इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मातङ्गाख्यानं नाम दशमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 11 अथान्यत् परमं तीर्थं सुरासुरनमस्कृतम् । योगतीर्थम् इति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe mātaṅgākhyānaṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 11 athānyat paramaṃ tīrthaṃ surāsuranamaskṛtam / yogatīrtham iti khyātaṃ sarvapāpapraṇāśanam
योगी स्नात्वा विधानेन योगान्ते त्रिदिवं गतः । तत्र स्नात्वा नरो राजंस् तिर्यग् योनौ न गच्छति
yogī snātvā vidhānena yogānte tridivaṃ gataḥ / tatra snātvā naro rājaṃs tiryag yonau na gacchati
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते । अथान्यत् परमं तीर्थं ध्रुवो यत्र प्रकाशते
sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke mahīyate / athānyat paramaṃ tīrthaṃ dhruvo yatra prakāśate
ध्रुवतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वकामफलोदये । ध्रुवेश्वरं महादेवं भक्त्या यस् तु प्रपूजयेत्
dhruvatīrthe naraḥ snātvā sarvakāmaphalodaye / dhruveśvaraṃ mahādevaṃ bhaktyā yas tu prapūjayet
दशायुतानि राजा वै पुरे वैद्याधरे शुभे । नाक्षत्रं नाम तीर्थं तु नर्मदातीरम् आश्रितम्
daśāyutāni rājā vai pure vaidyādhare śubhe / nākṣatraṃ nāma tīrthaṃ tu narmadātīram āśritam
यत्र ऋक्षेश्वरो देवः सर्वपापप्रणाशनः । सप्तविंशतिसंसिद्धिं नक्षत्राणि गतानि वै
yatra ṛkṣeśvaro devaḥ sarvapāpapraṇāśanaḥ / saptaviṃśatisaṃsiddhiṃ nakṣatrāṇi gatāni vai
तस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् दिवि दीव्यन्तिदेवताः । तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः
tasya tīrthasya māhātmyād divi dīvyantidevatāḥ / tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ
अथान्यत् परमं तीर्थं वाराहं नाम विश्रुतम्
athānyat paramaṃ tīrthaṃ vārāhaṃ nāma viśrutam
महाशूकररूपेण धात्री यत्र समुद्धृता । एकादश्यां नरः स्नात्वा कृत्वा चैव यथोदितम्
mahāśūkararūpeṇa dhātrī yatra samuddhṛtā / ekādaśyāṃ naraḥ snātvā kṛtvā caiva yathoditam
उपवासपरो भूत्वा द्वादश्यां तु युधिष्ठिर । वैष्णवस् तु शुचिर् भूत्वा वाराहं च समर्चयेत्
upavāsaparo bhūtvā dvādaśyāṃ tu yudhiṣṭhira / vaiṣṇavas tu śucir bhūtvā vārāhaṃ ca samarcayet
पुष्पोपहारधूपैश् च गन्धदीपविलेपनैः । वर्षलक्षं तु साग्रं वै लोके क्रीडति वैष्णवे
puṣpopahāradhūpaiś ca gandhadīpavilepanaiḥ / varṣalakṣaṃ tu sāgraṃ vai loke krīḍati vaiṣṇave
ब्रह्मचारी जितक्रोधो विष्णुधर्मपरायणः । भक्त्या भोजयते यस् तु विप्रान् वैष्णवकांस् तथा
brahmacārī jitakrodho viṣṇudharmaparāyaṇaḥ / bhaktyā bhojayate yas tu viprān vaiṣṇavakāṃs tathā
लेखयित्वा विष्णुधर्मान् वस्त्रालङ्कारभूषितान् । निवेदयेद् ब्राह्मणाय श्रोत्रियाय विशेषतः
lekhayitvā viṣṇudharmān vastrālaṅkārabhūṣitān / nivedayed brāhmaṇāya śrotriyāya viśeṣataḥ
पुराणं नर्मदाख्यानं श्रावयेच् च समाहितः । वरदाश् च त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
purāṇaṃ narmadākhyānaṃ śrāvayec ca samāhitaḥ / varadāś ca trayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
भवन्ति तस्य सत्यं वै ना ऽत्र कार्य्या विचारणा । यावद् अक्षरसंख्यानं यावत् पत्रसमुच्चयः
bhavanti tasya satyaṃ vai nā 'tra kāryyā vicāraṇā / yāvad akṣarasaṃkhyānaṃ yāvat patrasamuccayaḥ
तावद् युगसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । विद्यादानात् परं दानं नान्य लोकेषु गीयते
tāvad yugasahasrāṇi svargaloke mahīyate / vidyādānāt paraṃ dānaṃ nānya lokeṣu gīyate
अदीपा च यथा रात्रिर् अनादित्यं यथा नभः । विद्याहीनं तथा सर्वमन्धे तमसि मज्जति
adīpā ca yathā rātrir anādityaṃ yathā nabhaḥ / vidyāhīnaṃ tathā sarvamandhe tamasi majjati
एतत्ते कथितं सर्वं विद्यादानस्य यत् फलम् । सर्वदानफलं तस्य विद्यादानप्रभावतः
etatte kathitaṃ sarvaṃ vidyādānasya yat phalam / sarvadānaphalaṃ tasya vidyādānaprabhāvataḥ
अथान्यत् परमं तीर्थं चान्द्रायणम् इति स्मृतम् । शशाङ्के रोहिणीयुक्ते पौर्णमास्यां महोत्सवे
athānyat paramaṃ tīrthaṃ cāndrāyaṇam iti smṛtam / śaśāṅke rohiṇīyukte paurṇamāsyāṃ mahotsave
शशाङ्कभूषणं देवं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । अर्चयित्वा विधानेन स्वर्गलोके महीयते
śaśāṅkabhūṣaṇaṃ devaṃ sarvasiddhipradāyakam / arcayitvā vidhānena svargaloke mahīyate
पौर्णमास्यां तु कुरुते राहुसूर्यसमागमे । तिलोदकं पिण्डदानं पुत्रः परमधार्मिकः
paurṇamāsyāṃ tu kurute rāhusūryasamāgame / tilodakaṃ piṇḍadānaṃ putraḥ paramadhārmikaḥ
पितरस् तस्य तृप्यन्ति पापोपहतचेतसः । सर्वं पाखण्डयुक्तं च आवृतं कलिना तथा
pitaras tasya tṛpyanti pāpopahatacetasaḥ / sarvaṃ pākhaṇḍayuktaṃ ca āvṛtaṃ kalinā tathā
पुराणवेदधर्माश् च दानं यज्ञस् तपस् तथा । आच्छादितम् इदं पुण्यं हेतुकैः पापकर्मभिः
purāṇavedadharmāś ca dānaṃ yajñas tapas tathā / ācchāditam idaṃ puṇyaṃ hetukaiḥ pāpakarmabhiḥ
नग्नैर् मलिनदीनैश् च कलौ लोके दिगम्बरैः । तस्माद् धर्मपरैर् नित्यम् उपास्या नर्मदा नदी
nagnair malinadīnaiś ca kalau loke digambaraiḥ / tasmād dharmaparair nityam upāsyā narmadā nadī
सौम्ये तु द्वादशादित्यं तीर्थं पुण्यविवर्धनम् । तत्र स्नात्वा नरो राजन्न् अर्चयित्वा तु भास्करम्
saumye tu dvādaśādityaṃ tīrthaṃ puṇyavivardhanam / tatra snātvā naro rājann arcayitvā tu bhāskaram
संक्रान्तौ विषुवे चैव सूर्यलोके महीयते । एकस्मिन् भोजिते विप्रे लक्षं भवति भोजितम्
saṃkrāntau viṣuve caiva sūryaloke mahīyate / ekasmin bhojite vipre lakṣaṃ bhavati bhojitam
तिलान्नं च हिरण्यं च यथा शक्त्या ददाति यः । शुक्लपक्षस्य माघस्य शुभा षष्ठी च सप्तमी
tilānnaṃ ca hiraṇyaṃ ca yathā śaktyā dadāti yaḥ / śuklapakṣasya māghasya śubhā ṣaṣṭhī ca saptamī
तस्यां दानप्रभावेण ह्य् उपवासपरायणः । दशवर्षसहस्राणि सूर्यलोके महीयते
tasyāṃ dānaprabhāveṇa hy upavāsaparāyaṇaḥ / daśavarṣasahasrāṇi sūryaloke mahīyate
तीर्थम् आप्सरसं नाम याम्यां दिशि समाश्रितम् । चम्पका सीमपा नामा केशिनी भामिनी तथा
tīrtham āpsarasaṃ nāma yāmyāṃ diśi samāśritam / campakā sīmapā nāmā keśinī bhāminī tathā
कौमुदी सुप्रभा चैव उत्पला च महोदया । निषादयोनिं संप्राप्ताः पूर्वजन्मनि भारत
kaumudī suprabhā caiva utpalā ca mahodayā / niṣādayoniṃ saṃprāptāḥ pūrvajanmani bhārata
एता आप्सरसं देवं गौरी चैव सुरेश्वरी । माघे मासि तृतीयायां निराहाराश् च निर्जलाः
etā āpsarasaṃ devaṃ gaurī caiva sureśvarī / māghe māsi tṛtīyāyāṃ nirāhārāś ca nirjalāḥ
उदकैः स्नापयित्वा तु बिल्वपत्रैर् अपूजयन् । दशवर्षसहस्राणि सावधानास् तु नार्मदैः
udakaiḥ snāpayitvā tu bilvapatrair apūjayan / daśavarṣasahasrāṇi sāvadhānās tu nārmadaiḥ
सर्वकामसमृद्धास्ता अप्सरोभिः सुपूजिताः । सर्वालङ्कारशोभाढ्या नानावसनभूषिताः
sarvakāmasamṛddhāstā apsarobhiḥ supūjitāḥ / sarvālaṅkāraśobhāḍhyā nānāvasanabhūṣitāḥ
तस्य तीर्थस्य माहात्म्यात् संसिद्धिं परमां गताः । अथान्यत् कथयिष्यामि पुण्यतीर्थम् अनुत्तमम्
tasya tīrthasya māhātmyāt saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ / athānyat kathayiṣyāmi puṇyatīrtham anuttamam
यत्र स्नातस्य विधिवत् कन्यादानफलं भवेत् । शङ्करं नाम लिङ्गं तु उत्तरस्यां दिशि स्मृतम्
yatra snātasya vidhivat kanyādānaphalaṃ bhavet / śaṅkaraṃ nāma liṅgaṃ tu uttarasyāṃ diśi smṛtam
अर्चयित्वा तु तं देवं दर्शे चैव नराधिप । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते
arcayitvā tu taṃ devaṃ darśe caiva narādhipa / sarvapāpavinirmukto brahmaloke mahīyate
अथातः संप्रवक्ष्यामि सङ्गमं लोकविश्रुतम् । दत्तात्रेया नदी यत्र सङ्गता सह रेवया
athātaḥ saṃpravakṣyāmi saṅgamaṃ lokaviśrutam / dattātreyā nadī yatra saṅgatā saha revayā
सौम्यभागे वरारोहासुरासुरनमस्कृता । तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च अर्चयित्वा तु केशवम्
saumyabhāge varārohāsurāsuranamaskṛtā / tatra snātvā ca dattvā ca arcayitvā tu keśavam
पापिष्ठा ये दुराचारा धर्मकर्मबहिष्कृताः । प्रभावात् तस्य तीर्थस्य ते ऽपि यान्ति हरेः पुरम्
pāpiṣṭhā ye durācārā dharmakarmabahiṣkṛtāḥ / prabhāvāt tasya tīrthasya te 'pi yānti hareḥ puram
मेधातिथिः करः स्कन्दः सावर्णिः कौशिको मनुः । काश्यपो गालवश् चैव मैत्रेयस् तपसां निधिः
medhātithiḥ karaḥ skandaḥ sāvarṇiḥ kauśiko manuḥ / kāśyapo gālavaś caiva maitreyas tapasāṃ nidhiḥ
एते चान्ये ऽपि बहवो ऋषयः संशितव्रताः । तीर्थस्या ऽस्य प्रभावेण शंसिद्धिं परमां गताः
ete cānye 'pi bahavo ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ / tīrthasyā 'sya prabhāveṇa śaṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ