ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे नित्यनैमित्तिककर्मवर्णनं नामैकविंशो ऽध्यायः Cहप्तेर् 22 उपमन्युरुवाच न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात्
oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe nityanaimittikakarmavarṇanaṃ nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ Chapter 22 upamanyuruvāca nyāsastu trividhaḥ proktaḥ sthityutpattilayakramāt
स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम्
sthitirnyāso gṛhasthānāmutpattirbrahmacāriṇām
570अ यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च
570a yatīnāṃ saṃhṛtinyāso vanasthānāṃ tathaiva ca
स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्
sa eva bhartṛhīnāyāḥ kuṭuṃbinyāḥ sthitirbhavet
कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम्
kanyāyāḥ punarutpattiṃ vakṣye nyāsasya lakṣaṇam
अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः
aṃguṣṭhādikaniṣṭhāṃtaṃ sthitinyāsa udāhṛtaḥ
दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च
dakṣiṇāṃguṣṭhamārabhya vāmāṃguṣṭhāntameva ca
उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः
utpattinyāsa ākhyāto viparītastu saṃhṛtiḥ
सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात्
sabiṃdukānnakārādīnvarṇānnyasyedanukramāt
अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः
aṃgulīṣu śivaṃ nyasyettalayorapyanāmayoḥ
अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः
astranyāsaṃ tataḥ kṛtvā daśadikṣvastramaṃtrataḥ
निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः
nivṛttyādikalāḥ pañca pañcabhūtasvarūpiṇīḥ
पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः
pañcabhūtādhipaissārdhaṃ tataccihnasamanvitāḥ
हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः
hṛtkaṇṭatālubhrūmadhyabrahmarandhrasamāśrayāḥ
तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत्
tadtadbījena saṃgraṃthīstadtadbījeṣu bhāvayet
तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्
tāsāṃ viśodhanārthāya vidyāṃ pañcākṣarīṃ japet
निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः
niruddhvā prāṇavāyuṃ ca guṇasaṃkhyānusārataḥ
भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया
bhūtagraṃthiṃ tataśchidyādastreṇaivāstramudrayā
नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना
nāḍyā suṣumnayātmānaṃ preritaṃ prāṇavāyunā
निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा
nirgataṃ brahmarandhreṇa yojayecchivatejasā
विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत्
viśoṣya vāyunā paścāddehaṃ kālāgninā dahet
ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना
tataścoparibhāvena kalāssaṃhṛtya vāyunā
देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना
dehaṃ saṃhṛtya vai dagdhaṃ kalāsspṛṣṭvā sahābdhinā
प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्
plāvayitvāmṛtairdehaṃ yathāsthānaṃ niveśayet
अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु
atha saṃhṛtya vai dagdhaḥ kalāsargaṃ vinaiva tu
अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः
amṛtaplāvanaṃ kuryādbhasmībhūtasya vai tataḥ
ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम्
tato vidyāmaye tasmindehe dīpaśikhākṛtim
शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत्
śivānnirgatamātmānaṃ brahmaraṃdhreṇa yojayet
देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे
dehasyāntaḥ praviṣṭaṃ taṃ dhyātvā hṛdayapaṃkaje
पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः
punaścāmṛtavarṣeṇa siṃcedvidyāmayaṃ vapuḥ
ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम्
tataḥ kuryātkaranyāsaṃ karaśodhanapūrvakam
देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्
dehanyāsaṃ tataḥ paścānmahatyā mudrayā caret
अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना
aṃganyāsaṃ tataḥ kṛtvā śivoktena tu vartmanā
वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु
varṇanyāsaṃ tataḥ kuryāddhastapādādisaṃdhiṣu
षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च
ṣaḍaṃgāni tato nyasya jātiṣaṭkayutāni ca
दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्
digbaṃdhamācaretpaścādāgneyādi yathākramam
यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत्
yadvā mūrdhādipañcāṃgaṃ nyāsameva samācaret
तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना
tathā ṣaḍaṃganyāsaṃ ca bhūtaśuddhyādikaṃ vinā
एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम्
evaṃ samāsarūpeṇa kṛtvā dehātmaśodhanam
शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्
śivabhāvamupāgamya pūjayetparameśvaram
अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः
atha yasyāstyavasaro nāsti vā mativibhramaḥ
स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत्
sa vistīrṇena kalpena nyāsakarma samācaret
तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः
tatrādyo mātṛkānyāso brahmanyāsastataḥ paraḥ
तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः
tṛtīyaḥ praṇavanyāso haṃsanyāsastaduttaraḥ
पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः
pañcamaḥ kathyate sadbhirnyāsaḥ pañcākṣarātmakaḥ
570ब् एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु
570b eteṣvekamanekaṃ vā kuryātpūjādi karmasu
अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके
akāraṃ mūrdhni vinyasya ākāraṃ ca lalāṭake
इं ईं च नेत्रयोस्तद्वत् उं ऊं श्रवणयोस्तथा
iṃ īṃ ca netrayostadvat uṃ ūṃ śravaṇayostathā
ऋं ःं कपोलयोश्चैव ऌं ॡं नासापुटद्वये
ṛṃ ḥṃ kapolayoścaiva ḷṃ ḹṃ nāsāpuṭadvaye
एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात्
ememoṣṭhadvayoromauṃ daṃtapaṃktidvayoḥ kramāt
अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम्
aṃ jihvāyāmatho tālunyaḥ prayojyo yathākramam
कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु
kavargaṃ dakṣiṇe haste nyasetpañcasu saṃdhiṣu
चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत्
cavargaṃ ca tathā vāmahastasaṃdhiṣu vinyaset
टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि
ṭavargaṃ ca tavargaṃ ca pādayorubhayorapi
पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः
paphau tu pārśvayoḥ pṛṣṭhe nābhau cāpi babhau tataḥ
न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्
nyasenmakāraṃ hṛdaye tvagādiṣu yathākramam
यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु
yakarādisakārāṃtānnyasetsaptasu dhātuṣu
हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे
haṃkāraṃ hṛdayasyāṃtaḥ kṣakāraṃ bhrūyugāṃtare
एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना
evaṃ varṇānpravinyasya pañcāśadrudravartmanā
अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्
aṃgavaktrakalābhedātpañca brahmāṇi vinyaset
करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात्
karanyāsādyamapi taiḥ kṛtvā vātha na vā kramāt
शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत्
śirovadanahṛdguhyapādeṣvetāni kalpayet
ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत्
tataścordhvādivaktrāṇi paścimāṃtāni kalpayet
ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्
īśānasya kalāḥ pañca pañcasveteṣu ca kramāt
ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि
tataścaturṣu vaktreṣu puruṣasya kalā api
चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः
catasraḥ praṇidhātavyāḥ pūrvādikramayogataḥ
हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि
hṛtkaṃṭhāṃseṣu nābhau ca kukṣau pṛṣṭhe ca vakṣasi
अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः
aghorasya kalāścāṣṭau pādayorapi hastayoḥ
पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु
paścāttrayoḥdaśakalāḥ pāyumeḍhrorujānuṣu
जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत्
jaṃghāsphikkaṭipārśveṣu vāmadevasya bhāvayet
घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः
ghrāṇe śirasi bāhvośca kalpayetkalpavittamaḥ
अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः
aṣṭatriṃśatkalānyāsamevaṃ kṛtvānupūrvaśaḥ
पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत्
paścātpraṇavaviddhīmānpraṇavanyāsamācaret
बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः
bāhudvaye kūrparayostathā ca maṇibandhayoḥ
पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा
pārśvodarorujaṃgheṣu pādayoḥ pṛṣṭhatastathā
इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः
itthaṃ praṇavavinyāsaṃ kṛtvā nyāsavicakṣaṇaḥ
हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम्
haṃsanyāsaṃ prakurvīta śivaśāstre yathoditam
बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि
bījaṃ vibhajya haṃsasya netrayorghrāṇayorapi
विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि
vibhajya bāhunetrāsyalalāṭe ghrāṇayorapi
कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा
kakṣayoḥ skandhayoścaiva pārśvayostanayostathā
कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना
kaṭhyoḥ pāṇyorgulphayośca yadvā pañcāṃgavartmanā
हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः
haṃsanyāsamimaṃ kṛtvā nyasetpañcākṣarīṃ tataḥ
यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते
yathā pūrvoktamārgeṇa śivatvaṃ yena jāyate
नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्
nāśivaḥ śivamabhyasyennāśivaḥ śivamarcayet
नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम्
nāśivastu śivaṃ dhyāyennāśivamprāpnuyācchivam
तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम्
tasmācchaivīṃ tanuṃ kṛtvā tyaktvā ca paśubhāvanām
शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत्
śivo 'hamiti saṃcintya śaivaṃ karma samācaret
कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः
karmayajñastapoyajño japayajñastaduttaraḥ
ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः
dhyānayajño jñānayajñaḥ pañca yajñāḥ prakīrtitāḥ
571अ कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे
571a karmayajñaratāḥ kecittapoyajñaratāḥ pare
जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा
japayajñaratāścānye dhyānayajñaratāstathā
ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम्
jñānayajñaratāścānye viśiṣṭāścottarottaram
क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः
kramayajño dvidhā proktaḥ kāmākāmavibhedataḥ
कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत्
kāmānkāmī tato bhuktvā kāmāsaktaḥ punarbhavet
अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः
akāme rudrabhavane bhogānbhuktvā tataścyutaḥ
तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः
tapoyajñarato bhūtvā jāyate nātra saṃśayaḥ
तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः
tapasvī ca punastasminbhogān bhuktvā tataścyutaḥ
जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः
japadhyānarato bhūtvā jāyate bhuvi mānavaḥ
जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह
japadhyānarato martyastadvaiśiṣṭyavaśādiha
ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात्
jñānaṃ labdhvācirādeva śivasāyujyamāpnuyāt
तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम्
tasmānmukto śivājñaptaḥ karmayajño 'pi dehinām
अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति
akāmaḥ kāmasaṃyukto bandhāyaiva bhaviṣyati
तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्
tasmātpañcasu yajñeṣu dhyānajñānaparo bhavet
ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः
dhyānaṃ jñānaṃ ca yasyāsti tīrṇastena bhavārṇavaḥ
हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः
hiṃsādidoṣanirmukto viśuddhaścittasādhanaḥ
ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः
dhyānayajñaḥ parastasmādapavargaphalapradaḥ
बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः
bahiḥ karmakarā yadvannātīva phalabhāginaḥ
दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः
dṛṣṭvā narendrabhavane tadvadatrāpi karmiṇaḥ
ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्
dhyānināṃ hi vapuḥ sūkṣmaṃ bhavetpratyakṣamaiśvaram
यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्
yatheha karmaṇāṃ sthūlaṃ mṛtkāṣṭhādyaiḥ prakalpitam
ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्
dhyānayajñaratāstasmāddevānpāṣāṇamṛṇmayān
नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात्
nātyaṃtaṃ pratipadyaṃte śivayāthātmyavedanāt
आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः
ātmasthaṃ yaḥ śivaṃ tyaktvā bahirabhyarcayennaraḥ
हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः
hastasthaṃ phalamutsṛjya lihetkūrparamātmanaḥ
ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते
jñānāddhyānaṃ bhaveddhyānājjñānaṃ bhūyaḥ pravartate
तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत्
tadubhābhyāṃ bhavenmuktistasmāddhyānarato bhavet
द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे
dvādaśānte tathā mūrdhni lalāṭe bhrūyugāntare
नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा
nāsāgre vā tathāsye vā kandhare hṛdaye tathā
नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा
nābhau vā śāśvatasthāne śraddhāviddhena cetasā
बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत्
bahiryāgopacāreṇa devaṃ devīṃ ca pūjayet
अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा
athavā pūjayennityaṃ liṃge vā kṛtakepi vā
वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः
vahnau vā sthaṇḍile vātha bhaktyā vittānusārataḥ
अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम्
athavāṃtarbahiścaiva pūjayetparameśvaram
अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा
aṃtaryāgarataḥ pūjāṃ bahiḥ kurvīta vā na vā