इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे ऽर्कतीर्थमाहात्म्ये नवमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 10 मार्कण्डेय उवाच: दक्षिणे तस्य तीर्थस्य कल्पगातीरमाश्रितम् । सोमेनाराधितं तीर्थं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe 'rkatīrthamāhātmye navamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 10 mārkaṇḍeya uvāca: dakṣiṇe tasya tīrthasya kalpagātīramāśritam / somenārādhitaṃ tīrthaṃ bhuktimuktiphalapradam
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति मृतास् ते न पुनर्भवाः । दक्षिणे तस्य देवस्य स्थितः शक्रेश्वरः शिवः
tatra snātvā divaṃ yānti mṛtās te na punarbhavāḥ / dakṣiṇe tasya devasya sthitaḥ śakreśvaraḥ śivaḥ
शक्रेणाराधितः पूर्वं सर्वकामसमृद्धये । अन्यत् तीर्थं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मकुण्डम् इति स्मृतम्
śakreṇārādhitaḥ pūrvaṃ sarvakāmasamṛddhaye / anyat tīrthaṃ pravakṣyāmi brahmakuṇḍam iti smṛtam
यत्रास्ते भगवान् विष्णू रेवा चोत्तरवाहिनी । तत्र स्नात्वा महाराज वैष्णवं लोकम् आप्नुयात्
yatrāste bhagavān viṣṇū revā cottaravāhinī / tatra snātvā mahārāja vaiṣṇavaṃ lokam āpnuyāt
दर्शे चैव व्यतीपाते तिलतोयप्रदानतः । श्राद्धस्य करणात् तत्र पितॄणां तृप्तिरक्षया
darśe caiva vyatīpāte tilatoyapradānataḥ / śrāddhasya karaṇāt tatra pitṝṇāṃ tṛptirakṣayā
उदीची नर्मदा यत्र प्रतीची यत्र जाह्नवी । क्षेत्रं गच्छ नृपश्रेष्ठ प्राची यत्र सरस्वती
udīcī narmadā yatra pratīcī yatra jāhnavī / kṣetraṃ gaccha nṛpaśreṣṭha prācī yatra sarasvatī
ब्रह्मकुण्डोत्तरे भागे विद्धि देवं सनातनम् । अम्बरीषम् इति ख्यातं माधवं मधुसूदनम्
brahmakuṇḍottare bhāge viddhi devaṃ sanātanam / ambarīṣam iti khyātaṃ mādhavaṃ madhusūdanam
एकादश्यां समभ्यर्च्य स्नात्वा यस् तु नराधिप । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
ekādaśyāṃ samabhyarcya snātvā yas tu narādhipa / mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati
तस्यैव पश्चिमे भागे हंसतीर्थं नराधिप । तत्र स्नात्वा पुरा राजन् हंसा वै त्रिदिवङ्गताः
tasyaiva paścime bhāge haṃsatīrthaṃ narādhipa / tatra snātvā purā rājan haṃsā vai tridivaṅgatāḥ
तत्रापि कुरुते श्राद्धं दानं चैव नराधिप । हंसतीर्थप्रभावेण तिर्यग् योनौ न जायते
tatrāpi kurute śrāddhaṃ dānaṃ caiva narādhipa / haṃsatīrthaprabhāveṇa tiryag yonau na jāyate
पश्चिमे तस्य भागे तु लिङ्गं परमसिद्धिदम् । महाकालम् इति ख्यातं यन् मयाराधितं पुरा
paścime tasya bhāge tu liṅgaṃ paramasiddhidam / mahākālam iti khyātaṃ yan mayārādhitaṃ purā
तम् अभ्यर्च्य विधानेन शिवलोकम् अवाप्नुयात् । अथान्यत् संप्रवक्ष्यामि तीर्थराजम् अनुत्तमम्
tam abhyarcya vidhānena śivalokam avāpnuyāt / athānyat saṃpravakṣyāmi tīrtharājam anuttamam
मातृतीर्थम् इति ख्यातं लिङ्गं च मातृकेश्वरम् । तत्र स्नातस्य राजेन्द्र हयमेधफलं भवेत्
mātṛtīrtham iti khyātaṃ liṅgaṃ ca mātṛkeśvaram / tatra snātasya rājendra hayamedhaphalaṃ bhavet
तत् प्रवाहम् अतिक्रम्य यद् वा रेवोत्तरं महत् । सप्तविंशोद्भवः शिवस् तत्र लोकेषु गीयते
tat pravāham atikramya yad vā revottaraṃ mahat / saptaviṃśodbhavaḥ śivas tatra lokeṣu gīyate
तत्र स्नात्वा पितृभ्यश् च तोयपिण्डप्रदानतः । सर्वकामसमृद्धात्मा शिवलोके महीयते
tatra snātvā pitṛbhyaś ca toyapiṇḍapradānataḥ / sarvakāmasamṛddhātmā śivaloke mahīyate
तत्र यद् दीयते दानं किंचिद्वापि युधिष्ठिर । तस्य संख्या न विद्यते इत्य् आह भगवान् छिवः
tatra yad dīyate dānaṃ kiṃcidvāpi yudhiṣṭhira / tasya saṃkhyā na vidyate ity āha bhagavān chivaḥ
तत प्रतीच्यां लिङ्गन् तु ब्रह्मेश्वरम् इति श्रुतम् । ब्रह्मणा साधितं सद्यः सर्वकामफलप्रदम्
tata pratīcyāṃ liṅgan tu brahmeśvaram iti śrutam / brahmaṇā sādhitaṃ sadyaḥ sarvakāmaphalapradam
दर्शनात् तस्य देवस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते । अङ्गारे वा चतुर्दश्यां तद् अभ्यर्च्य विधानतः
darśanāt tasya devasya sarvapāpaiḥ pramucyate / aṅgāre vā caturdaśyāṃ tad abhyarcya vidhānataḥ
शिवभक्तिपरो मर्त्यः शिवलोके महीयते । अन्यत् तीर्थं प्रवक्ष्यामि स्वर्गद्वारम् अनुत्तमम्
śivabhaktiparo martyaḥ śivaloke mahīyate / anyat tīrthaṃ pravakṣyāmi svargadvāram anuttamam
तत्र स्नातो नरव्याघ्र स्वर्गलोके महीयते । तत्र पश्चिमभागे तु लिङ्गं सिद्धेश्वरं परम्
tatra snāto naravyāghra svargaloke mahīyate / tatra paścimabhāge tu liṅgaṃ siddheśvaraṃ param
तत्र सिद्धेश्वरं चैव तीर्थं पापप्रणाशनम् । तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः
tatra siddheśvaraṃ caiva tīrthaṃ pāpapraṇāśanam / tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ
पौषे मासि सिताष्टम्यां तमभ्यर्च्य विधानतः । दत्त्वा तु कपिलां धेनुं स्वर्गलोके महीयते
pauṣe māsi sitāṣṭamyāṃ tamabhyarcya vidhānataḥ / dattvā tu kapilāṃ dhenuṃ svargaloke mahīyate
तस्माद् उत्तरतो विद्धि सङ्गमं लोकविश्रुतम् । गङ्गायमुनयोर् नित्यं रेवायाश् च नराधिप
tasmād uttarato viddhi saṅgamaṃ lokaviśrutam / gaṅgāyamunayor nityaṃ revāyāś ca narādhipa
तत्र स्नातस्य राजेन्द्र अश्वमेधफलं भवेत् । श्राद्धं तत्र प्रकुर्वीत पितॄणां प्रीतिवर्द्धनम्
tatra snātasya rājendra aśvamedhaphalaṃ bhavet / śrāddhaṃ tatra prakurvīta pitṝṇāṃ prītivarddhanam
राजोवाच: गङ्गा च यमुना चात्र समायाते कथं मुने । एतद् विस्तरतः सर्वं प्रब्रूहि मुनिपुङ्गव
rājovāca: gaṅgā ca yamunā cātra samāyāte kathaṃ mune / etad vistarataḥ sarvaṃ prabrūhi munipuṅgava
मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाभाग कथ्यमानं निबोध मे । मतङ्गो नाम राजर्षिर् आसीद् धर्मपरायणः
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan mahābhāga kathyamānaṃ nibodha me / mataṅgo nāma rājarṣir āsīd dharmaparāyaṇaḥ
शिवभक्तो महायोगी त्रिपुर्यां वेदवित्तमः । षण्मासभोजी धर्मात्मा हत्वा करिवरं स्वयम्
śivabhakto mahāyogī tripuryāṃ vedavittamaḥ / ṣaṇmāsabhojī dharmātmā hatvā karivaraṃ svayam
षष्ठे मासे तु संप्राप्ते यथावद् विधिपूर्वकम् । पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य शेषं भुङ्क्ते नराधिप
ṣaṣṭhe māse tu saṃprāpte yathāvad vidhipūrvakam / pitṛyajñaṃ tu nirvartya śeṣaṃ bhuṅkte narādhipa
एवं तपसि तप्ते तु कालेन महता ततः । सप्तर्षयः समायातास् तेन मार्गेण भारत
evaṃ tapasi tapte tu kālena mahatā tataḥ / saptarṣayaḥ samāyātās tena mārgeṇa bhārata
स तान् दृष्ट्वा नमस्कृत्य अर्घपाद्यैर् अपूजयत् । कुशासनोपविष्टांस् तु प्रोवाच मुनिसत्तमः
sa tān dṛṣṭvā namaskṛtya arghapādyair apūjayat / kuśāsanopaviṣṭāṃs tu provāca munisattamaḥ
धन्यो ऽस्मि पितृमेधे यत्संप्राप्ता मे भवादृशाः । तत् तस्य वचनं श्रुत्वा मतङ्गस्य महामुने
dhanyo 'smi pitṛmedhe yatsaṃprāptā me bhavādṛśāḥ / tat tasya vacanaṃ śrutvā mataṅgasya mahāmune
ऋषयश् चिन्तयामासुरन्यो ऽन्यं वै तदा नृप । मांसेन पितृमेधो ऽस्य कथं त्याज्यो भवेद् इति
ṛṣayaś cintayāmāsuranyo 'nyaṃ vai tadā nṛpa / māṃsena pitṛmedho 'sya kathaṃ tyājyo bhaved iti
चिन्ताविष्टान् मुनीन् दृष्ट्वा वशिष्ठः प्राह तं मुनिम् । गङ्गायमुनयोर् योगे स्नानं कृत्वा महामुने
cintāviṣṭān munīn dṛṣṭvā vaśiṣṭhaḥ prāha taṃ munim / gaṅgāyamunayor yoge snānaṃ kṛtvā mahāmune
भोक्षामहे वयं सर्वे नात्र कार्या विचारणा । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मतङ्गः प्राह तान् हसन्
bhokṣāmahe vayaṃ sarve nātra kāryā vicāraṇā / tasya tadvacanaṃ śrutvā mataṅgaḥ prāha tān hasan
गङ्गायमुनयोर् योगे स्नानं चात्र भविष्यति । इत्य् उक्त्वा ध्यानमास्थाय स गङ्गां यमुनां तथा
gaṅgāyamunayor yoge snānaṃ cātra bhaviṣyati / ity uktvā dhyānamāsthāya sa gaṅgāṃ yamunāṃ tathā
समाह्वयत् मुनिश्रेष्ठः समायाते तु तत्क्षणात् । स्नानं कुरुध्वं मुनयो गङ्गायमुनसङ्गमे
samāhvayat muniśreṣṭhaḥ samāyāte tu tatkṣaṇāt / snānaṃ kurudhvaṃ munayo gaṅgāyamunasaṅgame
ते दृष्ट्वा तादृशं कर्म्म मुनेस् तस्य महात्मनः । विस्मयाविष्टहृदयाः प्रशशंसुश् च तं मुनिम्
te dṛṣṭvā tādṛśaṃ karmma munes tasya mahātmanaḥ / vismayāviṣṭahṛdayāḥ praśaśaṃsuś ca taṃ munim
ततस् तु मुनयः सर्वे स्नानं कृत्वा यथाविधि । पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य मतङ्गस्य ययुर्दिवम्
tatas tu munayaḥ sarve snānaṃ kṛtvā yathāvidhi / pitṛyajñaṃ tu nirvartya mataṅgasya yayurdivam
गङ्गा च यमुना चैव प्रविष्टे सप्त कल्पगां । इत्थं स सङ्गमो जातः सर्वपापहरः परः
gaṅgā ca yamunā caiva praviṣṭe sapta kalpagāṃ / itthaṃ sa saṅgamo jātaḥ sarvapāpaharaḥ paraḥ
अमासोमसमायोगे स्नानं यः कुरुते नरः । सर्वधर्मसुसम्पन्नः शिवभक्तिपरायणः
amāsomasamāyoge snānaṃ yaḥ kurute naraḥ / sarvadharmasusampannaḥ śivabhaktiparāyaṇaḥ
उद्धृत्य पूर्वजान् सप्तचैवापरांस् तथा । दिव्यदेहसमापन्नो दिव्याभरणभूषितः
uddhṛtya pūrvajān saptacaivāparāṃs tathā / divyadehasamāpanno divyābharaṇabhūṣitaḥ
दिव्ययान समारूढः स्तूयमानो ऽप्सरोगणैः । तत्क्षणाद् विरजो भूत्वा स्वर्गलोके महीयते
divyayāna samārūḍhaḥ stūyamāno 'psarogaṇaiḥ / tatkṣaṇād virajo bhūtvā svargaloke mahīyate
अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान् मुच्यते सर्वपातकैः । नैरन्तर्येण षण्मासाज् जितक्रोधो जितेन्द्रियः
asya tīrthasya māhātmyān mucyate sarvapātakaiḥ / nairantaryeṇa ṣaṇmāsāj jitakrodho jitendriyaḥ
स्नानं यः कुरुते तत्र पूजयेच् च महेश्वरम् । पथिकः कारणाद् वापि म्लेच्छदेशे ऽपि वा क्वचित्
snānaṃ yaḥ kurute tatra pūjayec ca maheśvaram / pathikaḥ kāraṇād vāpi mlecchadeśe 'pi vā kvacit
यत्र तत्र मृतः सो ऽपि प्राप्नुयाच् छिवसन्निधिम् । स्नानं दान तपो होमः संयोगे चैव पर्वणि
yatra tatra mṛtaḥ so 'pi prāpnuyāc chivasannidhim / snānaṃ dāna tapo homaḥ saṃyoge caiva parvaṇi
यद् अत्र क्रियते तस्य पुण्यसंख्या न विद्यते । एतत् ते मे कृतं राजंस् त्रिपुरीक्षेत्रवर्णनम्
yad atra kriyate tasya puṇyasaṃkhyā na vidyate / etat te me kṛtaṃ rājaṃs tripurīkṣetravarṇanam
श्रवणं यस्य राजेन्द्र दैवतैर् अपि दुर्लभम् । एतच् छ्रुत्वा महाराज नर्मदाकीर्तनं शुभम्
śravaṇaṃ yasya rājendra daivatair api durlabham / etac chrutvā mahārāja narmadākīrtanaṃ śubham
नमस्कृत्य वरारोहां कामिकं यानमास्थितः । विवेश नगरीं पुण्याम् अयोध्यां देवनिर्मिताम्
namaskṛtya varārohāṃ kāmikaṃ yānamāsthitaḥ / viveśa nagarīṃ puṇyām ayodhyāṃ devanirmitām
मुदा परमया युक्तो यथा पूर्वं तथैव सः । एतत् ते कीर्तितं राजन् यथावद् अनुपूर्वशः
mudā paramayā yukto yathā pūrvaṃ tathaiva saḥ / etat te kīrtitaṃ rājan yathāvad anupūrvaśaḥ
शिवेन कथितं पूर्वं स्कन्दस्य तु महात्मनः । श्रवणात् कीर्तनात् चैव शिवलोके महीयते
śivena kathitaṃ pūrvaṃ skandasya tu mahātmanaḥ / śravaṇāt kīrtanāt caiva śivaloke mahīyate