इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे सृष्टिवर्णनं नाम द्वादशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 13 ऋषय ऊचुः भवता कथिता सृष्टिर्भवस्य परमात्मनः
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe sṛṣṭivarṇanaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ Chapter 13 ṛṣaya ūcuḥ bhavatā kathitā sṛṣṭirbhavasya paramātmanaḥ
चतुर्मुखमुखात्तस्य संशयो नः प्रजायते
caturmukhamukhāttasya saṃśayo naḥ prajāyate
देवश्रेष्ठो विरूपाक्षो दीप्तश्शूलधरो हरः
devaśreṣṭho virūpākṣo dīptaśśūladharo haraḥ
कालात्मा भगवान् रुद्रः कपर्दी नीललोहितः
kālātmā bhagavān rudraḥ kapardī nīlalohitaḥ
सब्रह्मकमिमं लोकं सविष्णुमपि पावकम्
sabrahmakamimaṃ lokaṃ saviṣṇumapi pāvakam
515ब् यः संहरति संक्रुद्धो युगांते समुपस्थिते
515b yaḥ saṃharati saṃkruddho yugāṃte samupasthite
यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रणामं कुरुतो भयात्
yasya brahmā ca viṣṇuśca praṇāmaṃ kuruto bhayāt
लोकसंकोचकस्यास्य यस्य तौ वशवर्तिनौ
lokasaṃkocakasyāsya yasya tau vaśavartinau
यो ऽयं देवः स्वकादंगाद्ब्रह्मविष्णू पुरासृजत्
yo 'yaṃ devaḥ svakādaṃgādbrahmaviṣṇū purāsṛjat
स एव हि तयोर्नित्यं योगक्षेमकरः प्रभुः
sa eva hi tayornityaṃ yogakṣemakaraḥ prabhuḥ
स कथं भगवान् रुद्र आदिदेवः पुरातनः
sa kathaṃ bhagavān rudra ādidevaḥ purātanaḥ
पुत्रत्वमगमच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
putratvamagamacchaṃbhurbrahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ
प्रजापतिश्च विष्णुश्च रुद्रस्यैतौ परस्परम्
prajāpatiśca viṣṇuśca rudrasyaitau parasparam
सृष्टौ परस्परस्यांगादिति प्रागपि शुश्रुम
sṛṣṭau parasparasyāṃgāditi prāgapi śuśruma
कथं पुनरशेषाणां भूतानां हेतुभूतयोः
kathaṃ punaraśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ hetubhūtayoḥ
गुणप्रधानभावेन प्रादुर्भावः परस्परात्
guṇapradhānabhāvena prādurbhāvaḥ parasparāt
नापृष्टं भवता किंचिन्नाश्रुतं च कथंचन
nāpṛṣṭaṃ bhavatā kiṃcinnāśrutaṃ ca kathaṃcana
भगवच्छिष्यभूतेन भवता सकलं स्मृतम्
bhagavacchiṣyabhūtena bhavatā sakalaṃ smṛtam
तत्त्वं वद यथा ब्रह्मा मुनीनामवदद्विभुः
tattvaṃ vada yathā brahmā munīnāmavadadvibhuḥ
वयं श्रद्धालवस्तात श्रोतुमीश्वरसद्यशः
vayaṃ śraddhālavastāta śrotumīśvarasadyaśaḥ
वायुरुवाच स्थाने पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिः प्रश्नकोविदैः
vāyuruvāca sthāne pṛṣṭamidaṃ viprā bhavadbhiḥ praśnakovidaiḥ
इदमेव पुरा पृष्टो मम प्राह पितामहः
idameva purā pṛṣṭo mama prāha pitāmahaḥ
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा रुद्रसमुद्भवः
tadahaṃ sampravakṣyāmi yathā rudrasamudbhavaḥ
यथा च पुनरुत्पत्तिर्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम्
yathā ca punarutpattirbrahmaviṣṇvoḥ parasparam
त्रयस्ते कारणात्मानो जतास्साक्षान्महेश्वरात्
trayaste kāraṇātmāno jatāssākṣānmaheśvarāt
चराचरस्य विश्वस्य सर्गस्थित्यंतहेतवः
carācarasya viśvasya sargasthityaṃtahetavaḥ
परमैश्वर्यसंयुक्ताः परमेश्वरभाविताः
paramaiśvaryasaṃyuktāḥ parameśvarabhāvitāḥ
तच्छक्त्याधिष्ठिता नित्यं तत्कार्यकरणक्षमाः
tacchaktyādhiṣṭhitā nityaṃ tatkāryakaraṇakṣamāḥ
पित्रा नियमिताः पूर्वं त्रयोपि त्रिषु कर्मसु
pitrā niyamitāḥ pūrvaṃ trayopi triṣu karmasu
ब्रह्मा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रः संहरणे तथा
brahmā sarge haristrāṇe rudraḥ saṃharaṇe tathā
तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयाशिनः
tathāpyanyonyamātsaryādanyonyātiśayāśinaḥ
तपसा तोषयित्वा स्वं पितरं परमेश्वरम्
tapasā toṣayitvā svaṃ pitaraṃ parameśvaram
लब्ध्वा सर्वात्मना तस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः
labdhvā sarvātmanā tasya prasādātparameṣṭhinaḥ
ब्रह्मनारायणौ पूर्वं रुद्रः कल्पान्तरे ऽसृजत्
brahmanārāyaṇau pūrvaṃ rudraḥ kalpāntare 'sṛjat
कल्पान्तरे पुनर्ब्रह्मा रुद्रविष्णू जगन्मयः
kalpāntare punarbrahmā rudraviṣṇū jaganmayaḥ
विष्णुश्च भगवान्रुद्रं ब्रह्माणमसृजत्पुनः
viṣṇuśca bhagavānrudraṃ brahmāṇamasṛjatpunaḥ
नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणमसृजत्पुनः
nārāyaṇaṃ punarbrahmā brahmāṇamasṛjatpunaḥ
एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
evaṃ kalpeṣu kalpeṣu brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
परस्परेण जायंते परस्परहितैषिणः
paraspareṇa jāyaṃte parasparahitaiṣiṇaḥ
तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः
tattatkalpāntavṛttāntamadhikṛtya maharṣibhiḥ
प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात्
prabhāvaḥ kathyate teṣāṃ parasparasamudbhavāt
शृणु तेषां कथां चित्रां पुण्यां पापप्रमोचिनीम्
śṛṇu teṣāṃ kathāṃ citrāṃ puṇyāṃ pāpapramocinīm
कल्पे तत्पुरुषे वृत्तां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
kalpe tatpuruṣe vṛttāṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
पुरा नारायणो नाम कल्पे वै मेघवाहने
purā nārāyaṇo nāma kalpe vai meghavāhane
दिव्यं वर्षसहस्रं तु मेघो भूत्वावहद्धराम्
divyaṃ varṣasahasraṃ tu megho bhūtvāvahaddharām
तस्य भावं समालक्ष्य विष्णोर्विश्वजगद्गुरुः
tasya bhāvaṃ samālakṣya viṣṇorviśvajagadguruḥ
सर्वस्सर्वात्मभावेन प्रददौ शक्तिमव्ययाम्
sarvassarvātmabhāvena pradadau śaktimavyayām
शक्तिं लब्ध्वा तु सर्वात्मा शिवात्सर्वेश्वरात्तदा
śaktiṃ labdhvā tu sarvātmā śivātsarveśvarāttadā
ससर्ज भगावन् विष्णुर्विश्वं विश्वसृजा सह
sasarja bhagāvan viṣṇurviśvaṃ viśvasṛjā saha
516अ विष्णोस्तद्वैभवं दृष्ट्वा सृष्टस्तेन पितामहः
516a viṣṇostadvaibhavaṃ dṛṣṭvā sṛṣṭastena pitāmahaḥ
ईर्ष्यया परया ग्रस्तः प्रहसन्निदमब्रवीत्
īrṣyayā parayā grastaḥ prahasannidamabravīt
गच्छ विष्णो मया ज्ञातं तव सर्गस्य कारणम्
gaccha viṣṇo mayā jñātaṃ tava sargasya kāraṇam
आवयोरधिकश्चास्ति स रुद्रो नात्र संशयः
āvayoradhikaścāsti sa rudro nātra saṃśayaḥ
तस्य देवाधिदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः
tasya devādhidevasya prasādātparameṣṭhinaḥ
स्रष्टा त्वं भगवानाद्यः पालकः परमार्थतः
sraṣṭā tvaṃ bhagavānādyaḥ pālakaḥ paramārthataḥ
अहं च तपसाराध्य रुद्रं त्रिदशनायकम्
ahaṃ ca tapasārādhya rudraṃ tridaśanāyakam
त्वया सह जगत्सर्वं स्रक्ष्याम्यत्र न संशयः
tvayā saha jagatsarvaṃ srakṣyāmyatra na saṃśayaḥ
एवं विष्णुमुपालभ्य भगवानब्जसम्भवः
evaṃ viṣṇumupālabhya bhagavānabjasambhavaḥ
एवं विज्ञापयामास तपसा प्राप्य शंकरम्
evaṃ vijñāpayāmāsa tapasā prāpya śaṃkaram
भगवन् देवदेवेश विश्वेश्वर महेश्वर
bhagavan devadeveśa viśveśvara maheśvara
तव वामांगजो विष्णुर्दक्षिणांगभवो ह्यहम्
tava vāmāṃgajo viṣṇurdakṣiṇāṃgabhavo hyaham
मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः
mayā saha jagatsarvaṃ tathāpyasṛjadacyutaḥ
स मत्सरादुपालब्धस्त्वदाश्रयबलान्मया
sa matsarādupālabdhastvadāśrayabalānmayā
मद्भावान्नाधिकस्तेति भावस्त्वयि महेश्वरे
madbhāvānnādhikasteti bhāvastvayi maheśvare
त्वत्त एव समुत्पत्तिरावयोस्सदृशी यतः
tvatta eva samutpattirāvayossadṛśī yataḥ
तस्य भक्त्या यथापूर्वं प्रसादं कृतवानसि
tasya bhaktyā yathāpūrvaṃ prasādaṃ kṛtavānasi
तथा ममापि तत्सर्वं दातुमर्हसि शंकर
tathā mamāpi tatsarvaṃ dātumarhasi śaṃkara
इति विज्ञापितस्तेन भगवान् भगनेत्रहा
iti vijñāpitastena bhagavān bhaganetrahā
न्यायेन वै ददौ सर्वं तस्यापि स घृणानिधिः
nyāyena vai dadau sarvaṃ tasyāpi sa ghṛṇānidhiḥ
लब्ध्वैवमीश्वरादेव ब्रह्मा सर्वात्मतां क्षणात्
labdhvaivamīśvarādeva brahmā sarvātmatāṃ kṣaṇāt
त्वरमाणोथ संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम्
tvaramāṇotha saṃgamya dadarśa puruṣottamam
क्षीरार्णवालये शुभ्रे विमाने सूर्यसंनिभे
kṣīrārṇavālaye śubhre vimāne sūryasaṃnibhe
हेमरत्नान्विते दिव्ये मनसा तेन निर्मिते
hemaratnānvite divye manasā tena nirmite
अनंतभोगशय्यायां शयानं पंकजेक्षणम्
anaṃtabhogaśayyāyāṃ śayānaṃ paṃkajekṣaṇam
चतुर्भुजमुदारांगं सर्वाभरणभूषितम्
caturbhujamudārāṃgaṃ sarvābharaṇabhūṣitam
शंखचक्रधरं सौम्यं चन्द्रबिंबसमाननम्
śaṃkhacakradharaṃ saumyaṃ candrabiṃbasamānanam
श्रीवत्सवक्षसं देवं प्रसन्नमधुरस्मितम्
śrīvatsavakṣasaṃ devaṃ prasannamadhurasmitam
धरामृदुकरांभोजस्पर्शरक्तपदांबुजम्
dharāmṛdukarāṃbhojasparśaraktapadāṃbujam
क्षीरार्णवामृतमिव शयानं योगनिद्रया
kṣīrārṇavāmṛtamiva śayānaṃ yoganidrayā
तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकांडजम्
tamasā kālarudrākhyaṃ rajasā kanakāṃḍajam
सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम्
sattvena sarvagaṃ viṣṇuṃ nirguṇatve maheśvaram
तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा प्रगल्भमिदमब्रवीत्
taṃ dṛṣṭvā puruṣaṃ brahmā pragalbhamidamabravīt
ग्रसामि त्वामहं विष्णो त्वमात्मानं यथा पुरा
grasāmi tvāmahaṃ viṣṇo tvamātmānaṃ yathā purā
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिबुद्ध्य पितामहम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā pratibuddhya pitāmaham
उदैक्षत महाबाहुस्स्मितमीषच्चकार च
udaikṣata mahābāhussmitamīṣaccakāra ca
तस्मिन्नवसरे विष्णुर्ग्रस्तस्तेन महात्मना
tasminnavasare viṣṇurgrastastena mahātmanā
सृष्टश्च ब्रह्मणा सद्यो भ्रुवोर्मध्यादयत्नतः
sṛṣṭaśca brahmaṇā sadyo bhruvormadhyādayatnataḥ
तस्मिन्नवसरे साक्षाद्भगवानिन्दुभूषणः
tasminnavasare sākṣādbhagavānindubhūṣaṇaḥ
शक्तिं तयोरपि द्रष्टुमरूपो रूपमास्थितः
śaktiṃ tayorapi draṣṭumarūpo rūpamāsthitaḥ
प्रसादमतुलं कर्तुं पुरा दत्तवरस्तयोः
prasādamatulaṃ kartuṃ purā dattavarastayoḥ
आगच्छत्तत्र यत्रेमौ ब्रह्मनारायणौ स्थितौ
āgacchattatra yatremau brahmanārāyaṇau sthitau
अथ तुष्टुवतुर्देवं प्रीतौ भीतौ च कौतुकात्
atha tuṣṭuvaturdevaṃ prītau bhītau ca kautukāt
प्रणेमतुश्च बहुशो बहुमानेन दूरतः
praṇematuśca bahuśo bahumānena dūrataḥ
516ब् भवोपि भगवानेतावनुगृह्य पिनाकधृक्
516b bhavopi bhagavānetāvanugṛhya pinākadhṛk
सादरं पश्यतोरेव तयोरंतरधीयत
sādaraṃ paśyatoreva tayoraṃtaradhīyata