ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे पशुपतित्वज्ञानयोगो नाम पञ्चमो ऽध्यायः 1 नास्तीशो यस्मात्सो ऽनीश इति बहुव्रीहिः परन्तु क्लिष्टकल्पनापेक्षया यावत्पशुश्चेश्वरं न प्रपश्येदिति पाठे ऽर्थस्सुगमः 2 यदा पश्यो वीक्षते रुक्मेति पाठे तु भग्नप्रक्रमस्तस्मादात्मनेपदमार्षमित्येव समाधिः 550ब् Cहप्तेर् 6 उपमन्युरुवाच नशिवस्याणवो बंधः कार्यो मायेय एव वा
oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe paśupatitvajñānayogo nāma pañcamo 'dhyāyaḥ 1 nāstīśo yasmātso 'nīśa iti bahuvrīhiḥ parantu kliṣṭakalpanāpekṣayā yāvatpaśuśceśvaraṃ na prapaśyediti pāṭhe 'rthassugamaḥ 2 yadā paśyo vīkṣate rukmeti pāṭhe tu bhagnaprakramastasmādātmanepadamārṣamityeva samādhiḥ 550b Chapter 6 upamanyuruvāca naśivasyāṇavo baṃdhaḥ kāryo māyeya eva vā
प्राकृतो वाथ बोद्धा वा ह्यहंकारात्मकस्तथा
prākṛto vātha boddhā vā hyahaṃkārātmakastathā
नैवास्य मानसो बंधो न चैत्तो नेंद्रियात्मकः
naivāsya mānaso baṃdho na caitto neṃdriyātmakaḥ
न च तन्मात्रबंधो ऽपि भूतबंधो न कश्चन
na ca tanmātrabaṃdho 'pi bhūtabaṃdho na kaścana
न च कालः कला चैव न विद्या नियतिस्तथा
na ca kālaḥ kalā caiva na vidyā niyatistathā
न रागो न च विद्वेषः शंभोरमिततेजसः
na rāgo na ca vidveṣaḥ śaṃbhoramitatejasaḥ
न चास्त्यभिनिवेशो ऽस्य कुशला ऽकुशलान्यपि
na cāstyabhiniveśo 'sya kuśalā 'kuśalānyapi
कर्माणि तद्विपाकश्च सुखदुःखे च तत्फले
karmāṇi tadvipākaśca sukhaduḥkhe ca tatphale
आशयैर्नापि संबन्धः संस्कारैः कर्मणामपि
āśayairnāpi saṃbandhaḥ saṃskāraiḥ karmaṇāmapi
भोगैश्च भोगसंस्कारैः कालत्रितयगोचरैः
bhogaiśca bhogasaṃskāraiḥ kālatritayagocaraiḥ
न तस्य कारणं कर्ता नादिरंतस्तथांतरम्
na tasya kāraṇaṃ kartā nādiraṃtastathāṃtaram
न कर्म करणं वापि नाकार्यं कार्यमेव च
na karma karaṇaṃ vāpi nākāryaṃ kāryameva ca
नास्य बंधुरबंधुर्वा नियंता प्रेरको ऽपि वा
nāsya baṃdhurabaṃdhurvā niyaṃtā prerako 'pi vā
न पतिर्न गुरुस्त्राता नाधिको न समस्तथा
na patirna gurustrātā nādhiko na samastathā
न जन्ममरणे तस्य न कांक्षितमकांक्षितम्
na janmamaraṇe tasya na kāṃkṣitamakāṃkṣitam
न विधिर्न निषेधश्च न मुक्तिर्न च बन्धनम्
na vidhirna niṣedhaśca na muktirna ca bandhanam
नास्ति यद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन
nāsti yadyadakalyāṇaṃ tattadasya kadācana
कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवो यतः
kalyāṇaṃ sakalaṃ cāsti paramātmā śivo yataḥ
स शिवस्सर्वमेवेदमधिष्ठाय स्वशक्तिभिः
sa śivassarvamevedamadhiṣṭhāya svaśaktibhiḥ
अप्रच्युतस्स्वतो भावः स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः
apracyutassvato bhāvaḥ sthitaḥ sthāṇurataḥ smṛtaḥ
शिवेनाधिष्ठितं यस्माज्जगत्स्थावरजंगमम्
śivenādhiṣṭhitaṃ yasmājjagatsthāvarajaṃgamam
सर्वरूपः स्मृतश्शर्वस्तथा ज्ञात्वा न मुह्यति
sarvarūpaḥ smṛtaśśarvastathā jñātvā na muhyati
शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान्
śarvo rudro namastasmai puruṣaḥ satparo mahān
हिरण्यबाहुर्भगवान्हिरण्यपतिरीश्वरः
hiraṇyabāhurbhagavānhiraṇyapatirīśvaraḥ
अंबिकापतिरीशानः पिनाकी वृषवाहनः
aṃbikāpatirīśānaḥ pinākī vṛṣavāhanaḥ
एको रुद्रः परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिंगलः
eko rudraḥ paraṃ brahma puruṣaḥ kṛṣṇapiṃgalaḥ
बालाग्रमात्रो हृन्मध्ये विचिंत्यो दहरांतरे
bālāgramātro hṛnmadhye viciṃtyo daharāṃtare
हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्ताम्र एव च
hiraṇyakeśaḥ padmākṣo hyaruṇastāmra eva ca
यो ऽवसर्पत्य सौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः
yo 'vasarpatya sau devo nīlagrīvo hiraṇmayaḥ
सौम्यो घोरस्तथा मिश्रश्चाक्षारश्चामृतो ऽव्ययः
saumyo ghorastathā miśraścākṣāraścāmṛto 'vyayaḥ
स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकांतकः
sa puṃviśeṣaḥ paramo bhagavānantakāṃtakaḥ
चेतनचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः
cetanacetanonmuktaḥ prapañcācca parātparaḥ
शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते
śivenātiśayatvena jñānaiśvarye vilokite
लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः
lokeśātiśayatvena sthitaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ
प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम्
pratisargaprasūtānāṃ brahmaṇāṃ śāstravistaram
उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम्
upadeṣṭā sa evādau kālāvacchedavartinām
कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः
kālāvacchedayuktānāṃ gurūṇāmapyasau guruḥ
सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः
sarveṣāmeva sarveśaḥ kālāvacchedavarjitaḥ
शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी
śuddhā svābhāvikī tasya śaktissarvātiśāyinī
ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम्
jñānamapratimaṃ nityaṃ vapuratyantanirmitam
ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम्
aiśvaryamapratidvaṃdvaṃ sukhamātyantikaṃ balam
तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च
tejaḥprabhāvo vīryaṃ ca kṣamā kāruṇyameva ca
परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनो ऽस्ति प्रयोजनम्
paripūrṇasya sargādyairnātmano 'sti prayojanam
परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः
parānugraha evāsya phalaṃ sarvasya karmaṇaḥ
551अ प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः
551a praṇavo vācakastasya śivasya paramātmanaḥ
शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परस्स्मृतः
śivarudrādiśabdānāṃ praṇavo hi parassmṛtaḥ
शंभो प्रणववाच्यस्य भवनात्तज्जपादपि
śaṃbho praṇavavācyasya bhavanāttajjapādapi
या सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः
yā siddhissā parā prāpyā bhavatyeva na saṃśayaḥ
तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः
tasmādekākṣaraṃ devamāhurāgamapāragāḥ
वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः
vācyavācakayoraikyaṃ manyamānā manasvinaḥ
अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि
asya mātrāḥ samākhyātāścatasro vedamūrdhani
अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि
akāraścāpyukāraśca makāro nāda ityapi
अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते
akāraṃ bahvṛcaṃ prāhurukāro yajurucyate
मकारः सामनादोस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृताः
makāraḥ sāmanādosya śrutirātharvaṇī smṛtāḥ
अकारश्च महाबीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः
akāraśca mahābījaṃ rajaḥ sraṣṭā caturmukhaḥ
उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः
ukāraḥ prakṛtiryoniḥ sattvaṃ pālayitā hariḥ
मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः
makāraḥ puruṣo bījaṃ tamaḥ saṃhārako haraḥ
नादः परः पुमानीशो निर्गुणो निष्क्रियः शिवः
nādaḥ paraḥ pumānīśo nirguṇo niṣkriyaḥ śivaḥ
सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा
sarvaṃ tisṛbhirevedaṃ mātrābhirnikhilaṃ tridhā
अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया
abhidhāya śivātmānaṃ bodhayatyardhamātrayā
यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित्
yasmātparaṃ nāparamasti kiṃcidyasmānnāṇīyo na jyāyo 'sti kiṃcit
वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्
vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam