इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे तीर्थपञ्चकवर्णनो नाम द्व्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 103 युधिष्ठिर उवाच: हनूमदीश्वरन् नाम कथं जातं महामते । ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवायादक्षिणे तटे
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe tīrthapañcakavarṇano nāma dvyadhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 103 yudhiṣṭhira uvāca: hanūmadīśvaran nāma kathaṃ jātaṃ mahāmate / brahmahatyāharaṃ tīrthaṃ revāyādakṣiṇe taṭe
मार्कण्डेय उवाच: साधु पृष्टं महाबाहो सोमवंशविभूषण । गुह्याद् गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन् मया
mārkaṇḍeya uvāca: sādhu pṛṣṭaṃ mahābāho somavaṃśavibhūṣaṇa / guhyād guhyataraṃ tīrthaṃ nākhyātaṃ kasyacin mayā
तव स्नेहात् प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्धकेन तु । जातं पूर्वं महायुद्धं रामरावणयोर् अपि
tava snehāt pravakṣyāmi pīḍito vārdhakena tu / jātaṃ pūrvaṃ mahāyuddhaṃ rāmarāvaṇayor api
पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रस् तस्य वै विश्रवाः सुतः । रावणस् तस्य संजातो दशग्रीवो ऽपि राक्षसः
pulastyo brahmaṇaḥ putras tasya vai viśravāḥ sutaḥ / rāvaṇas tasya saṃjāto daśagrīvo 'pi rākṣasaḥ
त्रैलोक्यविजयी जातः प्रसादाच् छूलिनस् तथा । गीर्वाणा निर्जिताः सर्वे रामस्य गृहिणी हृता
trailokyavijayī jātaḥ prasādāc chūlinas tathā / gīrvāṇā nirjitāḥ sarve rāmasya gṛhiṇī hṛtā
यद् भ्राता कुम्भकर्णो वै सीता सा वनमाश्रिता । विभीषणेन पापो ऽयं मन्दस् त्यक्तो विचार्य च
yad bhrātā kumbhakarṇo vai sītā sā vanamāśritā / vibhīṣaṇena pāpo 'yaṃ mandas tyakto vicārya ca
स जितः कार्तवीर्येण स जितो जामदग्निना । स हतो रामचन्द्रेण तस्य राज्यं हृतं तथा
sa jitaḥ kārtavīryeṇa sa jito jāmadagninā / sa hato rāmacandreṇa tasya rājyaṃ hṛtaṃ tathā
ततो रामेण रक्षो ऽपि जितः संख्ये महाबलः । वनं भग्नं हतो रक्षो गत्वा वायुसुतेन वै
tato rāmeṇa rakṣo 'pi jitaḥ saṃkhye mahābalaḥ / vanaṃ bhagnaṃ hato rakṣo gatvā vāyusutena vai
रावणस्य सुतः संख्ये हतश् चाक्षकुमारकः । एवं रामायणे जाते सीता मोक्षे कृते ततः
rāvaṇasya sutaḥ saṃkhye hataś cākṣakumārakaḥ / evaṃ rāmāyaṇe jāte sītā mokṣe kṛte tataḥ
अयोध्यायां गते रामे हनूमाश् च महाबलः । कैलासं हि गतः पार्थ प्रणामार्थं महेश्वरे
ayodhyāyāṃ gate rāme hanūmāś ca mahābalaḥ / kailāsaṃ hi gataḥ pārtha praṇāmārthaṃ maheśvare
तिष्ठ तिष्ठेति चोक्तो वै नन्दिना वानरोत्तमः । ब्रह्महत्यायुतस् त्वं हि राक्षसानां वधेन हि
tiṣṭha tiṣṭheti cokto vai nandinā vānarottamaḥ / brahmahatyāyutas tvaṃ hi rākṣasānāṃ vadhena hi
भैरवस्यासनं पुण्यं न गन्ता ऽसि महाबल । हनुमान् उवाच: नन्दिंस् त्वं हि वरं यच्छ पातकस्योपशान्तये
bhairavasyāsanaṃ puṇyaṃ na gantā 'si mahābala / hanumān uvāca: nandiṃs tvaṃ hi varaṃ yaccha pātakasyopaśāntaye
भूत्वा निष्पातको ऽहं वै प्रणमामि महेश्वरम् । नन्द्य् उवाच: रुद्रदेहोद्भवा पुण्या नर्मदा सरितां वरा
bhūtvā niṣpātako 'haṃ vai praṇamāmi maheśvaram / nandy uvāca: rudradehodbhavā puṇyā narmadā saritāṃ varā
श्रवणाज् जन्मचरितं कीर्तनाद् द्विगुणं व्रजेत् । सप्तजन्मार्जितं पापं नश्येद् रेवावगाहनात्
śravaṇāj janmacaritaṃ kīrtanād dviguṇaṃ vrajet / saptajanmārjitaṃ pāpaṃ naśyed revāvagāhanāt
तस्मात् तीरे वस त्वं च रेवासङ्गमदक्षिणे । ध्यायमानो विरूपाक्षं त्रिशूलकरसंस्थितम्
tasmāt tīre vasa tvaṃ ca revāsaṅgamadakṣiṇe / dhyāyamāno virūpākṣaṃ triśūlakarasaṃsthitam
जटामुकुटसंकाशं व्यालयज्ञोपवीतकम् । उमार्धाङ्गधरं देवं गोराजासनसंस्थितम्
jaṭāmukuṭasaṃkāśaṃ vyālayajñopavītakam / umārdhāṅgadharaṃ devaṃ gorājāsanasaṃsthitam
वत्सरान् सुबहून् यावद् ध्यायतस् तस्य तत्र वै । तत्र तुष्टो महादेव आगतः सह भार्यया
vatsarān subahūn yāvad dhyāyatas tasya tatra vai / tatra tuṣṭo mahādeva āgataḥ saha bhāryayā
उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरया गिरा । साधु वत्स त्वया चात्र कष्टं तपसि संस्थितम्
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ meghagambhīrayā girā / sādhu vatsa tvayā cātra kaṣṭaṃ tapasi saṃsthitam
हनूमांश् च हरं दृष्ट्वा उमार्धाङ्गधरं स्थितम् । साष्टाङ्गं प्रणतो भूत्वा जयदेव नमो ऽस्तु ते
hanūmāṃś ca haraṃ dṛṣṭvā umārdhāṅgadharaṃ sthitam / sāṣṭāṅgaṃ praṇato bhūtvā jayadeva namo 'stu te
जय चान्धकघाताय बाणासुरविमर्दिने । जय भूतपनाथाय जय भैरवभूषण
jaya cāndhakaghātāya bāṇāsuravimardine / jaya bhūtapanāthāya jaya bhairavabhūṣaṇa
जय कामविनाशाय गङ्गां शिरसि धारिणे । एवं स्तुतो महादेवो वरदो वानरस्य च
jaya kāmavināśāya gaṅgāṃ śirasi dhāriṇe / evaṃ stuto mahādevo varado vānarasya ca
ईश्वर उवाच: वरं प्रार्थय त्वं वत्स प्रार्थितं रभसं वद । हनुमान् उवाच: ब्रह्मरक्षोवधाज् जाता ब्रह्महत्या महेश्वर
īśvara uvāca: varaṃ prārthaya tvaṃ vatsa prārthitaṃ rabhasaṃ vada / hanumān uvāca: brahmarakṣovadhāj jātā brahmahatyā maheśvara
निष्पापो ऽहं भवेयं वै युष्मत् सम्भाषणेन च । ईश्वर उवाच: नर्मदातीर्थं माहात्म्यध्यानयोगप्रभावतः
niṣpāpo 'haṃ bhaveyaṃ vai yuṣmat sambhāṣaṇena ca / īśvara uvāca: narmadātīrthaṃ māhātmyadhyānayogaprabhāvataḥ
मन्मूर्तिदर्शनात् सद्यो निष्पापो नात्र संशयः । इत्युक्त्वान्तर्दधे देव उमासार्धं त्रिलोचनः
manmūrtidarśanāt sadyo niṣpāpo nātra saṃśayaḥ / ityuktvāntardadhe deva umāsārdhaṃ trilocanaḥ
हनुमदीश्वरं तत्र स्थापयामास भक्तितः । आत्मयोगबलेनैव ब्रह्मचर्यप्रभावतः
hanumadīśvaraṃ tatra sthāpayāmāsa bhaktitaḥ / ātmayogabalenaiva brahmacaryaprabhāvataḥ
ईश्वरस्य प्रभावेण कामदं स्थापितं शिवम् । अच्छेद्यम् अप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्
īśvarasya prabhāveṇa kāmadaṃ sthāpitaṃ śivam / acchedyam apratarkyaṃ ca vināśotpattivarjitam
मार्कण्डेय उवाच: हनुमदीश्वरे तत्र प्रत्ययं यत्पुराभवत् । यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते च नरेश्वरा
mārkaṇḍeya uvāca: hanumadīśvare tatra pratyayaṃ yatpurābhavat / yadvṛttaṃ dvāparasyādau tretānte ca nareśvarā
सुपर्णो नाम राजर्षिर् बभूव वसुधातले । तस्य राज्ये सदा सौख्यं दीर्घायुर् मानवः सदा
suparṇo nāma rājarṣir babhūva vasudhātale / tasya rājye sadā saukhyaṃ dīrghāyur mānavaḥ sadā
शतबाहुर्बभूवास्य पुत्रो भीमपराक्रमः । आसक्तः स सदाकालं जपध्याने नरेश्वर
śatabāhurbabhūvāsya putro bhīmaparākramaḥ / āsaktaḥ sa sadākālaṃ japadhyāne nareśvara
क्रीडते पृथिवीं सर्वां पर्वतांश् च वनानि च । वधार्थं मृगयूथानाम् आगतो विन्ध्यपर्वते
krīḍate pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃś ca vanāni ca / vadhārthaṃ mṛgayūthānām āgato vindhyaparvate
मृगजातिसमाकीर्णे हस्तिजातिसमाश्रिते । हस्तिचित्रकशोभाढ्ये मृगवाराहसंकुले
mṛgajātisamākīrṇe hastijātisamāśrite / hasticitrakaśobhāḍhye mṛgavārāhasaṃkule
क्रीडित्वा च ततो राजा चासने संस्थितः स च । वनमध्ये तदा दृष्ट्वा भ्रमन्तं पिङ्गलं द्विजम्
krīḍitvā ca tato rājā cāsane saṃsthitaḥ sa ca / vanamadhye tadā dṛṣṭvā bhramantaṃ piṅgalaṃ dvijam
राजोवाच: एको वने वने कस्माद् भ्रमसे पुस्तिकाकरः । इतश्चेतो निरीक्षंस् त्वं कथयस्व द्विजोत्तम
rājovāca: eko vane vane kasmād bhramase pustikākaraḥ / itaśceto nirīkṣaṃs tvaṃ kathayasva dvijottama
ब्राह्मण उवाच: कान्यकुब्जात् समायातः प्रेषितो राजकन्यया । राजोवाच: कथयस्व प्रसादेन कस्मात् कार्याद् वद प्रभो
brāhmaṇa uvāca: kānyakubjāt samāyātaḥ preṣito rājakanyayā / rājovāca: kathayasva prasādena kasmāt kāryād vada prabho
ब्राह्मण उवाच: शिखण्डी चैव राजा वै कान्यकुब्जं बुभुक्षते । अपुत्रः स महीपालः कन्या जाता मनोरथैः
brāhmaṇa uvāca: śikhaṇḍī caiva rājā vai kānyakubjaṃ bubhukṣate / aputraḥ sa mahīpālaḥ kanyā jātā manorathaiḥ
हे नृप जातिस्मरा शुभाचारा नर्मदायाः प्रभावतः । पित्रोक्ता सा च कन्या वै विवाहाय प्रकल्पिता
he nṛpa jātismarā śubhācārā narmadāyāḥ prabhāvataḥ / pitroktā sā ca kanyā vai vivāhāya prakalpitā
असारे चाद्य संसारे कन्यादानं ददाम्यहम् । कन्योवाचा: यस्मिन् काले ह्य् अहं लिप्से तस्मिन् काले प्रदीयताम्
asāre cādya saṃsāre kanyādānaṃ dadāmyaham / kanyovācā: yasmin kāle hy ahaṃ lipse tasmin kāle pradīyatām
पुत्रीवाक्येन राजासौ विस्मयाविष्टचेतनः । शिखण्ड्य् उवाच: कथ्यतां मे महाभागे भाषितं हि त्वया कथम्
putrīvākyena rājāsau vismayāviṣṭacetanaḥ / śikhaṇḍy uvāca: kathyatāṃ me mahābhāge bhāṣitaṃ hi tvayā katham
पितृवाक्येन सा वाला शिरसावनता भुवि । कथयामास यद्वृत्तं हनुमदीश्वरे नृप
pitṛvākyena sā vālā śirasāvanatā bhuvi / kathayāmāsa yadvṛttaṃ hanumadīśvare nṛpa
कलापिन्य् अस्म्य् अहं तात स्थिता भर्तृसहानुगा । उरङ्गमेश सान्निध्ये रेवाया उत्तरे तटे
kalāpiny asmy ahaṃ tāta sthitā bhartṛsahānugā / uraṅgameśa sānnidhye revāyā uttare taṭe
हनुमतो वने पुण्ये क्रीडामि स्म यदृच्छया । भर्तृयुक्ता तत्र गुह्ये वञ्जुले सरले द्रुमे
hanumato vane puṇye krīḍāmi sma yadṛcchayā / bhartṛyuktā tatra guhye vañjule sarale drume
आगता लुब्धकास् तत्र क्षुधार्ता वनम् उत्तमम् । भर्तृकोपयुतैः पापैर् हताहं पतिना सह
āgatā lubdhakās tatra kṣudhārtā vanam uttamam / bhartṛkopayutaiḥ pāpair hatāhaṃ patinā saha
ग्रीवां निमोटयामासुर् भक्षणोत्पाटनं कृतम् । हुताशनमुखे ते तु हसन्तश् चाशु लुब्धकाः
grīvāṃ nimoṭayāmāsur bhakṣaṇotpāṭanaṃ kṛtam / hutāśanamukhe te tu hasantaś cāśu lubdhakāḥ
भर्जयित्वा ततो मांसं भक्षयित्वा यथेच्छया । सुप्ताः स्वस्थेन्द्रिया रात्रौ विगता शर्वरी क्षयम्
bharjayitvā tato māṃsaṃ bhakṣayitvā yathecchayā / suptāḥ svasthendriyā rātrau vigatā śarvarī kṣayam
तन्मांसशेषं जुष्टं वै जम्बुकैर् गृध्रवायसैः । मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेन संयुतम्
tanmāṃsaśeṣaṃ juṣṭaṃ vai jambukair gṛdhravāyasaiḥ / maccharīrodbhavaṃ cāsthi snāyumāṃsena saṃyutam
गृहीत्वा पत्रिणैकेन आकाशात् पतता तदा । सामिषं पक्षिणं दृष्ट्वा पक्षिणो ऽन्ये समागताः
gṛhītvā patriṇaikena ākāśāt patatā tadā / sāmiṣaṃ pakṣiṇaṃ dṛṣṭvā pakṣiṇo 'nye samāgatāḥ
दृष्ट्वा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत् । विहगानां समस्तानां धावतां चापि पश्यताम्
dṛṣṭvā pakṣisamūhaṃ tu asthikhaṇḍaṃ vyasarjayat / vihagānāṃ samastānāṃ dhāvatāṃ cāpi paśyatām
पतितं नर्मदातोये हनुमदीश्वरे नृप । मदीयमस्थिखण्डं च पतितं नर्मदाजले
patitaṃ narmadātoye hanumadīśvare nṛpa / madīyamasthikhaṇḍaṃ ca patitaṃ narmadājale
तस्य तीर्थप्रभावेण जाताहं क्षत्रिये कुले । भूप कन्याप्य् अहं जाता सम्पूर्णशशिवन्मुखी
tasya tīrthaprabhāveṇa jātāhaṃ kṣatriye kule / bhūpa kanyāpy ahaṃ jātā sampūrṇaśaśivanmukhī
जातिस्मरा नरेन्द्रास्मि जाताहं क्षत्रिये कुले । एतत् ते सर्वम् आख्यातं कारणं नृपसत्तम
jātismarā narendrāsmi jātāhaṃ kṣatriye kule / etat te sarvam ākhyātaṃ kāraṇaṃ nṛpasattama
मदर्थं विषमस्थाने शकुन्तमृगजातिषु । यदि प्रेषयसे तात कम् अपि नर्मदाजले
madarthaṃ viṣamasthāne śakuntamṛgajātiṣu / yadi preṣayase tāta kam api narmadājale
तस्याहं कथयिष्यामि स्थानचिह्नं समग्रकम् । कन्याया वचनं श्रुत्वा शिखण्डी ह्याह मां नृप
tasyāhaṃ kathayiṣyāmi sthānacihnaṃ samagrakam / kanyāyā vacanaṃ śrutvā śikhaṇḍī hyāha māṃ nṛpa
ग्रामविंशं च दास्यामि गच्छ त्वं नर्मदातटे । प्रेक्षणं मे प्रतिज्ञातम् अलक्ष्या ऽपीडितेन तु
grāmaviṃśaṃ ca dāsyāmi gaccha tvaṃ narmadātaṭe / prekṣaṇaṃ me pratijñātam alakṣyā 'pīḍitena tu
गच्छ त्वं नर्मदां पुण्यां सर्वपापक्षयंकरीम् । अग्रजां सोमनाथस्य हनुमदीश्वरे शुभे
gaccha tvaṃ narmadāṃ puṇyāṃ sarvapāpakṣayaṃkarīm / agrajāṃ somanāthasya hanumadīśvare śubhe
अर्धक्रोशे तु रेवाया विस्तीर्णे वटपादपैः । कदम्बकवनैश् चैव संप्रधाने वनस्य च
ardhakrośe tu revāyā vistīrṇe vaṭapādapaiḥ / kadambakavanaiś caiva saṃpradhāne vanasya ca
न्यग्रोधवटसान्निध्ये अस्थिलक्ष्यं प्रदृश्यते । मृत्तिकामस्थिसंगृह्य गच्छ रेवान् द्विजोत्तम
nyagrodhavaṭasānnidhye asthilakṣyaṃ pradṛśyate / mṛttikāmasthisaṃgṛhya gaccha revān dvijottama
आश्विनस्य सिते पक्षे त्रिपुरारितिथौ स्थिते । स्नापय शूलिनं भक्त्या रात्रौ कुरु च जागरम्
āśvinasya site pakṣe tripurāritithau sthite / snāpaya śūlinaṃ bhaktyā rātrau kuru ca jāgaram
प्रभाते क्षिप्यतां शीघ्रं नाभिमात्रे जले स्थितः । इत्य् उच्चार्य द्विजश्रेष्ठ सुगतिस् तस्य जायते
prabhāte kṣipyatāṃ śīghraṃ nābhimātre jale sthitaḥ / ity uccārya dvijaśreṣṭha sugatis tasya jāyate
अस्थि क्षिप्त्वा पुनः स्नानं कर्तव्यमघनाशनम् । कथितं कन्यया यच् च तत्सर्वं पुस्तके कृतम्
asthi kṣiptvā punaḥ snānaṃ kartavyamaghanāśanam / kathitaṃ kanyayā yac ca tatsarvaṃ pustake kṛtam
आगतो ऽहं नृपश्रेष्ठ तस्मिंस् तीर्थे महालये । साभिज्ञानं ततो दृष्ट्वा गृहीत्वास्थि नृपोत्तम
āgato 'haṃ nṛpaśreṣṭha tasmiṃs tīrthe mahālaye / sābhijñānaṃ tato dṛṣṭvā gṛhītvāsthi nṛpottama
पूर्वोक्तेन विधानेन निक्षिप्तं नर्मदाजले । पुष्पवृष्टिः पपाताथ साधु साध्विति ब्राह्मण
pūrvoktena vidhānena nikṣiptaṃ narmadājale / puṣpavṛṣṭiḥ papātātha sādhu sādhviti brāhmaṇa
विमानं तु ततो दिव्यं दृष्टं हनुमदीश्वरे । ततो ब्राह्मणराजानौ गृहीत्वानशनं स्थितौ
vimānaṃ tu tato divyaṃ dṛṣṭaṃ hanumadīśvare / tato brāhmaṇarājānau gṛhītvānaśanaṃ sthitau
आत्मानं शोषयित्वा च ईश्वराराधने रतौ । एवं सन्ध्यायतो देवं शतबाहुर् द्विजोत्तमः
ātmānaṃ śoṣayitvā ca īśvarārādhane ratau / evaṃ sandhyāyato devaṃ śatabāhur dvijottamaḥ
मासार्धात् तु मृतो राजा शतबाहुर् महामतिः । किङ्किणीजालशोभाढ्यं विमानं तत्र चागतम्
māsārdhāt tu mṛto rājā śatabāhur mahāmatiḥ / kiṅkiṇījālaśobhāḍhyaṃ vimānaṃ tatra cāgatam
साधु साधु नृपश्रेष्ठ विमानारोहणं कुरु । राजोवाच: ऊर्ध्वमार्गं न गच्छामि विप्रो यावन् न संस्थितः
sādhu sādhu nṛpaśreṣṭha vimānārohaṇaṃ kuru / rājovāca: ūrdhvamārgaṃ na gacchāmi vipro yāvan na saṃsthitaḥ
उपदेशप्रदो मह्यं गरुरूपो द्विजोत्तमः । देवा ऊचुः: हनुमदीश्वरे राजन्ये मृताः सन्ति मानवाः
upadeśaprado mahyaṃ garurūpo dvijottamaḥ / devā ūcuḥ: hanumadīśvare rājanye mṛtāḥ santi mānavāḥ
ते यान्ति शिवलोकं वै सर्वपापक्षयं करम् । नैव पापक्षयश् चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्वर
te yānti śivalokaṃ vai sarvapāpakṣayaṃ karam / naiva pāpakṣayaś cāsya brāhmaṇasya nareśvara
गृहं च गृहिणी वित्तं ब्राह्मणस्य प्रवर्तते । शतबाहुस् ततो विप्रं भाषयामास भक्तितः
gṛhaṃ ca gṛhiṇī vittaṃ brāhmaṇasya pravartate / śatabāhus tato vipraṃ bhāṣayāmāsa bhaktitaḥ
त्यज मूलम् अधर्मस्य लोभम् एकं द्विजोत्तम । इत्य् उक्त्वा प्रययौ राजा स्वर्गं स्वर्गिजनैः सह
tyaja mūlam adharmasya lobham ekaṃ dvijottama / ity uktvā prayayau rājā svargaṃ svargijanaiḥ saha
दिनैः कैश्चिद् गतो विप्रः स्वर्गं सुकृतिभिः सह । वाहिन्याः काशिराजस्य पुत्र्याः तीर्थप्रभावतः
dinaiḥ kaiścid gato vipraḥ svargaṃ sukṛtibhiḥ saha / vāhinyāḥ kāśirājasya putryāḥ tīrthaprabhāvataḥ
आत्मनः कन्यया दत्ते पूर्वजन्मार्जितं तपः । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां सर्वकालं मुनीश्वर
ātmanaḥ kanyayā datte pūrvajanmārjitaṃ tapaḥ / aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ sarvakālaṃ munīśvara
विशेषाद् आश्विने मासे कृष्णपक्षे चतुर्दशी । स्नापयेद् ईश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा
viśeṣād āśvine māse kṛṣṇapakṣe caturdaśī / snāpayed īśvaraṃ bhaktyā kṣaudrakṣīreṇa sarpiṣā
दध्ना च खण्डयुक्तेन तिलतोयेन वा पुनः । श्रीखण्डेन सुगन्धेन चार्चयेत् तं महेश्वरम्
dadhnā ca khaṇḍayuktena tilatoyena vā punaḥ / śrīkhaṇḍena sugandhena cārcayet taṃ maheśvaram
ततः सुगन्धपुष्पैश् च बिल्वपत्रैश् च पूतनम् । श्राद्धं यः कारयेत् तत्र ब्राह्मणैर् वेदपारगैः
tataḥ sugandhapuṣpaiś ca bilvapatraiś ca pūtanam / śrāddhaṃ yaḥ kārayet tatra brāhmaṇair vedapāragaiḥ
सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर् गृहपालकैः । तर्पयेद् ब्राह्मणं भक्त्या अन्नवस्त्रहिरण्यकैः
sarvalakṣaṇasampūrṇaiḥ kulīnair gṛhapālakaiḥ / tarpayed brāhmaṇaṃ bhaktyā annavastrahiraṇyakaiḥ
नरकस्था दिवं यान्ति इत्य् उच्चार्य द्विजातयः । स्वर्गस्थाः परमं लोकम् इत्युक्त्वा प्रणमेद् द्विजान्
narakasthā divaṃ yānti ity uccārya dvijātayaḥ / svargasthāḥ paramaṃ lokam ityuktvā praṇamed dvijān
पतितान् वर्जयेद् विप्रान् वृषली यस्य मन्दिरे । स्ववृषं तु परित्यज्य वृषैर् अन्यैर् वृषायते
patitān varjayed viprān vṛṣalī yasya mandire / svavṛṣaṃ tu parityajya vṛṣair anyair vṛṣāyate
वृषलीं तां विदुर्देवा न शूद्रा वृषली भवेत् । ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम्
vṛṣalīṃ tāṃ vidurdevā na śūdrā vṛṣalī bhavet / brahmahatyā surāpānaṃ gurudāraniṣevaṇam
सुवर्णहरणं तस्य मित्रद्रोहभवं तथा । नश्यन्ति पातकाः सर्वे इत्य् एवं शङ्करो ऽब्रवीत्
suvarṇaharaṇaṃ tasya mitradrohabhavaṃ tathā / naśyanti pātakāḥ sarve ity evaṃ śaṅkaro 'bravīt
वाक्प्रलापेन किं वत्स बहुनोक्तेन किं तु वा । सर्वपापसमोपेतो दद्याद् दानं द्विजोत्तमे
vākpralāpena kiṃ vatsa bahunoktena kiṃ tu vā / sarvapāpasamopeto dadyād dānaṃ dvijottame
सर्वदेवमयी धेनुः सर्वदेवात्मिका स्थिता । शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः
sarvadevamayī dhenuḥ sarvadevātmikā sthitā / śṛṅgāgreṣu mahīpāla śakro vasati nityaśaḥ
हरि स्कन्धे शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषवाहनः । चन्द्रार्कौ लोचने ज्ञेयौ जिह्वायां तु सरस्वती
hari skandhe śiro brahmā lalāṭe vṛṣavāhanaḥ / candrārkau locane jñeyau jihvāyāṃ tu sarasvatī
मरुद्गणाः सदा साध्यास् तस्याङ्गानि नरेश्वर । ओंकारश्चतुरो वेदाः सषडङ्गपदक्रमाः
marudgaṇāḥ sadā sādhyās tasyāṅgāni nareśvara / oṃkāraścaturo vedāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ
ऋषयो रोमकूपेषु अस्थिख्याता महानगाः । दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः
ṛṣayo romakūpeṣu asthikhyātā mahānagāḥ / daṇḍahasto mahākāyaḥ kṛṣṇo mahiṣavāhanaḥ
पृष्ठभागस्थितो नित्यं शुभाशुभनिरीक्षकः । चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च
pṛṣṭhabhāgasthito nityaṃ śubhāśubhanirīkṣakaḥ / catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ kṣīradhārāḥ staneṣu ca
विष्णुदेहोद्भवा गङ्गा दर्शनात् पापहारिणी । एवं या संस्थिता यस्मात् तस्माद् एषा सदा बुधैः
viṣṇudehodbhavā gaṅgā darśanāt pāpahāriṇī / evaṃ yā saṃsthitā yasmāt tasmād eṣā sadā budhaiḥ
लक्ष्मीश् च गोमये यस्याः पवित्रा सर्वमङ्गला । गोमयाल् लेपनं तस्मात् कर्तव्यं पाण्डुनन्दन
lakṣmīś ca gomaye yasyāḥ pavitrā sarvamaṅgalā / gomayāl lepanaṃ tasmāt kartavyaṃ pāṇḍunandana
गन्धर्वाप्सरसो गङ्गा गोखुरेषु च संस्थिताः । अश्विनौ कर्णयोर् नित्यं वर्तेते रविपुत्रकौ
gandharvāpsaraso gaṅgā gokhureṣu ca saṃsthitāḥ / aśvinau karṇayor nityaṃ vartete raviputrakau
पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि पाण्डव । तानि सर्वाणि प्राप्तानि गवां पादेषु नित्यशः
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ yāni tīrthāni pāṇḍava / tāni sarvāṇi prāptāni gavāṃ pādeṣu nityaśaḥ
युधिष्ठिर उवाच: सर्वतीर्थसमा गावो गीर्वाणैः समलंकृताः । एतत्कथय मे तात कस्माद् गोषु समाश्रिताः
yudhiṣṭhira uvāca: sarvatīrthasamā gāvo gīrvāṇaiḥ samalaṃkṛtāḥ / etatkathaya me tāta kasmād goṣu samāśritāḥ
मार्कण्डेय उवाच: सर्वदेवमयो विष्णुर्गावो विष्णुशरीरजाः । देयास् तस्मात् सदा वन्द्याः कल्पिता विबुधैर् जनैः
mārkaṇḍeya uvāca: sarvadevamayo viṣṇurgāvo viṣṇuśarīrajāḥ / deyās tasmāt sadā vandyāḥ kalpitā vibudhair janaiḥ
श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन । सर्वासां क्षीरिणीर् गावः श्वेतवस्त्रावगुण्ठिताः
śvetā vā kapilā vāpi kṣīriṇī pāṇḍunandana / sarvāsāṃ kṣīriṇīr gāvaḥ śvetavastrāvaguṇṭhitāḥ
कांस्यदोहनिका देयाः स्वर्णशृङ्गीर्विभूषिताः । हनूमदीश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्रेषु दापयेत्
kāṃsyadohanikā deyāḥ svarṇaśṛṅgīrvibhūṣitāḥ / hanūmadīśvarasyāgre bhaktyā vipreṣu dāpayet
निसर्गस्थेन सा देया स्वर्गमात्मन इच्छता । असमर्थो यमस् तेषां विष्णुलोकं प्रयान्ति ते
nisargasthena sā deyā svargamātmana icchatā / asamartho yamas teṣāṃ viṣṇulokaṃ prayānti te
विष्णुलोकच्युतः सो ऽपि प्रयाति द्विजमन्दिरम् । तत्रैव जायते पुत्रो विद्वान् वनसमन्वितः
viṣṇulokacyutaḥ so 'pi prayāti dvijamandiram / tatraiva jāyate putro vidvān vanasamanvitaḥ
सर्वपापहरं तीर्थं हनुमदीश्वरं शुभम् । शृणोति मुच्यते पापाद् वर्णसङ्करसम्भवात्
sarvapāpaharaṃ tīrthaṃ hanumadīśvaraṃ śubham / śṛṇoti mucyate pāpād varṇasaṅkarasambhavāt
दर्शे संचिन्तयेद् यस् तु मुच्यते नात्र संशयः
darśe saṃcintayed yas tu mucyate nātra saṃśayaḥ