इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां ब्रह्मांडस्थितिवर्णनं नाम दशमो ऽध्यायः Cहप्तेर् 11 मुनय ऊचुः मन्वंतराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ brahmāṃḍasthitivarṇanaṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ Chapter 11 munaya ūcuḥ manvaṃtarāṇi sarvāṇi kalpabhedāṃśca sarvaśaḥ
तेष्वेवांतरसर्गं च प्रतिसर्गं च नो वद
teṣvevāṃtarasargaṃ ca pratisargaṃ ca no vada
वायुरुवाच कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणस्स्मृतः
vāyuruvāca kālasaṃkhyāvivṛttasya parārdho brahmaṇassmṛtaḥ
तावांश्चैवास्य कालोन्यस्तस्यांते प्रतिसृज्यते
tāvāṃścaivāsya kālonyastasyāṃte pratisṛjyate
दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः
divase divase tasya brahmaṇaḥ pūrvajanmanaḥ
चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः
caturdaśamahābhāgā manūnāṃ parivṛttayaḥ
अनादित्वादनंतत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः
anāditvādanaṃtatvādajñeyatvācca kṛtsnaśaḥ
मन्वंतराणि कल्पाश्च न शक्या वचनात्पृथक्
manvaṃtarāṇi kalpāśca na śakyā vacanātpṛthak
उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम
ukteṣvapi ca sarveṣu śṛṇvatāṃ vo vaco mama
किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक् वक्तुमुत्सहे
kimihāsti phalaṃ tasmānna pṛthak vaktumutsahe
य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते
ya eva khalu kalpeṣu kalpaḥ saṃprati vartate
तत्र संक्षिप्य वर्तंते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः
tatra saṃkṣipya vartaṃte sṛṣṭayaḥ pratisṛṣṭayaḥ
यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः
yastvayaṃ vartate kalpo vārāho nāma nāmataḥ
अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश
asminnapi dvijaśreṣṭhā manavastu caturdaśa
स्वायंभुवादयस्सप्त सप्त सावर्णिकादयः
svāyaṃbhuvādayassapta sapta sāvarṇikādayaḥ
तेषु वैवस्वतो नाम सप्तमो वर्तते मनुः
teṣu vaivasvato nāma saptamo vartate manuḥ
मन्वंतरेषु सर्वेषु सर्गसंहारवृत्तयः
manvaṃtareṣu sarveṣu sargasaṃhāravṛttayaḥ
प्रायः समाभवंतीति तर्कः कार्यो विजानता
prāyaḥ samābhavaṃtīti tarkaḥ kāryo vijānatā
पूर्वकल्पे परावृत्ते प्रवृत्ते कालमारुते
pūrvakalpe parāvṛtte pravṛtte kālamārute
समुन्मूलितमूलेषु वृक्षेषु च वनेषु च
samunmūlitamūleṣu vṛkṣeṣu ca vaneṣu ca
जगंति तृणवक्त्रीणि देवे दहति पावके
jagaṃti tṛṇavaktrīṇi deve dahati pāvake
वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां विवेलेष्वर्णवेषु च
vṛṣṭyā bhuvi niṣiktāyāṃ viveleṣvarṇaveṣu ca
दिक्षु सर्वासु मग्नासु वारिपूरे महीयसि
dikṣu sarvāsu magnāsu vāripūre mahīyasi
तदद्भिश्चटुलाक्षेपैस्तरंगभुजमण्डलैः
tadadbhiścaṭulākṣepaistaraṃgabhujamaṇḍalaiḥ
प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततः प्रलयवारिषु
prārabdhacaṇḍanṛtyeṣu tataḥ pralayavāriṣu
ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सुष्वाप सलिले सुखम्
brahmā nārāyaṇo bhūtvā suṣvāpa salile sukham
513अ इमं चोदाहरन्मंत्रं श्लोकं नारायणं प्रति
513a imaṃ codāharanmaṃtraṃ ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati
तं शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठास्तदर्थं चाक्षराश्रयम्
taṃ śṛṇudhvaṃ muniśreṣṭhāstadarthaṃ cākṣarāśrayam
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ
अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः
ayanaṃ tasya tā yasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम्
śivayogamayīṃ nidrāṃ kurvantaṃ tridaśeśvaram
बद्धांजलि पुटास्सिद्धा जनलोकनिवासिनः
baddhāṃjali puṭāssiddhā janalokanivāsinaḥ
स्तोत्रैः प्रबोधयामासुः प्रभातसमये सुराः
stotraiḥ prabodhayāmāsuḥ prabhātasamaye surāḥ
यथा सृष्ट्यादिसमये ईश्वरं श्रुतयः पुरा
yathā sṛṣṭyādisamaye īśvaraṃ śrutayaḥ purā
ततः प्रबुद्ध उत्थाय शयनात्तोयमध्यगात्
tataḥ prabuddha utthāya śayanāttoyamadhyagāt
उदैक्षत दिशः सर्वा योगनिद्रालसेक्षणः
udaikṣata diśaḥ sarvā yoganidrālasekṣaṇaḥ
नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत्
nāpaśyatsa tadā kiṃcitsvātmano vyatireki yat
सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्
savismaya ivāsīnaḥ parāṃ ciṃtāmupāgamat
क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही
kva sā bhagavatī yā tu manojñā mahatī mahī
नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना
nānāvidhamahāśailanadīnagarakānanā
एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम्
evaṃ saṃciṃtayanbrahmā bubudhe naiva bhūsthitim
तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्
tadā sasmāra pitaraṃ bhagavaṃtaṃ trilocanam
स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः
smaraṇāddevadevasya bhavasyāmitatejasaḥ
ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः
jñātavānsalile magnāṃ dharaṇīṃ dharaṇīpatiḥ
ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः
tato bhūmessamuddhāraṃ kartukāmaḥ prajāpatiḥ
जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्
jalakrīḍocitaṃ divyaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat
महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम्
mahāparvatavarṣmāṇaṃ mahājaladaniḥsvanam
नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्
nīlameghapratīkāśaṃ dīptaśabdaṃ bhayānakam
पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम्
pīnavṛttaghanaskaṃdhapīnonnatakaṭītaṭam
ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्
hrasvavṛttorujaṃghāgraṃ sutīkṣṇapuramaṇḍalam
पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम्
padmarāgamaṇiprakhyaṃ vṛttabhīṣaṇalocanam
वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्
vṛttadīrghamahāgātraṃ stabdhakarṇasthalojjvalam
उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम्
udīrṇocchvāsaniśvāsaghūrṇitapralayārṇavam
विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्
visphuratsusaṭācchannakapolaskaṃdhabaṃdhuram
मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम्
maṇibhirbhūṣaṇaiścitrairmahāratnaiḥpariṣkṛtam
विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम्
virājamānaṃ vidyudbhirmeghasaṃghamivonnatam
आस्थाय विपुलं रूपं वाराहममितं विधिः
āsthāya vipulaṃ rūpaṃ vārāhamamitaṃ vidhiḥ
पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्
pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam
स तदा शुशुभे ऽतीव सूकरो गिरिसंनिभः
sa tadā śuśubhe 'tīva sūkaro girisaṃnibhaḥ
लिंगाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा
liṃgākṛtermaheśasya pādamūlaṃ gato yathā
ततस्स सलिले मग्नां पृथिवीं पृथिवींधरः
tatassa salile magnāṃ pṛthivīṃ pṛthivīṃdharaḥ
उद्धृत्यालिंग्य दंष्ट्राभ्यामुन्ममज्ज रसातलात्
uddhṛtyāliṃgya daṃṣṭrābhyāmunmamajja rasātalāt
तं दृष्ट्वा मुनयस्सिद्धा जनलोकनिवासिनः
taṃ dṛṣṭvā munayassiddhā janalokanivāsinaḥ
मुमुदुर्ननृतुर्मूर्ध्नि तस्य पुष्पैरवाकिरन्
mumudurnanṛturmūrdhni tasya puṣpairavākiran
वपुर्महावराहस्य शुशुभे पुष्पसंवृतम्
vapurmahāvarāhasya śuśubhe puṣpasaṃvṛtam
पतद्भिरिव खद्योतैः प्राशुरंजनपर्वतः
patadbhiriva khadyotaiḥ prāśuraṃjanaparvataḥ
ततः संस्थानमानीय वराहो महतीं महीम्
tataḥ saṃsthānamānīya varāho mahatīṃ mahīm
स्वमेव रूपमास्थाय स्थापयामास वै विभुः
svameva rūpamāsthāya sthāpayāmāsa vai vibhuḥ
पृथिवीं च समीकृत्य पृथिव्यां स्थापयन्गिरीन्
pṛthivīṃ ca samīkṛtya pṛthivyāṃ sthāpayangirīn
513ब् भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्
513b bhūrādyāṃścaturo lokān kalpayāmāsa pūrvavat
इति सह महतीं महीं महीध्रैः प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात्
iti saha mahatīṃ mahīṃ mahīdhraiḥ pralayamahājaladheradhaḥsthamadhyāt
उपरि च विनिवेश्य विश्वकर्मा चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः
upari ca viniveśya viśvakarmā caramacaraṃ ca jagatsasarja bhūyaḥ