इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे उपमन्युतपोवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 35 वायुरुवाच अथ सर्वे प्रदीप्तांगा वैकुण्ठं प्रययुर्द्रुतम्
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe upamanyutapovarṇanaṃ nāma catustriṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 35 vāyuruvāca atha sarve pradīptāṃgā vaikuṇṭhaṃ prayayurdrutam
प्रणम्याहुश्च तत्सर्वं हरये देवसत्तमाः
praṇamyāhuśca tatsarvaṃ haraye devasattamāḥ
श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान्पुरुषोत्तमः
śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ bhagavānpuruṣottamaḥ
किमिदन्त्विति संचिन्त्य ज्ञात्वा तत्कारणं च सः
kimidantviti saṃcintya jñātvā tatkāraṇaṃ ca saḥ
जगाम मन्दरं तूर्णं महेश्वरदिदृक्षया
jagāma mandaraṃ tūrṇaṃ maheśvaradidṛkṣayā
दृष्ट्वा देवं प्रणम्यैवं प्रोवाच सुकृतांजलिः
dṛṣṭvā devaṃ praṇamyaivaṃ provāca sukṛtāṃjaliḥ
विष्णुरुवाच भगवन्ब्राह्मणः कश्चिदुपमन्युरिति श्रुतः
viṣṇuruvāca bhagavanbrāhmaṇaḥ kaścidupamanyuriti śrutaḥ
क्षीरार्थमदहत्सर्वं तपसा तन्निवारय
kṣīrārthamadahatsarvaṃ tapasā tannivāraya
वायुरुवाच इति श्रुत्वा वचो विष्णोः प्राह देवो महेश्वरः
vāyuruvāca iti śrutvā vaco viṣṇoḥ prāha devo maheśvaraḥ
शिशुं निवारयिष्यामि तत्त्वं गच्छ स्वमाश्रमम्
śiśuṃ nivārayiṣyāmi tattvaṃ gaccha svamāśramam
तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं स विष्णुर्देववल्लभः
tacchrutvā śaṃbhuvacanaṃ sa viṣṇurdevavallabhaḥ
जगामाश्वास्य तान्सर्वान्स्वलोकममरादिकान्
jagāmāśvāsya tānsarvānsvalokamamarādikān
एतस्मिन्नंतरे देवः पिनाकी परमेश्वरः
etasminnaṃtare devaḥ pinākī parameśvaraḥ
शक्रस्य रूपमास्थाय गन्तुं चक्रे मतिं ततः
śakrasya rūpamāsthāya gantuṃ cakre matiṃ tataḥ
अथ जगाम मुनेस्तु तपोवनं गजवरेण सितेन सदाशिवः
atha jagāma munestu tapovanaṃ gajavareṇa sitena sadāśivaḥ
सह सुरासुरसिद्धमहोरगैरमरराजतनुं स्वयमास्थितः
saha surāsurasiddhamahoragairamararājatanuṃ svayamāsthitaḥ
स वारणश्चारु तदा विभुं तं निवीज्य वालव्यजनेन दिव्यम्
sa vāraṇaścāru tadā vibhuṃ taṃ nivījya vālavyajanena divyam
दधार शच्या सहितं सुरेंद्रं करेण वामेन शितातपत्रम्
dadhāra śacyā sahitaṃ sureṃdraṃ kareṇa vāmena śitātapatram
रराज भगवान्सोमः शक्ररूपी सदाशिवः
rarāja bhagavānsomaḥ śakrarūpī sadāśivaḥ
तेनातपत्रेण यथा चन्द्रबिंबेन मन्दरः
tenātapatreṇa yathā candrabiṃbena mandaraḥ
आस्थायैवं हि शक्रस्य स्वरूपं परमेश्वरः
āsthāyaivaṃ hi śakrasya svarūpaṃ parameśvaraḥ
जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम्
jagāmānugrahaṃ kartumupamanyostadāśramam
तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम्
taṃ dṛṣṭvā parameśānaṃ śakrarūpadharaṃ śivam
प्रणम्य शिरसा प्राह महामुनिवरः स्वयम्
praṇamya śirasā prāha mahāmunivaraḥ svayam
उपमन्युरुवाच पावितश्चाश्रमस्सो ऽयं मम देवेश्वर स्वयम्
upamanyuruvāca pāvitaścāśramasso 'yaṃ mama deveśvara svayam
प्राप्तो यत्त्वं जगन्नाथ भगवन्देवसत्तम
prāpto yattvaṃ jagannātha bhagavandevasattama
वायुरुवाच एवमुक्त्वा स्थितं प्रेक्ष्य कृतांजलिपुटं द्विजम्
vāyuruvāca evamuktvā sthitaṃ prekṣya kṛtāṃjalipuṭaṃ dvijam
543अ प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः
543a prāha gaṃbhīrayā vācā śakrarūpadharo haraḥ
शक्र उवाच तुष्टो ऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत
śakra uvāca tuṣṭo 'smi te varaṃ brūhi tapasānena suvrata
ददामि चेप्सितान्सर्वान्धौम्याग्रज महामुने
dadāmi cepsitānsarvāndhaumyāgraja mahāmune
वायुरुवाच एवमुक्तस्तदा तेन शक्रेण मुनिपुंगवः
vāyuruvāca evamuktastadā tena śakreṇa munipuṃgavaḥ
वारयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः
vārayāmi śive bhaktimityuvāca kṛtāñjaliḥ
तन्निशम्य हरिः 1 प्राह मां न जानासि लेखपम्
tanniśamya hariḥ 1 prāha māṃ na jānāsi lekhapam
त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्
trailokyādhipatiṃ śakraṃ sarvadevanamaskṛtam
मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा
madbhakto bhava viprarṣe māmevārcaya sarvadā
ददामि सर्वं भद्रं ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्
dadāmi sarvaṃ bhadraṃ te tyaja rudraṃ ca nirguṇam
रुद्रेण निर्गुणेनापि किं ते कार्यं भविष्यति
rudreṇa nirguṇenāpi kiṃ te kāryaṃ bhaviṣyati
देवपङ्क्तिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः
devapaṅktibahirbhūto yaḥ piśācatvamāgataḥ
वायुरुवाच तच्छ्रुत्वा प्राह स मुनिर्जपन्पञ्चाक्षरं मनुम्
vāyuruvāca tacchrutvā prāha sa munirjapanpañcākṣaraṃ manum
मन्यमानो धर्मविघ्नं प्राह तं कर्तुमागतम्
manyamāno dharmavighnaṃ prāha taṃ kartumāgatam
उपमन्युरुवाच त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिंदारतेन वै
upamanyuruvāca tvayaivaṃ kathitaṃ sarvaṃ bhavaniṃdāratena vai
प्रसंगादेव देवस्य निर्गुणत्वं महात्मनः
prasaṃgādeva devasya nirguṇatvaṃ mahātmanaḥ
त्वं न जानामि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम्
tvaṃ na jānāmi vai rudraṃ sarvadeveśvareśvaram
ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनक प्रकृतेः परम्
brahmaviṣṇumaheśānāṃ janaka prakṛteḥ param
सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः
sadasadvyaktamavyaktaṃ yamāhurbrahmavādinaḥ
नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्
nityamekamanekaṃ ca varaṃ tasmādvṛṇomyaham
हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम्
hetuvādavinirmuktaṃ sāṃkhyayogārthadamparam
उपासते यं तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणोम्यहम्
upāsate yaṃ tattvajñā varaṃ tasmādvṛṇomyaham
नास्ति शंभोः परं तत्त्वं सर्वकारणकारणात्
nāsti śaṃbhoḥ paraṃ tattvaṃ sarvakāraṇakāraṇāt
ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां स्रष्टुर्गुणपराद्विभोः
brahmaviṣṇvādidevānāṃ sraṣṭurguṇaparādvibhoḥ
बहुनात्र किमुक्तेन मयाद्यानुमितं महत्
bahunātra kimuktena mayādyānumitaṃ mahat
भवांतरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्
bhavāṃtare kṛtaṃ pāpaṃ śrutā nindā bhavasya cet
श्रुत्वा निंदां भवस्याथ तत्क्षणादेव सन्त्यजेत्
śrutvā niṃdāṃ bhavasyātha tatkṣaṇādeva santyajet
स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति
svadehaṃ tannihatyāśu śivalokaṃ sa gacchati
आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरं प्रति सुराधम
āstāṃ tāvanmameccheyaṃ kṣīraṃ prati surādhama
निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतं कलेवरम्
nihatya tvāṃ śivāstreṇa tyajāmyetaṃ kalevaram
वायुरुवाच एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितस्स्वयम्
vāyuruvāca evamuktvopamanyustaṃ martuṃ vyavasitassvayam
क्षीरे वाञ्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः
kṣīre vāñchāmapi tyaktvā nihantuṃ śakramudyataḥ
भस्मादाय तदा घोरमघोरास्त्राभिमंत्रितम्
bhasmādāya tadā ghoramaghorāstrābhimaṃtritam
विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा
visṛjya śakramuddiśya nanāda sa munistadā
स्मृत्वा शंभुपदद्वंद्वं स्वदेहं दुग्धुमुद्यतः
smṛtvā śaṃbhupadadvaṃdvaṃ svadehaṃ dugdhumudyataḥ
आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः
āgneyīṃ dhāraṇāṃ bibhradupamanyuravasthitaḥ
एवं व्यवसिते विप्रे भगवान्भगनेत्रहा
evaṃ vyavasite vipre bhagavānbhaganetrahā
वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः
vārayāmāsa saumyena dhāraṇāṃ tasya yoginaḥ
तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नंदीश्वरनियोगतः
tadvisṛṣṭamaghorāstraṃ naṃdīśvaraniyogataḥ
जगृहे मध्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभः
jagṛhe madhyataḥ kṣiptaṃ nandī śaṃkaravallabhaḥ
1 इन्द्रः 543ब् स्वं रूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः
1 indraḥ 543b svaṃ rūpameva bhagavānāsthāya parameśvaraḥ
दर्शयामास शिप्राय बालेन्दुकृतशेखरम्
darśayāmāsa śiprāya bālendukṛtaśekharam
क्षीरार्णवसहस्रं च पीयूषार्णवमेव वा
kṣīrārṇavasahasraṃ ca pīyūṣārṇavameva vā
दध्यादेरर्णवांश्चैव घृतोदार्णवमेव च
dadhyāderarṇavāṃścaiva ghṛtodārṇavameva ca
फलार्णवं च बालस्य भक्ष्य भोज्यार्णवं तथा
phalārṇavaṃ ca bālasya bhakṣya bhojyārṇavaṃ tathā
अपूपानां गिरिं चैव दर्शयामास स प्रभुः
apūpānāṃ giriṃ caiva darśayāmāsa sa prabhuḥ
एवं स ददृशे देवो देव्या सार्धं वृषोपरि
evaṃ sa dadṛśe devo devyā sārdhaṃ vṛṣopari
गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः
gaṇeśvaraistriśūlādyairdivyāstrairapi saṃvṛtaḥ
दिवि दुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च
divi duṃdubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca
विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश
viṣṇubrahmendrapramukhairdevaiśchannā diśo daśa
अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः
athopamanyurānandasamudrormibhirāvṛtaḥ
पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा
papāta daṇḍavadbhūmau bhaktinamreṇa cetasā
एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः
etasminsamaye tatra sasmito bhagavānbhavaḥ
एह्येहीति तमाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्
ehyehīti tamāhūya mūrdhnyāghrāya dadau varān
शिव उवाच भक्ष्यभोज्यान्यथाकामं बान्धवैर्भुक्ष्व सर्वदा
śiva uvāca bhakṣyabhojyānyathākāmaṃ bāndhavairbhukṣva sarvadā
सुखी भव सदा दुःखान्निर्मुक्ता भक्तिमान्मम
sukhī bhava sadā duḥkhānnirmuktā bhaktimānmama
उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती
upamanyo mahābhāga tavāmbaiṣā hi pārvatī
मया पुत्रीकृतो ह्यद्य दत्तः क्षीरोदकार्णवः
mayā putrīkṛto hyadya dattaḥ kṣīrodakārṇavaḥ
मधुनश्चार्णवश्चैव दध्यन्नार्णव एव च
madhunaścārṇavaścaiva dadhyannārṇava eva ca
आज्यौदनार्णवश्चैव फलाद्यर्णव एव च
ājyaudanārṇavaścaiva phalādyarṇava eva ca
अपूपगिरयश्चैव भक्ष्यभोज्यार्णवस्तथा
apūpagirayaścaiva bhakṣyabhojyārṇavastathā
एते दत्ता मया ते हि त्वं गृह्णीष्व महामुने
ete dattā mayā te hi tvaṃ gṛhṇīṣva mahāmune
पिता तव महादेवो माता वै जगदम्बिका
pitā tava mahādevo mātā vai jagadambikā
अमरत्वं मया दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम्
amaratvaṃ mayā dattaṃ gāṇapatyaṃ ca śāśvatam
वरान्वरय सुप्रीत्या मनो ऽभिलषितान्परान्
varānvaraya suprītyā mano 'bhilaṣitānparān
प्रसन्नो ऽहं प्रदास्यामि नात्र कार्या विचारणा
prasanno 'haṃ pradāsyāmi nātra kāryā vicāraṇā
वायुरुवाच एवमुक्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्यतम्
vāyuruvāca evamuktvā mahādevaḥ karābhyāmupagṛhyatam
मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्ते ऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्
mūrdhnyāghrāya sutaste 'yamiti devyai nyavedayat
देवी च गुहवत्प्रीत्या मूर्ध्नि तस्य कराम्बुजम्
devī ca guhavatprītyā mūrdhni tasya karāmbujam
विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमव्ययम्
vinyasya pradadau tasmai kumārapadamavyayam
क्षीराब्धिरपि साकारः क्षीरं स्वादु करे दधत्
kṣīrābdhirapi sākāraḥ kṣīraṃ svādu kare dadhat
उपस्थाय ददौ पिण्डीभूतं क्षीरमनश्वरम्
upasthāya dadau piṇḍībhūtaṃ kṣīramanaśvaram
योगैश्वर्यं सदा तुष्टिं ब्रह्मविद्यामनश्वराम्
yogaiśvaryaṃ sadā tuṣṭiṃ brahmavidyāmanaśvarām
समृद्धिं परमान्तस्मै ददौ संतुष्टमानसः
samṛddhiṃ paramāntasmai dadau saṃtuṣṭamānasaḥ
अथ शंभुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्वा तस्य तपोमहः
atha śaṃbhuḥ prasannātmā dṛṣṭvā tasya tapomahaḥ
पुनर्ददौ वरं दिव्यं मुनये ह्युपमन्यवे
punardadau varaṃ divyaṃ munaye hyupamanyave
व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः
vrataṃ pāśupataṃ jñānaṃ vratayogaṃ ca tattvataḥ
ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वपाटवं सुचिरं परम्
dadau tasmai pravaktṛtvapāṭavaṃ suciraṃ param
सो ऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा
so 'pi labdhvā varāndivyānkumāratvaṃ ca sarvadā
तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितो ऽभवत्
tasmācchivācca tasyāśca śivāyā mudito 'bhavat
ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृतांजलिः
tataḥ prasannacetaskaḥ supraṇamya kṛtāṃjaliḥ
ययाचे स वरं विप्रो देवदेवान्महेश्वरात्
yayāce sa varaṃ vipro devadevānmaheśvarāt
उपमन्युरुवाच प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर
upamanyuruvāca prasīda devadeveśa prasīda parameśvara
स्वभक्तिन्देहि परमान्दिव्यामव्यभिचारिणीम्
svabhaktindehi paramāndivyāmavyabhicāriṇīm
544अ श्रद्धान्देहि महादेव द्वसम्बन्धिषु मे सदा
544a śraddhāndehi mahādeva dvasambandhiṣu me sadā
स्वदास्यं परमं स्नेहं सान्निध्यं चैव सर्वदा
svadāsyaṃ paramaṃ snehaṃ sānnidhyaṃ caiva sarvadā
एवमुक्त्वा प्रसन्नात्माहर्षगद्गदया गिरा
evamuktvā prasannātmāharṣagadgadayā girā
सतुष्टाव महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः
satuṣṭāva mahādevamupamanyurdvijottamaḥ
उपमन्युरुवाच देवदेव महादेव शरणागतवत्सल
upamanyuruvāca devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala
प्रसीद करुणासिंधो साम्ब शंकर सर्वदा
prasīda karuṇāsiṃdho sāmba śaṃkara sarvadā
वायुरुवाच एवमुक्तो महादेवः सर्वेषां च वरप्रदः
vāyuruvāca evamukto mahādevaḥ sarveṣāṃ ca varapradaḥ
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं मुनिसत्तमम्
pratyuvāca prasannātmopamanyuṃ munisattamam
शिव उवाच वत्सोपमन्यो तुष्टो ऽस्मि सर्वं दत्तं मया हि ते
śiva uvāca vatsopamanyo tuṣṭo 'smi sarvaṃ dattaṃ mayā hi te
दृढभक्तो ऽसि विप्रर्षे मया विज्ञासितो ह्यसि
dṛḍhabhakto 'si viprarṣe mayā vijñāsito hyasi
अजरश्चामरश्चैव भव त्वन्दुःखवर्जितः
ajaraścāmaraścaiva bhava tvanduḥkhavarjitaḥ
यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः
yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ
अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा
akṣayā bāndhavāścaiva kulaṃ gotraṃ ca te sadā
भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती
bhaviṣyati dvijaśreṣṭha mayi bhaktiśca śāśvatī
सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम
sānnidhyaṃ cāśrame nityaṃ kariṣyāmi dvijottama
उपकंठं मम त्वं वै सानन्दं विहरिष्यसि
upakaṃṭhaṃ mama tvaṃ vai sānandaṃ vihariṣyasi
एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः
evamuktvā sa bhagavānsūryakoṭisamaprabhaḥ
ईशानस्स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे हरः
īśānassa varāndattvā tatraivāntardadhe haraḥ
उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य तस्माद्वराद्वरान्
upamanyuḥ prasannātmā prāpya tasmādvarādvarān
जगाम जननीस्थानं सुखं प्रापाधिकं च सः
jagāma jananīsthānaṃ sukhaṃ prāpādhikaṃ ca saḥ