ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे पूजाविधानव्याख्यानवर्णनं नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः 572अ Cहप्तेर् 24 उपमन्युरुवाच प्रोक्षयेन्मूलमंत्रेण पूजास्थानं विशुद्धये
oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe pūjāvidhānavyākhyānavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo 'dhyāyaḥ 572a Chapter 24 upamanyuruvāca prokṣayenmūlamaṃtreṇa pūjāsthānaṃ viśuddhaye
गन्धचन्दनतोयेन पुष्पं तत्र विनिक्षिपेत्
gandhacandanatoyena puṣpaṃ tatra vinikṣipet
अस्त्रेणोत्सार्य वै विघ्नानवगुण्ठ्य च वर्मणा
astreṇotsārya vai vighnānavaguṇṭhya ca varmaṇā
अस्त्रं दिक्षु प्रविन्यस्य कल्पयेदर्चनाभुवम्
astraṃ dikṣu pravinyasya kalpayedarcanābhuvam
तत्र दर्भान्परिस्तीर्य क्षालयेत्प्रोक्षणादिभिः
tatra darbhānparistīrya kṣālayetprokṣaṇādibhiḥ
संशोध्य सर्वपात्राणि द्रव्यशुद्धिं समाचरेत्
saṃśodhya sarvapātrāṇi dravyaśuddhiṃ samācaret
प्रोक्षणीमर्ध्यपात्रं च पाद्यपात्रमतः परम्
prokṣaṇīmardhyapātraṃ ca pādyapātramataḥ param
तथैवाचमनीयस्य पात्रं चेति चतुष्टयम्
tathaivācamanīyasya pātraṃ ceti catuṣṭayam
प्रक्षाल्य प्रोक्ष्य वीक्ष्याथ क्षिपेत्तेषु जलं शिवम्
prakṣālya prokṣya vīkṣyātha kṣipetteṣu jalaṃ śivam
पुण्यद्रव्याणि सर्वाणि यथालाभं विनिक्षिपेत्
puṇyadravyāṇi sarvāṇi yathālābhaṃ vinikṣipet
रत्नानि रजतं हेम गन्धपुष्पाक्षतादयः
ratnāni rajataṃ hema gandhapuṣpākṣatādayaḥ
फलपल्लवदर्भांश्च पुण्यद्रव्याण्यनेकधा
phalapallavadarbhāṃśca puṇyadravyāṇyanekadhā
स्नानोदके सुगन्धादि पानीये च विशेषतः
snānodake sugandhādi pānīye ca viśeṣataḥ
शीतलानि मनोज्ञानी कुसुमादीनि निक्षिपेत्
śītalāni manojñānī kusumādīni nikṣipet
उशीरं चन्दनं चैव पाद्ये तु परिकल्पयेत्
uśīraṃ candanaṃ caiva pādye tu parikalpayet
जातिकंकोलकर्पूरबहुमूलतमालकान्
jātikaṃkolakarpūrabahumūlatamālakān
क्षिपेदाचमनीये च चूर्णयित्वा विशेषतः
kṣipedācamanīye ca cūrṇayitvā viśeṣataḥ
एलां पात्रेषु सर्वेषु कर्पूरं चन्दनं तथा
elāṃ pātreṣu sarveṣu karpūraṃ candanaṃ tathā
कुशाग्राण्यक्षतांश्चैव यवव्रीहितिलानपि
kuśāgrāṇyakṣatāṃścaiva yavavrīhitilānapi
आज्यसिद्धार्थपुष्पाणि भसितञ्चार्घ्यपात्रके
ājyasiddhārthapuṣpāṇi bhasitañcārghyapātrake
कुशपुष्पयवव्रीहिबहुमूलतमालकान्
kuśapuṣpayavavrīhibahumūlatamālakān
प्रक्षिपेत्प्रोक्षणीपात्रे भसितं च यथाक्रमम्
prakṣipetprokṣaṇīpātre bhasitaṃ ca yathākramam
सर्वत्र मन्त्रं विन्यस्य वर्मणावेष्ट्य बाह्यतः
sarvatra mantraṃ vinyasya varmaṇāveṣṭya bāhyataḥ
पश्चादस्त्रेण संरक्ष्य धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत्
paścādastreṇa saṃrakṣya dhenumudrāṃ pradarśayet
पूजाद्रव्याणि सर्वाणि प्रोक्षणीपात्रवारिणा
pūjādravyāṇi sarvāṇi prokṣaṇīpātravāriṇā
सम्प्रोक्ष्य मूलमंत्रेण शोधयेद्विधिवत्ततः
samprokṣya mūlamaṃtreṇa śodhayedvidhivattataḥ
पात्राणां प्रोक्षणीमेकामलाभे सर्वकर्मसु
pātrāṇāṃ prokṣaṇīmekāmalābhe sarvakarmasu
साधयेदर्घ्यमद्भिस्तत्सामान्यं साधकोत्तमः
sādhayedarghyamadbhistatsāmānyaṃ sādhakottamaḥ
ततो विनायकं देवं भक्ष्यभोज्यादिभिः क्रमात्
tato vināyakaṃ devaṃ bhakṣyabhojyādibhiḥ kramāt
पूजयित्वा विधानेन द्वारपार्श्वे ऽथ दक्षिणे
pūjayitvā vidhānena dvārapārśve 'tha dakṣiṇe
अन्तःपुराधिपं साक्षान्नन्दिनं सम्यगर्चयेत्
antaḥpurādhipaṃ sākṣānnandinaṃ samyagarcayet
चामीकराचलप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्
cāmīkarācalaprakhyaṃ sarvābharaṇabhūṣitam
बालेन्दुमुकुटं सौम्यं त्रिनेत्रं च चतुर्भुजम्
bālendumukuṭaṃ saumyaṃ trinetraṃ ca caturbhujam
दीप्तशूलमृगीटंकतिग्मवेत्रधरं प्रभुम्
dīptaśūlamṛgīṭaṃkatigmavetradharaṃ prabhum
चन्द्रबिम्बाभवदनं हरिवक्त्रमथापि वा
candrabimbābhavadanaṃ harivaktramathāpi vā
उत्तरे द्वारपार्श्वस्य भार्यां च मरुतां सुताम्
uttare dvārapārśvasya bhāryāṃ ca marutāṃ sutām
सुयशां सुव्रतामम्बां पादमण्डनतत्पराम्
suyaśāṃ suvratāmambāṃ pādamaṇḍanatatparām
पूजयित्वा प्रविश्यान्तर्भवनं परमेष्ठिनः
pūjayitvā praviśyāntarbhavanaṃ parameṣṭhinaḥ
संपूज्य लिङ्गं तैर्द्रव्यैर्निर्माल्यमपनोदयेत्
saṃpūjya liṅgaṃ tairdravyairnirmālyamapanodayet
प्रक्षाल्य पुष्पं शिरसि न्यसेत्तस्य विशुद्धये
prakṣālya puṣpaṃ śirasi nyasettasya viśuddhaye
पुष्पहस्तो जपेच्छक्त्या मन्त्रं मन्त्रविशुद्धये
puṣpahasto japecchaktyā mantraṃ mantraviśuddhaye
ऐशान्यां चण्दमाराध्य निर्माल्यं तस्य दापयेत्
aiśānyāṃ caṇdamārādhya nirmālyaṃ tasya dāpayet
कल्पयेदासनं पश्चादाधारादि यथाक्रमम्
kalpayedāsanaṃ paścādādhārādi yathākramam
आधारशक्तिं कल्याणीं श्यामां ध्यायेदधो भुवि
ādhāraśaktiṃ kalyāṇīṃ śyāmāṃ dhyāyedadho bhuvi
572ब् तस्याः पुरस्तादुत्कंठमनंतं कुण्डलाकृतिम्
572b tasyāḥ purastādutkaṃṭhamanaṃtaṃ kuṇḍalākṛtim
धवलं पञ्चफणिनं लेलिहानमिवाम्बरम्
dhavalaṃ pañcaphaṇinaṃ lelihānamivāmbaram
तस्योपर्यासनं भद्रं कण्ठीरवचतुष्पदम्
tasyoparyāsanaṃ bhadraṃ kaṇṭhīravacatuṣpadam
धर्मो ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यञ्च पदानि वै
dharmo jñānaṃ ca vairāgyamaiśvaryañca padāni vai
आग्नेयादिश्वेतरक्तपीतश्यामानि वर्णतः
āgneyādiśvetaraktapītaśyāmāni varṇataḥ
अधर्मादीनि पूर्वादीन्युत्तरांतान्यनुक्रमात्
adharmādīni pūrvādīnyuttarāṃtānyanukramāt
राजावर्तमणिप्रख्यान्न्यस्य गात्राणि भावयेत्
rājāvartamaṇiprakhyānnyasya gātrāṇi bhāvayet
अस्योर्ध्वच्छादनं पद्ममासनं विमलं सितम्
asyordhvacchādanaṃ padmamāsanaṃ vimalaṃ sitam
अष्टपत्राणि तस्याहुरणिमादिगुणाष्टकम्
aṣṭapatrāṇi tasyāhuraṇimādiguṇāṣṭakam
केसराणि च वामाद्या रुद्रावामादिशक्तिभिः
kesarāṇi ca vāmādyā rudrāvāmādiśaktibhiḥ
बीजान्यपि च ता एव शक्तयोंतर्मनोन्मनीः
bījānyapi ca tā eva śaktayoṃtarmanonmanīḥ
कर्णिकापरवैराग्यं नालं ज्ञानं शिवात्मकम्
karṇikāparavairāgyaṃ nālaṃ jñānaṃ śivātmakam
कन्दश्च शिवधर्मात्मा कर्णिकान्ते त्रिमण्डले
kandaśca śivadharmātmā karṇikānte trimaṇḍale
त्रिमण्डलोपर्यात्मादि तत्त्वत्रितयमासनम्
trimaṇḍaloparyātmādi tattvatritayamāsanam
सर्वासनोपरि सुखं विचित्रास्तरणास्तृतम्
sarvāsanopari sukhaṃ vicitrāstaraṇāstṛtam
आसनं कल्पयेद्दिव्यं शुद्धविद्यासमुज्ज्वलम्
āsanaṃ kalpayeddivyaṃ śuddhavidyāsamujjvalam
आवाहनं स्थापनं च सन्निरोधं निरीक्षणम्
āvāhanaṃ sthāpanaṃ ca sannirodhaṃ nirīkṣaṇam
नमस्कारं च कुर्वीत बध्वा मुद्राः पृथक्पृथक्
namaskāraṃ ca kurvīta badhvā mudrāḥ pṛthakpṛthak
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं ततः परम्
pādyamācamanaṃ cārghyaṃ gaṃdhaṃ puṣpaṃ tataḥ param
धूपं दीपं च तांबूलं दत्त्वाथ स्वापयेच्छिवौ
dhūpaṃ dīpaṃ ca tāṃbūlaṃ dattvātha svāpayecchivau
अथवा परिकल्प्यैवमासनं मूर्तिमेव च
athavā parikalpyaivamāsanaṃ mūrtimeva ca
सकलीकृत्य मूलेन ब्रह्माभिश्चापरैस्तथा
sakalīkṛtya mūlena brahmābhiścāparaistathā
आवाहयेत्ततो देव्या शिवं परमकारणम्
āvāhayettato devyā śivaṃ paramakāraṇam
शुद्धस्फटिकसंकाशं देवं निश्चलमक्षरम्
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ devaṃ niścalamakṣaram
कारणं सर्वलोकानां सर्वलोकमयं परम्
kāraṇaṃ sarvalokānāṃ sarvalokamayaṃ param
अंतर्बहिःस्थितं व्याप्य ह्यणोरणु 1 महत्तरम् 2
aṃtarbahiḥsthitaṃ vyāpya hyaṇoraṇu 1 mahattaram 2
भक्तानामप्रयत्नेन दृश्यमीश्वरमव्ययम्
bhaktānāmaprayatnena dṛśyamīśvaramavyayam
ब्रह्मेंद्रविष्णुरुद्राद्यैरपि देवैरगोचरम्
brahmeṃdraviṣṇurudrādyairapi devairagocaram
देवसारं च विद्वद्भिरगोचरमिति श्रुतम्
devasāraṃ ca vidvadbhiragocaramiti śrutam
आदिमध्यान्तरहितं भेषजं भवरोगिणाम्
ādimadhyāntarahitaṃ bheṣajaṃ bhavarogiṇām
शिवतत्त्वमिति ख्यातं शिवार्थं जगति स्थिरम्
śivatattvamiti khyātaṃ śivārthaṃ jagati sthiram
पञ्चोपचारवद्भक्त्या पूजयेल्लिंगमुत्तमम्
pañcopacāravadbhaktyā pūjayelliṃgamuttamam
लिंगमूर्तिर्महेशस्य शिवस्य परमात्मनः
liṃgamūrtirmaheśasya śivasya paramātmanaḥ
स्नानकाले प्रकुर्वीत जयशब्दादिमंगलम्
snānakāle prakurvīta jayaśabdādimaṃgalam
पञ्चगव्यघृतक्षीरदधिमध्वादिपूर्वकैः
pañcagavyaghṛtakṣīradadhimadhvādipūrvakaiḥ
मूलैः फलानां सारैश्च तिलसर्षपसक्तुभिः
mūlaiḥ phalānāṃ sāraiśca tilasarṣapasaktubhiḥ
बीजैर्यवादिभिश्शस्तैश्चूर्णैर्माषादिसंभवैः
bījairyavādibhiśśastaiścūrṇairmāṣādisaṃbhavaiḥ
संस्नाप्यालिप्य पिष्टाद्यैः स्नापयेदुष्णवारिभिः
saṃsnāpyālipya piṣṭādyaiḥ snāpayeduṣṇavāribhiḥ
घर्षयेद्विल्वपत्राद्यैर्लेपगंधापनुत्तये
gharṣayedvilvapatrādyairlepagaṃdhāpanuttaye
पुनः संस्नाप्य सलिलैश्चक्रवर्त्युपचारतः
punaḥ saṃsnāpya salilaiścakravartyupacārataḥ
1 क्लीबत्वमार्षम् 2 महत इति क्षेष- 573अ सुगंधामलकं दद्याद्धरिद्रां च यथाक्रमम्
1 klībatvamārṣam 2 mahata iti kṣeṣa- 573a sugaṃdhāmalakaṃ dadyāddharidrāṃ ca yathākramam
ततः संशोध्य सलिलैर्लिंगं बेरमथापि वा
tataḥ saṃśodhya salilairliṃgaṃ beramathāpi vā
स्नापयेद्गंधतोयेन कुशपुष्पोदकेन च
snāpayedgaṃdhatoyena kuśapuṣpodakena ca
हिरण्यरत्नतोयैश्च मंत्रसिद्धैर्यथाक्रमम्
hiraṇyaratnatoyaiśca maṃtrasiddhairyathākramam
असंभवे तु द्रव्याणां यथासंभवसंभृतैः
asaṃbhave tu dravyāṇāṃ yathāsaṃbhavasaṃbhṛtaiḥ
केवलैर्मंत्रतोयैर्वा स्नापयेच्छ्रद्धया शिवम्
kevalairmaṃtratoyairvā snāpayecchraddhayā śivam
कलशेनाथ शंखेन वर्धन्या पाणिना तथा
kalaśenātha śaṃkhena vardhanyā pāṇinā tathā
सकुशेन सपुष्पेण स्नापयेन्मंत्रपूर्वकम्
sakuśena sapuṣpeṇa snāpayenmaṃtrapūrvakam
पवमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च
pavamānena rudreṇa nīlena tvaritena ca
लिंगसूक्तादिसूक्तैश्च शिरसाथर्वणेन च
liṃgasūktādisūktaiśca śirasātharvaṇena ca
ऋग्भिश्च सामभिः शैवैर्ब्रह्मभिश्चापि पञ्चभिः
ṛgbhiśca sāmabhiḥ śaivairbrahmabhiścāpi pañcabhiḥ
स्नापयेद्देवदेवेशं शिवेन प्रणवेन च
snāpayeddevadeveśaṃ śivena praṇavena ca
यथा देवस्य देव्याश्च कुर्यात्स्नानादिकं तथा
yathā devasya devyāśca kuryātsnānādikaṃ tathā
न तु कश्चिद्विशेषो ऽस्ति तत्र तौ सदृशौ यतः
na tu kaścidviśeṣo 'sti tatra tau sadṛśau yataḥ
प्रथमं देवमुद्दिश्य कृत्वा स्नानादिकाः क्रियाः
prathamaṃ devamuddiśya kṛtvā snānādikāḥ kriyāḥ
देव्यैः प्रश्चात्प्रकुर्वीत देवदेवस्य शासनात्
devyaiḥ praścātprakurvīta devadevasya śāsanāt
अर्धनारीश्वरे पूज्ये पौर्वापर्यं न विद्यते
ardhanārīśvare pūjye paurvāparyaṃ na vidyate
तत्र तत्रोपचाराणां लिंगे वान्यत्र वा क्वचित्
tatra tatropacārāṇāṃ liṃge vānyatra vā kvacit
कृत्वा ऽभिषेकं लिंगस्य शुचिना च सुगंधिना
kṛtvā 'bhiṣekaṃ liṃgasya śucinā ca sugaṃdhinā
संमृज्य वाससा दद्यादंबरं चोपवीतकम्
saṃmṛjya vāsasā dadyādaṃbaraṃ copavītakam
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं गंधं पुष्पं च भूषणम्
pādyamācamanaṃ cārghyaṃ gaṃdhaṃ puṣpaṃ ca bhūṣaṇam
धूपं दीपं च नैवेद्यं पानीयं मुखशोधनम्
dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ pānīyaṃ mukhaśodhanam
पुनश्चाचमनीयं च मुखवासं ततः परम्
punaścācamanīyaṃ ca mukhavāsaṃ tataḥ param
मुकुटं च शुभं भद्रं सर्वरत्नैरलंकृतम्
mukuṭaṃ ca śubhaṃ bhadraṃ sarvaratnairalaṃkṛtam
भूषणानि पवित्राणि माल्यानि विविधानि च
bhūṣaṇāni pavitrāṇi mālyāni vividhāni ca
व्यजने चामरे छत्रं तालवृंतं च दर्पणम्
vyajane cāmare chatraṃ tālavṛṃtaṃ ca darpaṇam
दत्त्वा नीराजनं कुर्यात्सर्वमंगलनिस्वनैः
dattvā nīrājanaṃ kuryātsarvamaṃgalanisvanaiḥ
गीतनृत्यादिभिश्चैव जयशब्दसमन्वितः
gītanṛtyādibhiścaiva jayaśabdasamanvitaḥ
हैमे च राजते ताम्रे पात्रे वा मृन्मये शुभे
haime ca rājate tāmre pātre vā mṛnmaye śubhe
पद्मकैश्शोभितैः पुष्पैर्बीजैर्दध्यक्षतादिभिः
padmakaiśśobhitaiḥ puṣpairbījairdadhyakṣatādibhiḥ
त्रिशूलशंखयुग्माब्जनन्द्यावर्तैः करीषजैः
triśūlaśaṃkhayugmābjanandyāvartaiḥ karīṣajaiḥ
श्रीवत्सस्वस्तिकादर्शवज्रैर्वह्न्यादिचिह्नितैः
śrīvatsasvastikādarśavajrairvahnyādicihnitaiḥ
अष्टौ प्रदीपान्परितो विधायैकं तु मध्यमे
aṣṭau pradīpānparito vidhāyaikaṃ tu madhyame
तेषु वामादिकाश्चिन्त्याः पूज्याश्च नव शक्तयः
teṣu vāmādikāścintyāḥ pūjyāśca nava śaktayaḥ
कवचेन समाच्छाद्य संरक्ष्यास्त्रेण सर्वतः
kavacena samācchādya saṃrakṣyāstreṇa sarvataḥ
धेनुमुद्रां च संदर्श्य पाणिभ्यां पात्रमुद्धरेत्
dhenumudrāṃ ca saṃdarśya pāṇibhyāṃ pātramuddharet
अथवारोपयेत्पात्रे पञ्चदीपान्यथाक्रमम्
athavāropayetpātre pañcadīpānyathākramam
विदिक्ष्वपि च मध्ये च दीपमेकमथापि वा
vidikṣvapi ca madhye ca dīpamekamathāpi vā
ततस्तत्पात्रमुद्धृत्य लिंगादेरुपरि क्रमात्
tatastatpātramuddhṛtya liṃgāderupari kramāt
त्रिः प्रदक्षिणयोगेन भ्रामयेन्मूलविद्यया
triḥ pradakṣiṇayogena bhrāmayenmūlavidyayā
दद्यादर्घ्यं ततो मूर्ध्नि भसितं च सुगंधितम्
dadyādarghyaṃ tato mūrdhni bhasitaṃ ca sugaṃdhitam
कृत्वा पुष्पांजलिं पश्चादुपहारान्निवेदयेत्
kṛtvā puṣpāṃjaliṃ paścādupahārānnivedayet
पानीयं च ततो दद्याद्दत्त्वा वाचमनं पुनः
pānīyaṃ ca tato dadyāddattvā vācamanaṃ punaḥ
573ब् पञ्चसौगंधिकोपेतं ताम्बूलं च निवेदयेत्
573b pañcasaugaṃdhikopetaṃ tāmbūlaṃ ca nivedayet
प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीयानि गाननाट्यानि कारयेत्
prokṣayetprokṣaṇīyāni gānanāṭyāni kārayet
लिंगादौ शिवयोश्चिन्तां कृत्वा शक्त्यजपेच्छिवम्
liṃgādau śivayościntāṃ kṛtvā śaktyajapecchivam
प्रदक्षिणं प्रणामं च स्तवं चात्मसमर्पणम्
pradakṣiṇaṃ praṇāmaṃ ca stavaṃ cātmasamarpaṇam
विज्ञापनं च कार्याणां कुर्याद्विनयपूर्वकम्
vijñāpanaṃ ca kāryāṇāṃ kuryādvinayapūrvakam
अर्घ्यं पुष्पांजलिं दत्त्वा बद्ध्वा मुद्रां यथाविधि
arghyaṃ puṣpāṃjaliṃ dattvā baddhvā mudrāṃ yathāvidhi
पश्चात्क्षमापयेद्देवमुद्वास्यात्मनि चिंतयेत्
paścātkṣamāpayeddevamudvāsyātmani ciṃtayet
पाद्यादिमुखवासांतमर्घ्याद्यं चातिसंकटे
pādyādimukhavāsāṃtamarghyādyaṃ cātisaṃkaṭe
पुष्पविक्षेपमात्रं वा कुर्याद्भावपुरस्सरम्
puṣpavikṣepamātraṃ vā kuryādbhāvapurassaram
तावतैव परो धर्मो भावने सुकृतो भवेत्
tāvataiva paro dharmo bhāvane sukṛto bhavet
असंपूज्य न भुञ्जीत शिवमाप्राणसंचरात्
asaṃpūjya na bhuñjīta śivamāprāṇasaṃcarāt
यदि पापस्तु भुंजीत स्वैरं तय्स न निष्कृतिः
yadi pāpastu bhuṃjīta svairaṃ taysa na niṣkṛtiḥ
प्रमादेन तु भुंक्ते चेत्तदुद्गीर्य प्रयत्नतः
pramādena tu bhuṃkte cettadudgīrya prayatnataḥ
स्नात्वा द्विगुणमभ्यर्च्य देवं देवीमुपोष्य च
snātvā dviguṇamabhyarcya devaṃ devīmupoṣya ca
शिवस्यायुतमभ्यस्येद्ब्रह्मचर्यपुरस्सरम्
śivasyāyutamabhyasyedbrahmacaryapurassaram
परेद्युश्शक्तितो दत्त्वा सुवर्णाद्यं शिवाय च
paredyuśśaktito dattvā suvarṇādyaṃ śivāya ca
शिवभक्ताय वा कृत्वा महापूजां शुचिर्भवेत्
śivabhaktāya vā kṛtvā mahāpūjāṃ śucirbhavet