549ब् ओं इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखण्डे गौरीशंकरविभूतियोगो नाम चतुर्थो ऽध्यायः Cहप्तेर् 5 उपमन्युरुवाच विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम्
549b oṃ iti śrīśivamahāpurāṇe saptamyāṃ vāyavīyasaṃhitāyāmuttarakhaṇḍe gaurīśaṃkaravibhūtiyogo nāma caturtho 'dhyāyaḥ Chapter 5 upamanyuruvāca vigrahaṃ devadevasya viśvametaccarācaram
तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात्
tadevaṃ na vijānaṃti paśavaḥ pāśagauravāt
तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन
tamekameva bahudhā vadaṃti yadunaṃdana
अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः
ajānantaḥ paraṃ bhāvamavikalpaṃ maharṣayaḥ
अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा
aparaṃ brahmarūpaṃ ca paraṃ brahmātmakaṃ tathā
केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम्
kecidāhurmahādevamanādinidhanaṃ param
भूतेंद्रियांतःकरणप्रधानविषयात्मकम्
bhūteṃdriyāṃtaḥkaraṇapradhānaviṣayātmakam
अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम्
aparaṃ brahma nirdiṣṭaṃ paraṃ brahma cidātmakam
बृहत्त्वाद्बृहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते
bṛhattvādbṛhaṇatvādvā brahma cetyabhidhīyate
उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणो ऽधिपतेः प्रभोः
ubhe te brahmaṇo rūpe brahmaṇo 'dhipateḥ prabhoḥ
विद्या ऽविद्यास्वरूपीति कैश्चिदीशो निगद्यते
vidyā 'vidyāsvarūpīti kaiścidīśo nigadyate
विद्यां तु चेतनां प्राहुस्तथाविद्यामचेतनाम्
vidyāṃ tu cetanāṃ prāhustathāvidyāmacetanām
विद्या ऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः
vidyā 'vidyātmakaṃ caiva viśvaṃ viśvagurorvibhoḥ
रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः
rūpameva na saṃdeho viśvaṃ tasya vaśe yataḥ
भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः
bhrāṃtirvidyā parā ceti śārvaṃ rūpaṃ paraṃ viduḥ
अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते
ayathābuddhirartheṣu bahudhā bhrāṃtirucyate
यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते
yathārthākārasaṃvittirvidyeti parikīrtyate
विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते
vikalparahitaṃ tattvaṃ paramityabhidhīyate
वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः
vaiparītyādasacchabdaḥ kathyate vedavādibhiḥ
तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते
tayoḥ patitvāttu śivaḥ sadasatpatirucyate
क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे
kṣarākṣarātmakaṃ prāhuḥ kṣarākṣaraparaṃ pare
क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते
kṣarassarvāṇi bhūtāni kūṭastho 'kṣara ucyate
उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः
ubhe te parameśasya rūpe tasya vaśe yataḥ
तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः
tayoḥ paraḥ śivaḥ śāṃtaḥ kṣarākṣarāparassmṛtaḥ
समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम्
samaṣṭivyaṣṭhirūpaṃ ca samaṣṭivyaṣṭikāraṇam
वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम्
vadaṃti munayaḥ kecicchivaṃ paramakāraṇam
समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च
samaṣṭimāhuravyaktaṃ vyaṣṭiṃ vyaktaṃ tathaiva ca
ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात्
te rūpe parameśasya tadicchāyāḥ pravartanāt
तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम्
tayoḥ kāraṇabhāvena śivaṃ paramakāraṇam
कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम्
kāraṇārthavidaḥ prāhuḥ samaṣṭivyaṣṭikāraṇam
जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः
jātivyaktisvarūpīti kathyate kaiścidīśvaraḥ
या पिंडेप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते
yā piṃḍepyanuvarteta sā jātiriti kathyate
व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातेः समाश्रयम्
vyaktirvyāvṛttirūpaṃ taṃ piṇḍajāteḥ samāśrayam
जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः
jātayo vyaktayaścaiva tadājñāparipālitāḥ
यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः
yatastato mahādevo jātivyaktivapuḥ smṛtaḥ
प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः
pradhānapuruṣavyaktakālātmā kathyate śivaḥ
प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा
pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuḥkṣetrajñaṃ puruṣaṃ tathā
त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः
trayoviṃśatitattvāni vyaktamāhurmanīṣiṇaḥ
कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम्
kālaḥ kāryaprapañcasya pariṇāmaikakāraṇam
एषामीशो ऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः
eṣāmīśo 'dhipo dhātā pravartakanivartakaḥ
आविर्भावतिरोभावहेतुरेकः स्वराडजः
āvirbhāvatirobhāvaheturekaḥ svarāḍajaḥ
तस्मात्प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान्
tasmātpradhānapuruṣavyaktakālasvarūpavān
550अ हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्ता महेश्वरः
550a heturnetādhipasteṣāṃ dhātā coktā maheśvaraḥ
विराड्ढिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते
virāḍḍhiraṇyagarbhātmā kaiścidīśo nigadyate
हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट्
hiraṇyagarbho lokānāṃ heturviśvātmako virāṭ
अंतर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिश्शिवः
aṃtaryāmī paraśceti kathyate kavibhiśśivaḥ
प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते
prājñastaijasaviśvātmetyapare saṃpracakṣate
तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः
turīyamapare prāhuḥ saumyameva pare viduḥ
माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे
mātā mānaṃ ca meyaṃ ca matiṃ cāhurathāpare
कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे
kartā kriyā ca kāryaṃ ca karaṇaṃ kāraṇaṃ pare
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते
jāgratsvapnasuṣuptyātmetyapare saṃpracakṣate
तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे
turīyamapare prāhusturyātītamitītare
तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः
tamāhurviguṇaṃ kecidguṇavantaṃ pare viduḥ
केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे
kecitsaṃsāriṇaṃ prāhustamasaṃsāriṇaṃ pare
स्वतंत्रमपरे प्राहुरस्वतंत्रं परे विदुः
svataṃtramapare prāhurasvataṃtraṃ pare viduḥ
घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः
ghoramityapare prāhuḥ saumyameva pare viduḥ
रागवंतं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे
rāgavaṃtaṃ pare prāhurvītarāgaṃ tathā pare
निष्क्रियं च परे प्राहुः सक्रियं चेतरे जनाः
niṣkriyaṃ ca pare prāhuḥ sakriyaṃ cetare janāḥ
निरिंद्रियं परे प्राहुः सेंद्रियं च तथापरे
niriṃdriyaṃ pare prāhuḥ seṃdriyaṃ ca tathāpare
ध्रुवमित्यपरे प्राहुस्तमध्रुवामितीरते
dhruvamityapare prāhustamadhruvāmitīrate
अरूपं केचिदाहुर्वै रूपवंतं परे विदुः
arūpaṃ kecidāhurvai rūpavaṃtaṃ pare viduḥ
अदृश्यमपरे प्राहुर्दृश्यमित्यपरे विदुः
adṛśyamapare prāhurdṛśyamityapare viduḥ
वाच्यमित्यपरे प्राहुरवाच्यमिति चापरे
vācyamityapare prāhuravācyamiti cāpare
शब्दात्मकं परे प्राहुश्शब्दातीतमथापरे
śabdātmakaṃ pare prāhuśśabdātītamathāpare
केचिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे
keciccintāmayaṃ prāhuścintayā rahitaṃ pare
ज्ञानात्मकं परे प्राहुर्विज्ञानमिति चापरे
jñānātmakaṃ pare prāhurvijñānamiti cāpare
केचिच्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन
kecicjñeyamiti prāhurajñeyamiti kecana
परमेके तमेवाहुरपरं च तथा परे
parameke tamevāhuraparaṃ ca tathā pare
एवं विकल्प्यमानं तु याथात्म्यं परमेष्ठिनः
evaṃ vikalpyamānaṃ tu yāthātmyaṃ parameṣṭhinaḥ
नाध्यवस्यंति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्
nādhyavasyaṃti munayo nānāpratyayakāraṇāt
ये पुनस्सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम्
ye punassarvabhāvena prapannāḥ parameśvaram
ते हि जानंत्ययत्नेन शिवं परमकारणम्
te hi jānaṃtyayatnena śivaṃ paramakāraṇam
यावत्पशुर्नैव पश्यत्यनीशं 1 पुराणं भुवनस्येशितारम्
yāvatpaśurnaiva paśyatyanīśaṃ 1 purāṇaṃ bhuvanasyeśitāram
तावद्दुःखे वर्तते बद्धपाशः संसारे ऽस्मिञ्चक्रनेमिक्रमेण
tāvadduḥkhe vartate baddhapāśaḥ saṃsāre 'smiñcakranemikrameṇa
यदा 2 पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्
yadā 2 paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim
तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परममुपैति साम्यम्
tadāvidvānpuṇyapāpe vidhūya niraṃjanaḥ paramamupaiti sāmyam