo viṣṇur vedavedyo janārdanaḥ antarātmāsya jagataḥ saṃtuṣṭaḥ kiṃ na yacchati
यद् भूनर्तनवर्तिन्यः सिद्धयो ऽष्टौ नृपात्मज तम् आराध्य हृषीकेशं चतुर्वर्गो न दूरतः
yad bhūnartanavartinyaḥ siddhayo 'ṣṭau nṛpātmaja tam ārādhya hṛṣīkeśaṃ caturvargo na dūrataḥ
सत्यम् उक्तं द्विजेन्द्रा वो विष्णोर् आराधनं प्रति कथं स भगवान् इज्यः स विधिश् चोपदिश्यताम्
satyam uktaṃ dvijendrā vo viṣṇor ārādhanaṃ prati kathaṃ sa bhagavān ijyaḥ sa vidhiś copadiśyatām
प्रभूतदो भवेद् यो वै दुराराध्यतमो भवेत् बालो ऽहं राजपुत्रो ऽहं दुःखं नैव मया क्षमम्
prabhūtado bhaved yo vai durārādhyatamo bhavet bālo 'haṃ rājaputro 'haṃ duḥkhaṃ naiva mayā kṣamam
तिष्ठता गच्छता वापि स्वपता जाग्रता तथा शयानेनोपविष्टेन वेद्यो नारायणः सदा
tiṣṭhatā gacchatā vāpi svapatā jāgratā tathā śayānenopaviṣṭena vedyo nārāyaṇaḥ sadā
पुत्रान् कलत्रं मित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम् वासुदेवं जपन् मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्य् असंशयम्
putrān kalatraṃ mitrāṇi rājyaṃ svargāpavargakam vāsudevaṃ japan martyaḥ sarvaṃ prāpnoty asaṃśayam
द्वादशाक्षरमन्त्रेण वासुदेवात्मकेन च ध्यायंश् चतुर्भुजं विष्णुं जप्त्वा सिद्धिं न को गतः
dvādaśākṣaramantreṇa vāsudevātmakena ca dhyāyaṃś caturbhujaṃ viṣṇuṃ japtvā siddhiṃ na ko gataḥ
पितामहेन चाप्य् एष महामन्त्र उपासितः मनुना राज्यकामेन वैष्णवेन नृपात्मज
pitāmahena cāpy eṣa mahāmantra upāsitaḥ manunā rājyakāmena vaiṣṇavena nṛpātmaja
त्वम् अप्य् एतेन मन्त्रेण वासुदेवपरो भव यथाभिलषिताम् ऋद्धिं क्षिप्रं प्राप्स्यसि सत्तम
tvam apy etena mantreṇa vāsudevaparo bhava yathābhilaṣitām ṛddhiṃ kṣipraṃ prāpsyasi sattama
इत्य् उक्त्वान्तर्हिताः सर्वे महात्मानो मुनीश्वराः वासुदेवमना भूत्वा ध्रुवो ऽपि तपसे ययौ
ity uktvāntarhitāḥ sarve mahātmāno munīśvarāḥ vāsudevamanā bhūtvā dhruvo 'pi tapase yayau
ध्रुवः सर्वार्थदं मन्त्रं जपन् मधुवने तपः स चक्रे यमुनातीरे मुनिदिष्टेन वर्त्मना
dhruvaḥ sarvārthadaṃ mantraṃ japan madhuvane tapaḥ sa cakre yamunātīre munidiṣṭena vartmanā
श्रद्धान्वितेन जपता च तपःप्रभावात् साक्षाद् इवाब्जनयनं ददृशे हृदीशम् दिव्याकृतिं सपदि तेन ततः स एव हर्षात् पुनः स प्रजजाप नृपात्मभूतः
śraddhānvitena japatā ca tapaḥprabhāvāt sākṣād ivābjanayanaṃ dadṛśe hṛdīśam divyākṛtiṃ sapadi tena tataḥ sa eva harṣāt punaḥ sa prajajāpa nṛpātmabhūtaḥ
क्षुत्तर्षवर्षघनवातमहोष्णतादि शारीरदुःखकुलम् अस्य न किंचनाभूत् मग्ने मनस्य् अनुपमेयसुखाम्बुराशौ राज्ञः शिशुर् न च विवेद शरीरवार्ताम्
kṣuttarṣavarṣaghanavātamahoṣṇatādi śārīraduḥkhakulam asya na kiṃcanābhūt magne manasy anupameyasukhāmburāśau rājñaḥ śiśur na ca viveda śarīravārtām
विघ्नाश् च तस्य किल शङ्कितदेवसृष्टा बालस्य तीव्रतपसो विफला बभूवुः शीतातपादिर् इव विष्णुमयं मुनिं हि प्रादेशिका न खलु धर्षयितुं क्षमन्ते
vighnāś ca tasya kila śaṅkitadevasṛṣṭā bālasya tīvratapaso viphalā babhūvuḥ śītātapādir iva viṣṇumayaṃ muniṃ hi prādeśikā na khalu dharṣayituṃ kṣamante
अथ भक्तजनप्रियः प्रभुः शिशुना ध्यानबलेन तोषितः वरदः पतगेन्द्रवाहनो हरिर् आगात् स्वजनं तम् ईक्षितुम्
atha bhaktajanapriyaḥ prabhuḥ śiśunā dhyānabalena toṣitaḥ varadaḥ patagendravāhano harir āgāt svajanaṃ tam īkṣitum
मणिपिण्डकमौलिराजितो विलसद्रत्नमहाघनच्छविः स बभाव् उदयाद्रिमत्सराद् धृतबालार्क इवासिताचलः
maṇipiṇḍakamaulirājito vilasadratnamahāghanacchaviḥ sa babhāv udayādrimatsarād dhṛtabālārka ivāsitācalaḥ
स राजसूनुं तपसि स्थितं तं ध्रुवं ध्रुवस्निग्धदृग् इत्य् उवाच दन्तांशुसंज्ञैर् अमितप्रवाहैः प्रक्षालयन् रेणुम् इवास्य गात्रे
sa rājasūnuṃ tapasi sthitaṃ taṃ dhruvaṃ dhruvasnigdhadṛg ity uvāca dantāṃśusaṃjñair amitapravāhaiḥ prakṣālayan reṇum ivāsya gātre
वरं वरं वत्स वृणीष्व यस् ते मनोगतस् त्वत्तपसास्मि तुष्टः ध्यानेन ते चेन्द्रियनिग्रहेण मनोनिरोधेन च दुष्करेण
varaṃ varaṃ vatsa vṛṇīṣva yas te manogatas tvattapasāsmi tuṣṭaḥ dhyānena te cendriyanigraheṇa manonirodhena ca duṣkareṇa
शृण्वन् वचस् तत् सकलं गम्भीरम् उन्मीलिताक्षः सहसा ददर्श स्वे चिन्त्यमानं त्व् इदम् एव मूर्तं पुरःस्थितं ब्रह्म चतुर्भुजं सः
śṛṇvan vacas tat sakalaṃ gambhīram unmīlitākṣaḥ sahasā dadarśa sve cintyamānaṃ tv idam eva mūrtaṃ puraḥsthitaṃ brahma caturbhujaṃ saḥ
दृष्ट्वा क्षणं राजसुतः सुपूज्यं पुरस् त्रयीशं किम् इह ब्रवीमि किं वा करोमीति ससंभ्रमः स तु न चाब्रवीत् किंचन नो चकार
dṛṣṭvā kṣaṇaṃ rājasutaḥ supūjyaṃ puras trayīśaṃ kim iha bravīmi kiṃ vā karomīti sasaṃbhramaḥ sa tu na cābravīt kiṃcana no cakāra
हर्षाश्रुपूर्णः पुलकाञ्चिताङ्गस् त्रिलोकनाथेति वदन्न् अथोच्चैः दण्डप्रणामाय पपात भूमौ प्रवेपमानभ्रु हरेः पुरः स हि
harṣāśrupūrṇaḥ pulakāñcitāṅgas trilokanātheti vadann athoccaiḥ daṇḍapraṇāmāya papāta bhūmau pravepamānabhru hareḥ puraḥ sa hi
दण्डवत् प्रणिपत्याथ परितः परिलुण्ठ्य च रोरोद हर्षेण चिरं दृष्ट्वा तं जगतो गुरुम्
daṇḍavat praṇipatyātha paritaḥ pariluṇṭhya ca roroda harṣeṇa ciraṃ dṛṣṭvā taṃ jagato gurum
नारदेन सनन्देन सनकेन च संश्रुतम् अन्यैः सनत्कुमाराद्यैर् योगिभिर् योगिनां वरम्
nāradena sanandena sanakena ca saṃśrutam anyaiḥ sanatkumārādyair yogibhir yogināṃ varam
कारुण्यबाष्पनीरार्द्रं पुण्डरीकविलोचनम् ध्रुवम् उत्थापयां_चक्रे चक्री धृत्वा करेण तम्
kāruṇyabāṣpanīrārdraṃ puṇḍarīkavilocanam dhruvam utthāpayāṃ_cakre cakrī dhṛtvā kareṇa tam
हरिस् तु परिपस्पर्श तदङ्गं धूलिधूसरम् कराभ्यां कोमलाभ्यां स परिष्वज्याह तं हरिः
haris tu paripasparśa tadaṅgaṃ dhūlidhūsaram karābhyāṃ komalābhyāṃ sa pariṣvajyāha taṃ hariḥ
वरं वरय भो बाल यत् ते मनसि वर्तते तद् ददामि न संदेहो नादेयं विद्यते तव
varaṃ varaya bho bāla yat te manasi vartate tad dadāmi na saṃdeho nādeyaṃ vidyate tava
ततो वरं राजशिशुर् ययाचे विष्णुं वरं ते स्तवशक्तिम् एव तं मूर्तिविज्ञाननिभेन देवः पस्पर्श शङ्खेन मुखे ऽमलेन
tato varaṃ rājaśiśur yayāce viṣṇuṃ varaṃ te stavaśaktim eva taṃ mūrtivijñānanibhena devaḥ pasparśa śaṅkhena mukhe 'malena
अथ सुरमुनिदत्तज्ञानचन्द्रेण सम्यग् विमलितम् इव चित्तं पूर्णम् एव ध्रुवस्य त्रिभुवनगुरुशङ्खस्पर्शजज्ञानभानान् उदयति नितरान्तः साधु तुष्टाव हृष्टः
atha suramunidattajñānacandreṇa samyag vimalitam iva cittaṃ pūrṇam eva dhruvasya tribhuvanaguruśaṅkhasparśajajñānabhānān udayati nitarāntaḥ sādhu tuṣṭāva hṛṣṭaḥ
स्थानाभिकामी तपसि स्थितो ऽहम् त्वां दृष्टवान् साधुमुनीन्द्रगुह्यम् काचं विचिन्वन्न् इव दिव्यरत्नं स्वामिन् कृतार्थो ऽस्मि वरान् न याचि
sthānābhikāmī tapasi sthito 'ham tvāṃ dṛṣṭavān sādhumunīndraguhyam kācaṃ vicinvann iva divyaratnaṃ svāmin kṛtārtho 'smi varān na yāci
अपूर्वदृष्टे तव पादपद्मे दृष्ट्वा दृढं नाथ न हि त्यजामि कामान् न याचे स हि को ऽपि मूढो यः कल्पवृक्षात् तुषमात्रम् इच्छेत्
apūrvadṛṣṭe tava pādapadme dṛṣṭvā dṛḍhaṃ nātha na hi tyajāmi kāmān na yāce sa hi ko 'pi mūḍho yaḥ kalpavṛkṣāt tuṣamātram icchet
त्वां मोक्षबीजं शरणं प्रपन्नः शक्नोमि भोक्तुं न बहिःसुखानि रत्नाकरे देव सति स्वनाथे विभूषणं काचमयं न युक्तम्
tvāṃ mokṣabījaṃ śaraṇaṃ prapannaḥ śaknomi bhoktuṃ na bahiḥsukhāni ratnākare deva sati svanāthe vibhūṣaṇaṃ kācamayaṃ na yuktam
अतो न याचे वरम् ईश युष्मत् पादाब्जभक्तिं सततं ममास्तु इमं वरं देववर प्रयच्छ पुनः पुनस् त्वाम् इदम् एव याचे
ato na yāce varam īśa yuṣmat pādābjabhaktiṃ satataṃ mamāstu imaṃ varaṃ devavara prayaccha punaḥ punas tvām idam eva yāce
इत्य् आत्मसंदर्शनलब्धदिव्यज्ञानं गदन्तं भगवाञ् जगाद
ity ātmasaṃdarśanalabdhadivyajñānaṃ gadantaṃ bhagavāñ jagāda
आराध्य विष्णुं किम् अनेन लब्धं मा भूञ्जने ऽपीत्थम् असाधुवादः स्थानं परं प्राप्नुहि यन् मतं ते कालेन मां प्राप्स्यसि शुद्धभावः
ārādhya viṣṇuṃ kim anena labdhaṃ mā bhūñjane 'pīttham asādhuvādaḥ sthānaṃ paraṃ prāpnuhi yan mataṃ te kālena māṃ prāpsyasi śuddhabhāvaḥ
आधारभूतः सकलग्रहाणां कल्पद्रुमः सर्वजनैश् च वन्द्यः मम प्रसादात् तव सा च माता ममान्तिके या च सुनीतिर् आर्या
ādhārabhūtaḥ sakalagrahāṇāṃ kalpadrumaḥ sarvajanaiś ca vandyaḥ mama prasādāt tava sā ca mātā mamāntike yā ca sunītir āryā
तं साधयित्वेति वरैर् मुकुन्दः स्वम् आलयं दृश्यवपुर् जगाम त्यक्त्वा शनैर् दिव्यवपुः स्वभक्तं मुहुः परावृत्त्य समीक्षमाणः
taṃ sādhayitveti varair mukundaḥ svam ālayaṃ dṛśyavapur jagāma tyaktvā śanair divyavapuḥ svabhaktaṃ muhuḥ parāvṛttya samīkṣamāṇaḥ
तावच् च सद्यः सुरसिद्धसङ्घः श्रीविष्णुतद्भक्तसमागमं तम् दृष्ट्वाथ वर्षन् सुरपुष्पवृष्टिं तुष्टाव हर्षाद् ध्रुवम् अव्ययं च
tāvac ca sadyaḥ surasiddhasaṅghaḥ śrīviṣṇutadbhaktasamāgamaṃ tam dṛṣṭvātha varṣan surapuṣpavṛṣṭiṃ tuṣṭāva harṣād dhruvam avyayaṃ ca
श्रियाभिमत्या च सुनीतिसूनुर् विभाति देवैर् अपि वन्द्यमानः यो ऽयं नृणां कीर्तनदर्शनाभ्याम् आयुर् यशो वर्धयति श्रियं च
śriyābhimatyā ca sunītisūnur vibhāti devair api vandyamānaḥ yo 'yaṃ nṛṇāṃ kīrtanadarśanābhyām āyur yaśo vardhayati śriyaṃ ca
इत्थं ध्रुवः प्राप पदं दुरापं हरेः प्रसादान् न च चित्रम् एतत् तस्मिन् प्रसन्ने द्विजराजपत्रे न दुर्लभं भक्तजनेषु किंचित्
itthaṃ dhruvaḥ prāpa padaṃ durāpaṃ hareḥ prasādān na ca citram etat tasmin prasanne dvijarājapatre na durlabhaṃ bhaktajaneṣu kiṃcit
सूर्यमण्डलमानात् तु द्विगुणं सोममण्डलम् पूर्णे शतसहस्रे द्वे तस्मान् नक्षत्रमण्डलम्
sūryamaṇḍalamānāt tu dviguṇaṃ somamaṇḍalam pūrṇe śatasahasre dve tasmān nakṣatramaṇḍalam
द्वे लक्षे ऽपि बुधस्यापि स्थानं नक्षत्रमण्डलात् तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्य् उशना स्थितः
dve lakṣe 'pi budhasyāpi sthānaṃ nakṣatramaṇḍalāt tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ
अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तावन्माने व्यवस्थितः लक्षद्वयं तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः
aṅgārako 'pi śukrasya tāvanmāne vyavasthitaḥ lakṣadvayaṃ tu bhaumasya sthito devapurohitaḥ
सौरिर् बृहस्पतेश् चोर्ध्वं द्विलक्षे तु व्यवस्थितः तस्माच् छनैश्चराद् ऊर्ध्वं लक्षे सप्तर्षिमण्डलम्
saurir bṛhaspateś cordhvaṃ dvilakṣe tu vyavasthitaḥ tasmāc chanaiścarād ūrdhvaṃ lakṣe saptarṣimaṇḍalam
सप्तर्षिमण्डलाद् ऊर्ध्वम् एकं लक्षं ध्रुवः स्थितः मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य सत्तम
saptarṣimaṇḍalād ūrdhvam ekaṃ lakṣaṃ dhruvaḥ sthitaḥ meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya sattama
स्वभावात् तपति विप्रेन्द्र अधश् चोर्ध्वं च रश्मिभिः कालसंख्यां त्रिलोकस्य स करोति युगे युगे
svabhāvāt tapati viprendra adhaś cordhvaṃ ca raśmibhiḥ kālasaṃkhyāṃ trilokasya sa karoti yuge yuge
जनस् तपस् तथा सत्यम् एतांल् लोकान् द्विजोत्तम ब्रह्मणा मुनिशार्दूल विष्णुभक्तिविवर्धितः
janas tapas tathā satyam etāṃl lokān dvijottama brahmaṇā muniśārdūla viṣṇubhaktivivardhitaḥ
ऊर्ध्वगतैर् द्विजश्रेष्ठ रश्मिभिस् तपते रविः अधोगतैश् च भूर्लोकं द्योतते दीर्घदीधितिः
ūrdhvagatair dvijaśreṣṭha raśmibhis tapate raviḥ adhogataiś ca bhūrlokaṃ dyotate dīrghadīdhitiḥ
सर्वपापहरः सूर्यः कर्ता त्रिभुवनस्य च छत्रवत् प्रतिपश्येत मण्डलान् मण्डलं परम्
sarvapāpaharaḥ sūryaḥ kartā tribhuvanasya ca chatravat pratipaśyeta maṇḍalān maṇḍalaṃ param
आदित्यमण्डलाधस्ताद् भुवर्लोकं प्रतिष्ठितम् त्रैलोक्यस्येश्वरत्वं च विष्णुदत्तं शतक्रतोः
ādityamaṇḍalādhastād bhuvarlokaṃ pratiṣṭhitam trailokyasyeśvaratvaṃ ca viṣṇudattaṃ śatakratoḥ
लोकपालैः स सहितो लोकान् रक्षति धर्मतः वसेत् स्वर्गे महाभाग देवेन्द्रः स तु कीर्तिमान्
lokapālaiḥ sa sahito lokān rakṣati dharmataḥ vaset svarge mahābhāga devendraḥ sa tu kīrtimān
ततो ऽधस्तान् मुने चेदं पातालं विद्धि सप्रभम् न तत्र तपते सूर्यो न रात्रिर् न निशाकरः
tato 'dhastān mune cedaṃ pātālaṃ viddhi saprabham na tatra tapate sūryo na rātrir na niśākaraḥ
दिव्यस्वरूपम् आस्थाय तपन्ति सततं जनाः पातालस्था द्विजश्रेष्ठ दीप्यमनाः स्वतेजसा
divyasvarūpam āsthāya tapanti satataṃ janāḥ pātālasthā dvijaśreṣṭha dīpyamanāḥ svatejasā
स्वर्लोकात् तु महर्लोकः कोटिमात्रे व्यवस्थितः ततो योजनमात्रेण द्विगुणो मण्डलेन तु
svarlokāt tu maharlokaḥ koṭimātre vyavasthitaḥ tato yojanamātreṇa dviguṇo maṇḍalena tu
जनलोकः स्थितो विप्र पञ्चमो मुनिसेवितः तत्रोपरि तपोलोकश् चतुर्भिः कोटिभिः स्थितः
janalokaḥ sthito vipra pañcamo munisevitaḥ tatropari tapolokaś caturbhiḥ koṭibhiḥ sthitaḥ
सत्यलोको ऽष्टकोटीभिस् तपोलोकोपरिस्थितः सर्वे छत्राकृतिज्ञेया भुवनोपरिसंस्थिताः
satyaloko 'ṣṭakoṭībhis tapolokoparisthitaḥ sarve chatrākṛtijñeyā bhuvanoparisaṃsthitāḥ
ब्रह्मलोकाद् विष्णुलोको द्विगुणश् च व्यवस्थितः वाराहे तस्य माहात्म्यं कथितं लोकचिन्तकैः
brahmalokād viṣṇuloko dviguṇaś ca vyavasthitaḥ vārāhe tasya māhātmyaṃ kathitaṃ lokacintakaiḥ
ततः परं द्विजश्रेष्ठ स्थितः परमपुरुषः ब्रह्माण्डात् परमः साक्षान् निर्लेपः पुरुषः स्थितः
tataḥ paraṃ dvijaśreṣṭha sthitaḥ paramapuruṣaḥ brahmāṇḍāt paramaḥ sākṣān nirlepaḥ puruṣaḥ sthitaḥ
पशुपाशैर् विमुच्येत तपोज्ञानसमन्वितः इति ते संस्थितिः प्रोक्ता भूगोलस्य मयानघ यस् तु सम्यग् इमां वेत्ति स याति परमां गतिम्
paśupāśair vimucyeta tapojñānasamanvitaḥ iti te saṃsthitiḥ proktā bhūgolasya mayānagha yas tu samyag imāṃ vetti sa yāti paramāṃ gatim
लोकस्य संस्थानकरो ऽप्रमेयो विष्णुर् नृसिंहो नरदेवपूजितः युगे युगे विष्णुर् अनादिमूर्तिमान् आस्थाय विश्वं परिपाति दुष्टहा
lokasya saṃsthānakaro 'prameyo viṣṇur nṛsiṃho naradevapūjitaḥ yuge yuge viṣṇur anādimūrtimān āsthāya viśvaṃ paripāti duṣṭahā