Chapter 12

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायांएकदशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 12 सूत उवाच शृणुध्वमृषयः प्राज्ञाः शिवक्षेत्रं विमुक्तिदम्

iti śrīśivamahāpurāṇe vidyeśvarasaṃhitāyāṃekadaśo 'dhyāyaḥ Chapter 12 sūta uvāca śṛṇudhvamṛṣayaḥ prājñāḥ śivakṣetraṃ vimuktidam

तदागमांस्ततो वक्ष्ये लोकरक्षार्थमेव हि

tadāgamāṃstato vakṣye lokarakṣārthameva hi

पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा सशैलवनकानना

pañcāśatkoṭivistīrṇā saśailavanakānanā

शिवाज्ञया हि पृथिवी लोकं धृत्वा च तिष्ठति

śivājñayā hi pṛthivī lokaṃ dhṛtvā ca tiṣṭhati

तत्र तत्र शिवक्षेत्रं तत्र तत्र निवासिनाम्

tatra tatra śivakṣetraṃ tatra tatra nivāsinām

मोक्षार्थं कृपया देवः क्षेत्रं कल्पितवान्प्रभुः

mokṣārthaṃ kṛpayā devaḥ kṣetraṃ kalpitavānprabhuḥ

परिग्रहादृषीणां च देवानां परिग्रहात्

parigrahādṛṣīṇāṃ ca devānāṃ parigrahāt

स्वयंभूतान्यथान्यानि लोकरक्षार्थमेव हि

svayaṃbhūtānyathānyāni lokarakṣārthameva hi

तीर्थे क्षेत्रे सदाकार्यं स्नानदानजपादिकम्

tīrthe kṣetre sadākāryaṃ snānadānajapādikam

अन्यथा रोगदारिद्र्यमूकत्वाद्याप्नुयान्नरः

anyathā rogadāridryamūkatvādyāpnuyānnaraḥ

अथास्मिन्भारते वर्षे प्राप्नोति मरणं नरः

athāsminbhārate varṣe prāpnoti maraṇaṃ naraḥ

स्वयंभूस्थानवासेन पुनर्मानुष्यमाप्नुयात्

svayaṃbhūsthānavāsena punarmānuṣyamāpnuyāt

क्षेत्रे पापस्य करणं दृढं भवति भूसुराः

kṣetre pāpasya karaṇaṃ dṛḍhaṃ bhavati bhūsurāḥ

पुण्यक्षेत्रे निवासे हि पापमण्वपि नाचरेत्

puṇyakṣetre nivāse hi pāpamaṇvapi nācaret

येन केनाप्युपायेन पुण्यक्षेत्रे वसेन्नरः

yena kenāpyupāyena puṇyakṣetre vasennaraḥ

सिंधोः शतनदीतीरे संति क्षेत्राण्यनेकशः

siṃdhoḥ śatanadītīre saṃti kṣetrāṇyanekaśaḥ

सरस्वती नदी पुण्या प्रोक्ता षष्टिमुखा तथा

sarasvatī nadī puṇyā proktā ṣaṣṭimukhā tathā

तत्तत्तीरे वसेत्प्राज्ञः क्रमाद्ब्रह्मपदं लभेत्

tattattīre vasetprājñaḥ kramādbrahmapadaṃ labhet

हिमवद्गिरिजा गंगा पुण्या शतमुखा नदी

himavadgirijā gaṃgā puṇyā śatamukhā nadī

तत्तीरे चैव काश्यादिपुण्यक्षेत्राण्यनेकशः

tattīre caiva kāśyādipuṇyakṣetrāṇyanekaśaḥ

तत्र तीरं प्रशस्तं हि मृगबृहस्पतौ

tatra tīraṃ praśastaṃ hi mṛgabṛhaspatau

शोणभद्रो दशमुखः पुण्योभीष्टफलप्रदः

śoṇabhadro daśamukhaḥ puṇyobhīṣṭaphalapradaḥ

तत्र स्नानोपवासेन पदं वैनायकं लभेत्

tatra snānopavāsena padaṃ vaināyakaṃ labhet

चतुर्वींशमुखा पुण्या नर्मदा च महानदी

caturvīṃśamukhā puṇyā narmadā ca mahānadī

तस्यां स्नानेन वासेन पदं वैष्णवमाप्नुयात्

tasyāṃ snānena vāsena padaṃ vaiṣṇavamāpnuyāt

तमसा द्वादशमुखा रेवा दशमुखा नदी

tamasā dvādaśamukhā revā daśamukhā nadī

गोदावरी महापुण्या ब्रह्मगोवधनाशिनी

godāvarī mahāpuṇyā brahmagovadhanāśinī

एकविंशमुखा प्रोक्ता रुद्रलोकप्रदायिनी

ekaviṃśamukhā proktā rudralokapradāyinī

कृष्णवेणी पुण्यनदी सर्वपापक्षयावहा

kṛṣṇaveṇī puṇyanadī sarvapāpakṣayāvahā

साष्टादशमुखाप्रोक्ता विष्णुलोकप्रदायिनी

sāṣṭādaśamukhāproktā viṣṇulokapradāyinī

तुंगभद्रा दशमुखा ब्रह्मलोकप्रदायिनी

tuṃgabhadrā daśamukhā brahmalokapradāyinī

सुवर्णमुखरी पुण्या प्रोक्ता नवमुखा तथा

suvarṇamukharī puṇyā proktā navamukhā tathā

तत्रैव सुप्रजायंते ब्रह्मलोकच्युतास्तथा

tatraiva suprajāyaṃte brahmalokacyutāstathā

सरस्वती च पंपा च कन्याश्वेतनदी शुभा

sarasvatī ca paṃpā ca kanyāśvetanadī śubhā

एतासां तीरवासेन इंद्रलोकमवाप्नुयात्

etāsāṃ tīravāsena iṃdralokamavāpnuyāt

सह्याद्रिजा महापुण्या कावेरीति महानदी

sahyādrijā mahāpuṇyā kāverīti mahānadī

सप्तविंशमुखा प्रोक्ता सर्वाभीष्टं प्रदायिनी

saptaviṃśamukhā proktā sarvābhīṣṭaṃ pradāyinī

तत्तीराः स्वर्गदाश्चैव ब्रह्मविष्णुपदप्रदाः

tattīrāḥ svargadāścaiva brahmaviṣṇupadapradāḥ

शिवलोकप्रदा शैवास् तथा ऽभीष्टफलप्रदाः

śivalokapradā śaivās tathā 'bhīṣṭaphalapradāḥ

नैमिषे बदरे स्नायान्मेषगे च गुरौ रवौ

naimiṣe badare snāyānmeṣage ca gurau ravau

ब्रह्मलोकप्रदं विद्यात्ततः पूजादिकं तथा

brahmalokapradaṃ vidyāttataḥ pūjādikaṃ tathā

सिंधुनद्यां तथा स्नानं सिंहे कर्कटगे रवौ

siṃdhunadyāṃ tathā snānaṃ siṃhe karkaṭage ravau

केदारोदकपानं च स्नानं च ज्ञानदं विदुः

kedārodakapānaṃ ca snānaṃ ca jñānadaṃ viduḥ

गोदावर्यां सिंहमासे स्नायात्सिंहबृहस्पतौ

godāvaryāṃ siṃhamāse snāyātsiṃhabṛhaspatau

शिवलोकप्रदमिति शिवेनोक्तं तथा पुरा

śivalokapradamiti śivenoktaṃ tathā purā

यमुनाशोणयोः स्नायाद्गुरौ कन्यागते रवौ

yamunāśoṇayoḥ snāyādgurau kanyāgate ravau

धर्मलोके दंतिलोके महाभोगप्रदं विदुः

dharmaloke daṃtiloke mahābhogapradaṃ viduḥ

कावेर्यां च तथास्नायात्तुलागे तु रवौ गुरौ

kāveryāṃ ca tathāsnāyāttulāge tu ravau gurau

विष्णोर्वचनमहात्म्यात्सर्वाभीष्टप्रदं विदुः

viṣṇorvacanamahātmyātsarvābhīṣṭapradaṃ viduḥ

वृश्चिके मासि संप्राप्ते तथार्के गुरुवृश्चिके

vṛścike māsi saṃprāpte tathārke guruvṛścike

नर्मदायां नदीस्नानाद्विष्णुलोकम्वाप्नुयात्

narmadāyāṃ nadīsnānādviṣṇulokamvāpnuyāt

सुवर्णमुखरीस्नानं चापगे च गुरौ रवौ

suvarṇamukharīsnānaṃ cāpage ca gurau ravau

शिवलोकप्रदमिति ब्राह्मणो वचनं यथा

śivalokapradamiti brāhmaṇo vacanaṃ yathā

मृगमासि तथा स्नायाज्जाह्नव्यां मृगगे गुरौ

mṛgamāsi tathā snāyājjāhnavyāṃ mṛgage gurau

शिवलोकप्रदमिति ब्रह्मणो वचनं यथा

śivalokapradamiti brahmaṇo vacanaṃ yathā

ब्रह्मविष्ण्वोः पदे भुक्त्वा तदंते ज्ञानमाप्नुयात्

brahmaviṣṇvoḥ pade bhuktvā tadaṃte jñānamāpnuyāt

गंगायां माघमासे तु तथाकुंभगते रवौ

gaṃgāyāṃ māghamāse tu tathākuṃbhagate ravau

श्राद्धं वा पिंडदानं वा तिलोदकमथापिवा

śrāddhaṃ vā piṃḍadānaṃ vā tilodakamathāpivā

वंशद्वयपित्ःणां च कुलकोट्युद्धरं विदुः

vaṃśadvayapitḥṇāṃ ca kulakoṭyuddharaṃ viduḥ

कृष्णवेण्यां प्रशंसंति मीनगे च गुरौ रवौ

kṛṣṇaveṇyāṃ praśaṃsaṃti mīnage ca gurau ravau

तत्तत्तीर्थे च तन्मासि स्नानमिंद्रपदप्रदम्

tattattīrthe ca tanmāsi snānamiṃdrapadapradam

गंगां वा सह्यजां वापि समाश्रित्य वसेद्बुधः

gaṃgāṃ vā sahyajāṃ vāpi samāśritya vasedbudhaḥ

तत्कालकृतपापस्य क्षयो भवति निश्चितम्

tatkālakṛtapāpasya kṣayo bhavati niścitam

रुद्रलोकप्रदान्येव संति क्षेत्राण्यनेकशः

rudralokapradānyeva saṃti kṣetrāṇyanekaśaḥ

ताम्रपर्णी वेगवती ब्रह्मलोकफलप्रदे

tāmraparṇī vegavatī brahmalokaphalaprade

तयोस्तीरे हि संत्येव क्षेत्राणि स्वर्गदानि च

tayostīre hi saṃtyeva kṣetrāṇi svargadāni ca

संति क्षेत्राणि तन्मध्ये पुण्यदानि च भूरिशः

saṃti kṣetrāṇi tanmadhye puṇyadāni ca bhūriśaḥ

तत्र तत्र वसन्प्राज्ञस्तादृशं च फलं लभेत्

tatra tatra vasanprājñastādṛśaṃ ca phalaṃ labhet

सदाचारेण सद्वृत्त्या सदा भावनयापि च

sadācāreṇa sadvṛttyā sadā bhāvanayāpi ca

वसेद्दयालुः प्राज्ञो वै नान्यथा तत्फलं लभेत्

vaseddayāluḥ prājño vai nānyathā tatphalaṃ labhet

पुण्यक्षेत्रे कृतं पुण्यं बहुधा ऋद्धिमृच्छति

puṇyakṣetre kṛtaṃ puṇyaṃ bahudhā ṛddhimṛcchati

पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं महदण्वपि जायते

puṇyakṣetre kṛtaṃ pāpaṃ mahadaṇvapi jāyate

तत्कालं जीवनार्थश्चेत्पुण्येन क्षयमेष्यति

tatkālaṃ jīvanārthaścetpuṇyena kṣayameṣyati

पुण्यमैश्वर्यदं प्राहुः कायिकं वाचिकं तथा

puṇyamaiśvaryadaṃ prāhuḥ kāyikaṃ vācikaṃ tathā

मानसं च तथा पापं तादृशं नाशयेद्द्विजाः

mānasaṃ ca tathā pāpaṃ tādṛśaṃ nāśayeddvijāḥ

मानसं वज्रलेपं तु कल्पकल्पानुगं तथा

mānasaṃ vajralepaṃ tu kalpakalpānugaṃ tathā

ध्यानादेव हि तन्नश्येन्नान्यथा नाशमृच्छति

dhyānādeva hi tannaśyennānyathā nāśamṛcchati

वाचिकं जपजालेन कायिकं कायशोषणात्

vācikaṃ japajālena kāyikaṃ kāyaśoṣaṇāt

दानाद्धनकृतं नश्येन्ना ऽन्यथाकल्पकोटिभिः

dānāddhanakṛtaṃ naśyennā 'nyathākalpakoṭibhiḥ

क्वचित्पापेन पुण्यं च वृद्धिपूर्वेण नश्यति

kvacitpāpena puṇyaṃ ca vṛddhipūrveṇa naśyati

बीजांशश्चैव वृद्ध्यंशो भोगांशः पुण्यपापयोः

bījāṃśaścaiva vṛddhyaṃśo bhogāṃśaḥ puṇyapāpayoḥ

ज्ञाननाश्यो हि बीजांशो वृद्धिरुक्तप्रकारतः

jñānanāśyo hi bījāṃśo vṛddhiruktaprakārataḥ

भोजांशो भोगनाश्यस्तु नान्यथा पुण्यकोटिभिः

bhojāṃśo bhoganāśyastu nānyathā puṇyakoṭibhiḥ

बीजप्ररोहे नष्टे तु शेषो भोगाय कल्पते

bījaprarohe naṣṭe tu śeṣo bhogāya kalpate

देवानां पूजया चैव ब्रह्मणानां च दानतः

devānāṃ pūjayā caiva brahmaṇānāṃ ca dānataḥ

तपोधिक्याच्च कालेन भोगः सह्यो भवेन्नृणाम्

tapodhikyācca kālena bhogaḥ sahyo bhavennṛṇām

तस्मात्पापमकृत्वैव वस्तव्यंस्सुखमिच्छता

tasmātpāpamakṛtvaiva vastavyaṃssukhamicchatā