इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायां पूर्वखण्डे शिवतत्त्ववर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः 509ब् Cहप्तेर् 7 मुनय ऊचुः कालादुत्पद्यते सर्वं कालदेव विपद्यते
iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāṃ pūrvakhaṇḍe śivatattvavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ 509b Chapter 7 munaya ūcuḥ kālādutpadyate sarvaṃ kāladeva vipadyate
न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते
na kālanirapekṣaṃ hi kvacitkiṃcana vidyate
यदास्यांतर्गतं विश्वं शश्वत्संसारमण्डलम्
yadāsyāṃtargataṃ viśvaṃ śaśvatsaṃsāramaṇḍalam
सर्गसंहृतिमुद्राभ्यां चक्रवत्परिवर्तते
sargasaṃhṛtimudrābhyāṃ cakravatparivartate
ब्रह्मा हरिश्च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः
brahmā hariśca rudraśca tathānye ca surāsurāḥ
यत्कृतां नियतिं प्राप्य प्रभवो नातिवर्तितुम्
yatkṛtāṃ niyatiṃ prāpya prabhavo nātivartitum
भूतभव्यभविष्याद्यैर्विभज्य जरयन् प्रजाः
bhūtabhavyabhaviṣyādyairvibhajya jarayan prajāḥ
अतिप्रभुरिति स्वैरं वर्तते ऽतिभयंकरः
atiprabhuriti svairaṃ vartate 'tibhayaṃkaraḥ
क एष भगवान् कालः कस्य वा वशवर्त्ययम्
ka eṣa bhagavān kālaḥ kasya vā vaśavartyayam
क एवास्य वशे न स्यात्कथयैतद्विचक्षण
ka evāsya vaśe na syātkathayaitadvicakṣaṇa
वायुरुवाच कालकाष्ठानिमेषादिकलाकलितविग्रहम्
vāyuruvāca kālakāṣṭhānimeṣādikalākalitavigraham
कालात्मेति समाख्यातं तेजो माहेश्वरं परम्
kālātmeti samākhyātaṃ tejo māheśvaraṃ param
यदलंघ्यमशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च
yadalaṃghyamaśeṣasya sthāvarasya carasya ca
नियोगरूपमीशस्य बलं विश्वनियामकम्
niyogarūpamīśasya balaṃ viśvaniyāmakam
तस्यांशांशमयी मुक्तिः कालात्मनि महात्मनि
tasyāṃśāṃśamayī muktiḥ kālātmani mahātmani
ततो निष्क्रम्य संक्रांता विसृष्टाग्रेरिवायसी
tato niṣkramya saṃkrāṃtā visṛṣṭāgrerivāyasī
तस्मात्कालवशे विश्वं न स विश्ववशे स्थितः
tasmātkālavaśe viśvaṃ na sa viśvavaśe sthitaḥ
शिवस्य तु वशे कालो न कालस्य वशे शिवः
śivasya tu vaśe kālo na kālasya vaśe śivaḥ
यतो ऽप्रतिहतं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितम्
yato 'pratihataṃ śārvaṃ tejaḥ kāle pratiṣṭhitam
महती तेन कालस्य मर्यादा हि दुरत्यया
mahatī tena kālasya maryādā hi duratyayā
कालं प्रज्ञाविशेषेण को ऽतिवर्तितुमर्हति
kālaṃ prajñāviśeṣeṇa ko 'tivartitumarhati
कालेन तु कृतं कर्म न कश्चिदतिवर्तते
kālena tu kṛtaṃ karma na kaścidativartate
एकच्छत्रां महीं कृत्स्नां ये पराक्रम्य शासति
ekacchatrāṃ mahīṃ kṛtsnāṃ ye parākramya śāsati
ते ऽपि नैवातिवर्तंते कालवेलामिवाब्धयः
te 'pi naivātivartaṃte kālavelāmivābdhayaḥ
ये निगृह्येंद्रियग्रामं जयंति सकलं जगत्
ye nigṛhyeṃdriyagrāmaṃ jayaṃti sakalaṃ jagat
न जयंत्यपि ते कालं कालो जयति तानपि
na jayaṃtyapi te kālaṃ kālo jayati tānapi
आयुर्वेदविदो वैद्यास्त्वनुष्ठितरसायनाः
āyurvedavido vaidyāstvanuṣṭhitarasāyanāḥ
न मृत्युमतिवर्तंते कालो हि दुरतिक्रमः
na mṛtyumativartaṃte kālo hi duratikramaḥ
श्रिया रूपेण शीलेन बलेन च कुलेन च
śriyā rūpeṇa śīlena balena ca kulena ca
अन्यच्चिंतयते जंतुः कालो ऽन्यत्कुरुते बलात्
anyacciṃtayate jaṃtuḥ kālo 'nyatkurute balāt
अप्रियैश्च प्रियैश्चैव ह्यचिंतितगमागमैः
apriyaiśca priyaiścaiva hyaciṃtitagamāgamaiḥ
संयोजयति भूतानि वियोजयति चेश्वरः
saṃyojayati bhūtāni viyojayati ceśvaraḥ
यदैव दुःखितः कश्चित्तदैव सुखितः परः
yadaiva duḥkhitaḥ kaścittadaiva sukhitaḥ paraḥ
दुर्विज्ञेयस्वभावस्य कालास्याहो विचित्रता
durvijñeyasvabhāvasya kālāsyāho vicitratā
यो युवा स भवेद्वृद्धो यो बलीयान्स दुर्बलः
yo yuvā sa bhavedvṛddho yo balīyānsa durbalaḥ
यः श्रीमान्सो ऽपि निःश्रीकः कालश्चित्रगतिर्द्विजा
yaḥ śrīmānso 'pi niḥśrīkaḥ kālaścitragatirdvijā
नाभिजात्यं न वै शीलं न बलं न च नैपुणम्
nābhijātyaṃ na vai śīlaṃ na balaṃ na ca naipuṇam
भवेत्कार्याय पर्याप्तं कालश्च ह्यनिरोधकः
bhavetkāryāya paryāptaṃ kālaśca hyanirodhakaḥ
ये सनाथाश्च दातारो गीतवाद्यैरुपस्थिताः
ye sanāthāśca dātāro gītavādyairupasthitāḥ
ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः
ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālasteṣu samakriyaḥ
फलंत्यकाले न रसायनानि सम्यक्प्रयुक्तान्यपि चौषधानि
phalaṃtyakāle na rasāyanāni samyakprayuktānyapi cauṣadhāni
तान्येव कालेन समाहृतानि सिद्धिं प्रयांत्याशु सुखं दिशंति
tānyeva kālena samāhṛtāni siddhiṃ prayāṃtyāśu sukhaṃ diśaṃti
510अ नाकालतो ऽयं म्रियते जायते वा नाकालतः पुष्टिमग्र्यामुपैति
510a nākālato 'yaṃ mriyate jāyate vā nākālataḥ puṣṭimagryāmupaiti
नाकालतः सुखितं दुःखितं वा नाकालिकं वस्तु समस्ति किंचित्
nākālataḥ sukhitaṃ duḥkhitaṃ vā nākālikaṃ vastu samasti kiṃcit
कालेन शीतः प्रतिवाति वातःकालेन वृष्टिर्जलदानुपैति
kālena śītaḥ prativāti vātaḥkālena vṛṣṭirjaladānupaiti
कालेन चोष्मा प्रशमं प्रयाति कालेन सर्वं सफलत्वमेति
kālena coṣmā praśamaṃ prayāti kālena sarvaṃ saphalatvameti
कालश्च सर्वस्य भवस्य हेतुः कालेन सस्यानि भवंति नित्यम्
kālaśca sarvasya bhavasya hetuḥ kālena sasyāni bhavaṃti nityam
कालेन सस्यानि लयं प्रयांति कालेन संजीवति जीवलोकः
kālena sasyāni layaṃ prayāṃti kālena saṃjīvati jīvalokaḥ
इत्थं कालात्मनस्तत्त्वं यो विजानाति तत्त्वतः
itthaṃ kālātmanastattvaṃ yo vijānāti tattvataḥ
कालात्मानमतिक्रम्य कालातीतं स पश्यति
kālātmānamatikramya kālātītaṃ sa paśyati
न यस्य कालो न च बंधमुक्ती न यः पुमान्न प्रकृतिर्न विश्वम्
na yasya kālo na ca baṃdhamuktī na yaḥ pumānna prakṛtirna viśvam
विचित्ररूपाय शिवाय तस्मै नमःपरस्मै परमेश्वराय
vicitrarūpāya śivāya tasmai namaḥparasmai parameśvarāya