इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वा-- पू-- सृष्ट्यादिवर्णनं नामैकादशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 12 वायुरुवाच सर्गं चिंतयतस्तस्य तदा वै बुद्धिपूर्वकम्
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vā-- pū-- sṛṣṭyādivarṇanaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ Chapter 12 vāyuruvāca sargaṃ ciṃtayatastasya tadā vai buddhipūrvakam
प्रध्यानकाले मोहस्तु प्रादुर्भूतस्तमोमयः
pradhyānakāle mohastu prādurbhūtastamomayaḥ
तमोमोहो महामोहस्तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः
tamomoho mahāmohastāmisraścāndhasaṃjñitaḥ
अविद्या पञ्चमी चैषा प्रादुर्भूता महात्मनः
avidyā pañcamī caiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ
पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः
pañcadhā 'vasthitaḥ sargo dhyāyatastvabhimāninaḥ
सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः
sarvatastamasātīva bījakumbhavadāvṛtaḥ
बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च
bahirantaścāprakāśaḥ stabdho niḥsaṃjña eva ca
तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च
tasmātteṣāṃ vṛtā buddhirmukhāni karaṇāni ca
तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः
tasmātte saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ
तं दृष्ट्वा ऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम्
taṃ dṛṣṭvā 'sādhakaṃ brahmā prathamaṃ sargamīdṛśam
अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत
aprasannamanā bhūtvā dvitīyaṃ so 'bhyamanyata
तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत
tasyābhidhāyataḥ sargaṃ tiryaksroto 'bhyavartata
अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः
antaḥprakāśāstiryaṃca āvṛtāśca bahiḥ punaḥ
पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते
paśvātmānastato jātā utpathagrāhiṇaśca te
तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत
tamapyasādhakaṃ jñātvā sargamanyamamanyata
तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः
tadordhvasrotaso vṛtto devasargastu sāttvikaḥ
ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः
te sukhaprītibahulā bahirantaśca nāvṛtāḥ
प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः
prakāśā bahirantaścasvabhāvādeva saṃjñitāḥ
ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः
tato 'bhidhyāyatovyaktādarvāksrotastu sādhakaḥ
मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः
manuṣyanāmā sañjātaḥ sargo duḥkhasamutkaṭaḥ
प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः
prakāśābahirantaste tamodriktā rajo 'dhikāḥ
पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः
pañcamonugrahaḥ sargaścaturdhā saṃvyavasthitaḥ
विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च
viparyayeṇa śaktyā ca tuṣṭyāsiddhyā tathaiva ca
ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः
te 'parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāḥ punaḥ
खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः
khādanāścāpyaśīlāśca bhūtādyāḥ parikīrtitāḥ
प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
prathamo mahataḥ sargo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः
vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ
इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः
ityeṣa prakṛteḥ sargaḥ sambhṛto 'buddhipūrvakaḥ
मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः
mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ
तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः
tiryaksrotastu yaḥ proktastiryagyoniḥ sa pañcamaḥ
तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः
tadūrdhvasrotasaḥ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ
ततो ऽर्वाक् स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
tato 'rvāk srotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ
अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः
aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ kaumāro navamaḥ smṛtaḥ
प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः
prākṛtāśca trayaḥ pūrve sargāste 'buddhipūrvakāḥ
514अ बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः
514a buddhipūrvaṃ pravartante mukhyādyāḥ pañca vaikṛtāḥ
अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्
agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān
सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम्
sanandaṃ sanakañcaiva vidvāṃsañca sanātanam
ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः
ṛbhuṃ sanatkumārañca pūrvameva prajāpatiḥ
सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः
sarve te yogino jñeyā vītarāgā vimatsarāḥ
इश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम्
iśvarāsaktamanaso na cakruḥ sṛṣṭaye matim
तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु
teṣu sṛṣṭyanapekṣeṣu gateṣu sanakādiṣu
स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः
sraṣṭukāmaḥ punarbrahmā tatāpa paramaṃ tapaḥ
तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत
tasyaivaṃ tapyamānasya na kiṃcitsamavartata
ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत
tato dīrgheṇa kālena duḥkhātkrodho vyajāyata
क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः
krodhāviṣṭasya netrābhyāṃ prāpatannaśrubindavaḥ
ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन्
tatastebhyo 'śrubindubhyo bhūtāḥ pretāstadābhavan
सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत
sarvāṃstānaśrujāndṛṣṭvā brahmātmānamaniṃdata
तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा
tasya tīvrā 'bhavanmūrchā krodhāmarṣasamudbhavā
मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः
mūrchitastu jahau prāṇānkrodhāviṣṭaḥ prajāpatiḥ
ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः
tataḥ prāṇeśvaro rudro bhagavānnīlalohitaḥ
प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्
prasādamatulaṃ kartuṃ prādurāsītprabhormukhāt
दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः
daśadhā caikadhā cakre svātmānaṃ prabhurīśvaraḥ
ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः
te tenoktā mahātmāno daśadhā caikadhā kṛtāḥ
यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात्
yūyaṃ sṛṣṭā mayā vatsā lokānugrahakāraṇāt
तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च
tasmātsarvasya lokasya sthāpanāya hitāya ca
प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः
prajāsantānahetośca prayatadhvamatandritāḥ
एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः
evamuktāśca rurudurdudruvuśca samantataḥ
रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः
rodanāddrāvaṇāccaiva te rudrā nāmataḥ smṛtāḥ
ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः
ye rudrāste khalu prāṇā ye prāṇāste mahātmakāḥ
ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
tato mṛtasya devasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः
ghṛṇī dadau punaḥ prāṇānbrahmaputro maheśvaraḥ
प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः
prahṛṣṭavadano rudraḥ prāṇapratyāgamādvibhoḥ
अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः
abhyabhāṣata viśveśo brahmāṇaṃ paramaṃ vacaḥ
माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो
mābhairmābhairmahābhāga viriṃca jagatāṃ guro
मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत
mayā te prāṇitāḥ prāṇāḥ sukhamuttiṣṭha suvrata
स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम्
svapnānubhūtamiva tacchrutvā vākyaṃ manoharam
हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः
haraṃ nirīkṣya śanakairnetraiḥ phullāmbujaprabhaiḥ
तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा
tathā pratyāgataprāṇaḥ snigdhagambhīrayā girā
उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः
uvāca vacanaṃ brahmā tamuddiśya kṛtāñjaliḥ
त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः
tvaṃ hi darśanamātreṇa cānandayasi me manaḥ
को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः
ko bhavān viśvamūrtyā vā sthita ekādaśātmakaḥ
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः
tasya tadvacanaṃ śrutvā vyājahāra maheśvaraḥ
स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः
spṛśan kārābhyāṃ brahmāṇaṃ susukhābhyāṃ sureśvaraḥ
मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम्
māṃ viddhi paramātmānaṃ tava putratvamāgatam
एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः
ete caikādaśa rudrāstvāṃ surakṣitumāgatāḥ
तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात्
tasmāttīvrāmimāmmūrchāṃ vidhūya madanugrahāt
प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि
prabuddhasva yathāpūrvaṃ prajā vai sraṣṭumarhasi
514ब् एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत्
514b evaṃ bhagavatā prokto brahmā prītamanā hyabhūt
नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्
nānāṣṭakena viśvātmā tuṣṭāva parameśvaram
ब्रह्मोवाच नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे
brahmovāca namaste bhagavan rudra bhāskarāmitatejase
नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने
namo bhavāya devāya rasāyāmbumayātmane
शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः
śarvāya kṣitirūpāya nandīsurabhaye namaḥ
ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने
īśāya vasave tubhyaṃ namassparśamayātmane
पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे
paśūnāṃ pataye caiva pāvakāyātitejase
भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः
bhīmāya vyomarūpāya śabdamātrāya te namaḥ
उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः
ugrāyograsvarūpāya yajamānātmane namaḥ
महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये
mahādevāya somāya namostvamṛtamūrtaye
एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः
evaṃ stutvā mahādevaṃ brahmā lokapitāmahaḥ
प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया
prārthayāmāsa viśveśaṃ girā praṇatipūrvayā
भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर
bhagavan bhūtabhavyeśa mama putra maheśvara
सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः
sṛṣṭihetostvamutpanno mamāṃge 'naṃganāśanaḥ
तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो
tasmānmahati kāryesmin vyāpṛtasya jagatprabho
सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः
sahāyaṃ kuru sarvatra sraṣṭumarhasi sa prajāḥ
तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः
tenaiṣāṃ pāvito devo rudrastripuramardanaḥ
बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः
bāḍhamityeva tāṃ vāṇīṃ pratijagrāha śaṃkaraḥ
ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च
tatassa bhagavān brahmā hṛṣṭaṃ tamabhinaṃdya ca
स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः
sraṣṭuṃ tenābhyanujñātastathānyāścāsṛjatprajāḥ
मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्
marīcibhṛgvaṃgirasaḥ pulastyaṃ pulahaṃ kratum
दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च
dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca so 'sṛjanmanasaiva ca
पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च
purastādasṛjadbrahmā dharmaṃ saṃkalpameva ca
इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः
ityete brahmaṇaḥ putrā dvādaśādau prakīrtitāḥ
सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः
saha rudreṇa saṃbhūtāḥ purāṇā gṛhamedhinaḥ
तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः
teṣāṃ dvādaśa vaṃśāḥ syurdivyā devagaṇānvitāḥ
प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः
prajāvantaḥ kriyāvanto maharṣibhiralaṃkṛtāḥ
अथ देवासुरपित्ःन् मनुष्यांश्च चतुष्टयम्
atha devāsurapitḥn manuṣyāṃśca catuṣṭayam
सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः
saha rudreṇa sisṛkṣuraṃbhasyetāni vai vidhiḥ
स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत्
sa sṛṣṭyarthaṃ samādhāya brahmātmānamayūyujat
मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः
mukhādajanayaddevān pitḥṃścaivopapakṣataḥ
जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान्
jaghanādasurān sarvān prajanādapi mānuṣān
अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे
avaskare kṣudhāviṣṭā rākṣasāstasya jajñire
पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः
putrāstamorajaḥprāyā balinaste niśācarāḥ
सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे
sarpā yakṣāstathā bhūtā gaṃdharvāḥ saṃprajajñire
वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत्
vayāṃsi pakṣataḥ sṛṣṭāḥ pakṣiṇo vakṣaso 'sṛjat
मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे
mukhatojāṃstathā pārśvāduragāṃśca vinirmame
पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान् मृगान्
padbhyāṃ cāśvānsamātaṃgān śarabhān gavayān mṛgān
उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः 1
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nyaṃkūnanyāśca jātayaḥ 1
औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
auṣadhyaḥ phalamūlāni romabhyastasya jajñire
गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्
gāyatrīṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtsāma rathaṃtaram
अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt
यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा
yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chaṃdaḥstomaṃ pañcadaśaṃ tathā
1 प्रथमार्षो 515अ बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्
1 prathamārṣo 515a bṛhatsāma tathokthaṃ ca dakṣiṇādasṛjanmukhāt
सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा
sāmāni jagatīchaṃdaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā
वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन् मुखात्
vairūpyamatirātraṃ ca paścimādasṛjan mukhāt
एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च
ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca
अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्
anuṣṭubhaṃ sa vairājamuttarādasṛjanmukhāt
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire
यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः
yakṣāḥ piśācā gaṃdharvāstathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ
नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः
narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragāḥ
अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम्
avyayaṃ caiva yadidaṃ sthāṇusthāvarajaṃgamam
तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे
teṣāṃ vai yāni karmāṇi prāksṛṣṭāni prapedire
तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः
tānyeva te prapadyaṃte sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते
hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte
तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते
tadbhāvitāḥ prapadyaṃte tasmāttattasya rocate
महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु
mahābhūteṣu nānātvamiṃdriyārtheṣu muktiṣu
विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम्
viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhatsvayam
नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम्
nāma rūpaṃ ca bhūtānāṃ prākṛtānāṃ prapañcanam
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः
vedaśabdebhya evādau nirmame 'sau pitāmahaḥ
आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः
ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca vedeṣu vṛttayaḥ
शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः
śarvaryaṃte prasūtānāṃ tānyevaibhyo dadāvajaḥ
यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये
yathartāvṛtuliṃgāni nānārūpāṇi paryaye
दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु
dṛśyaṃte tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu
इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः
ityeṣa karaṇodbhūto lokasargassvayaṃbhuvaḥ
महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम्
mahadādyoviśeṣāṃto vikāraḥ prakṛteḥ svayam
चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः
caṃdrasūryaprabhājuṣṭo grahanakṣatramaṃḍitaḥ
नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः
nadībhiśca samudraiśca parvataiśca sa maṃḍitaḥ
परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा
paraiśca vividhairamyaissphītairjanapadaistathā
तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्
tasmin brahmavane 'vyakto brahmā carati sarvavit
अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः
avyaktabījaprabhava īśvarānugrahe sthitaḥ
बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः
buddhiskaṃdhamahāśākha indriyāṃtarakoṭaraḥ
महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः
mahābhūtapramāṇaśca viśeṣāmalapallavaḥ
धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः
dharmādharmasupuṣpāḍhyaḥ sukhaduḥkhaphalodayaḥ
आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः
ājīvyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ
द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे
dyāṃ mūrdhānaṃ tasya viprā vadaṃti khaṃ vai nābhiṃ caṃdrasūryau ca netre
दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता
diśaḥ śrotre caraṇau ca kṣitiṃ ca so 'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā
वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात्
vaktrāttasya brahmaṇāssaṃprasūtāstadvakṣasaḥ kṣatriyāḥ pūrvabhāgāt
वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः
vaiśyā urubhyāṃ tasya padbhyāṃ ca śūdrāḥ sarve varṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ