इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे कालमहिमवर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः Cहप्तेर् 8 ऋषय ऊचुः केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe kālamahimavarṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ Chapter 8 ṛṣaya ūcuḥ kena mānena kālesminnāyussaṃkhyā prakalpyate
संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः
saṃkhyārūpasya kālasya kaḥ punaḥ paramo 'vadhiḥ
वायुरुवाच आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते
vāyuruvāca āyuṣo 'tra nimeṣākhyamādyamānaṃ pracakṣate
संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि
saṃkhyārūpasya kālasya śāṃttvatītakalāvadhi
अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः
akṣipakṣmaparikṣepo nimeṣaḥ parikalpitaḥ
तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च
tādṛśānāṃ nimeṣāṇāṃ kāṣṭhā daśa ca pañca ca
काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः
kāṣṭhāṃstriṃśatkalā nāma kalāṃstriṃśanmuhūrtakaḥ
मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते
muhūrtānāmapi triṃśadahorātraṃ pracakṣate
त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः
triṃśatsaṃkhyairahorātrairmāsaḥ pakṣadvayātmakaḥ
ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः
jñeyaṃ pitryamahorātraṃ māsaḥ kṛṣṇasitātmakaḥ
मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम्
māsaistairayanaṃ ṣaḍbhirvarṣaṃ dve cāyanaṃ matam
लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः
laukikenaiva mānena abdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ
एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः
etaddivyamahorātramiti śāstrasya niścayaḥ
दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्
dakṣiṇaṃ cāyanaṃ rātristathodagayanaṃ dinam
मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः
māsastriṃśadahorātrairdivyo mānuṣavatsmṛtaḥ
संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा
saṃvatsaro 'pi devānāṃ māsairdvādaśabhistathā
त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि
trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣayutānyapi
दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः
divyassaṃvatsaro jñeyo mānuṣeṇa prakīrtitaḥ
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते
divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyā pravartate
चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः
catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo viduḥ
पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते
pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretā vidhīyate
द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः
dvāparaṃ ca kaliścaiva yugānyetāni kṛtsnaśaḥ
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्
catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam
तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः
tasya tāvacchatīsaṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ
इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु
itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu
एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च
ekāpāyena vartaṃte sahasrāṇi śatāni ca
एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम्
etaddvādaśasāhasraṃ sādhikaṃ ca caturyugam
चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते
caturyugasahasraṃ yatsaṃkalpa iti kathyate
चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते
caturyugaikasaptatyā manoraṃtaramucyate
कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः
kalpe caturdaśaikasminmanūnāṃ parivṛttayaḥ
एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च
etena kramayogena kalpamanvaṃtarāṇi ca
सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः
saprajāni vyatītāni śataśo 'tha sahasraśaḥ
अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः
ajñeyatvācca sarveṣāmasaṃkhyeyatayā punaḥ
शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः
śakyo naivānupūrvyādvai teṣāṃ vaktuṃ suvistaraḥ
कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
kalpo nāma divā prokto brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ
कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते
kalpānāṃ vai sahasraṃ ca brāhmaṃ varṣamihocyate
वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम्
varṣāṇāmaṣṭasāhasraṃ yacca tadbrahmaṇo yugam
सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः
savanaṃ yugasāhasraṃ brahmaṇaḥ padmajanmanaḥ
सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा
savanānāṃ sahasraṃ ca triguṇaṃ trivṛtaṃ tathā
कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
kalpyate sakalaḥ kālo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ
तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः
tasya vai divase yāṃti caturdaśa puraṃdarāḥ
शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च
śatāni māse catvāri viṃśatyā sahitāni ca
अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च
abde pañca sahasrāṇi catvāriṃśadyutāni ca
चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि
catvāriṃśatsahasrāṇi pañca lakṣāṇi cāyuṣi
ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा
brahmā viṣṇordine caiko viṣṇū rudradine tathā
ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः
īśvarasya dine rudrassadākhyasya tatheśvaraḥ
साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः
sākṣācchivasya tatsaṃkhyastathā so 'pi sadāśivaḥ
चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि
catvāriṃśatsahasrāṇi pañcalakṣāṇi cāyuṣi
तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते
tasminsākṣācchivenaiṣa kālātmā sampravartate
यत्तत्सृष्टेस्समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः
yattatsṛṣṭessamākhyātaṃ kālāntaramiha dvijāḥ
एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम्
etatkālāntaraṃ jñeyamaharvai pārameśvaram
रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः
rātriśca tāvatī jñeyā parameśasya kṛtsnaśaḥ
अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः
ahastasya tu yā sṛṣṭī rātriśca pralayaḥ smṛtaḥ
अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्
aharna vidyate tasya na rātririti dhārayet
एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया
eṣopacāraḥ kriyate lokānāṃ hitakāmyayā
प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः
prajāḥ prajānāṃ patayo mūrtayaśca surāsurāḥ
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च
indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca ca
तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः
tanmātrāṇyatha bhūtādirbuddhiśca saha daivataḥ
अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः
ahastiṣṭhaṃti sarvāṇi pārameśasya dhīmataḥ
अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः
aharaṃte pralīyante rātryante viśvasaṃbhavaḥ
यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया
yo viśvātmā karmakālasvabhāvādyarthe śaktiryasya nollaṃghanīyā
यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय
yasyaivājñādhīnametatsamastaṃ namastasmai mahate śaṃkarāya