इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मन्मथेश्वरमहिमानुवर्णनोनाम द्वादशाधिकशततमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 113 मार्कण्डेय उवाच: ततो गच्छेत् तु राजेन्द्र एरण्डीसङ्गमेश्वरम् । प्रख्यातं सर्वलोकेषु ब्रह्महत्याप्रणाशनम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe manmatheśvaramahimānuvarṇanonāma dvādaśādhikaśatatamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 113 mārkaṇḍeya uvāca: tato gacchet tu rājendra eraṇḍīsaṅgameśvaram / prakhyātaṃ sarvalokeṣu brahmahatyāpraṇāśanam
युधिष्ठिर उवाच: कारणं नैव जाने ऽहं तत्सर्वं कथयस्व मे । एवम् उक्तस् तु धर्मात्मा धर्मपुत्रेण धीमता
yudhiṣṭhira uvāca: kāraṇaṃ naiva jāne 'haṃ tatsarvaṃ kathayasva me / evam uktas tu dharmātmā dharmaputreṇa dhīmatā
कथयामास तत्सर्वम् ऋषिसङ्घैः समावृतः । मार्कण्डेय उवाच: कथितं चोमया पूर्वं शम्भुना परमेष्ठिना
kathayāmāsa tatsarvam ṛṣisaṅghaiḥ samāvṛtaḥ / mārkaṇḍeya uvāca: kathitaṃ comayā pūrvaṃ śambhunā parameṣṭhinā
तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि श्रूयतां भ्रातृभिः सह । महेश्वर उवाच: अत्रिर् नामाह्वयो देव मानसो ब्रह्मणः सुतः
tat te 'haṃ sampravakṣyāmi śrūyatāṃ bhrātṛbhiḥ saha / maheśvara uvāca: atrir nāmāhvayo deva mānaso brahmaṇaḥ sutaḥ
अग्निहोत्ररतो नित्यं देवता ऽतिथिपूजकः । सोमः संस्थापितो ऽत्रैव कृतो विप्रेण पर्वते
agnihotrarato nityaṃ devatā 'tithipūjakaḥ / somaḥ saṃsthāpito 'traiva kṛto vipreṇa parvate
अनसूयेति नाम्ना वै तस्य भार्या गुणान्विता । पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः कार्यहिते रता
anasūyeti nāmnā vai tasya bhāryā guṇānvitā / pativratā patiprāṇā patyuḥ kāryahite ratā
एवं जातः सदा कालो न पुत्रो न च पुत्रिका । अपराह्णे महाबाहो सुखासीनौ तु तौ क्वचित्
evaṃ jātaḥ sadā kālo na putro na ca putrikā / aparāhṇe mahābāho sukhāsīnau tu tau kvacit
वदतः सुखदुःखानि दैवदत्तानि यानि च । अत्रिर् उवाच: सौम्ये शुभे प्रिये कान्ते सुरूपे प्रियभाषिणि
vadataḥ sukhaduḥkhāni daivadattāni yāni ca / atrir uvāca: saumye śubhe priye kānte surūpe priyabhāṣiṇi
पूर्णचन्द्रनिभाकारे प्रियकामे निरालसे । न त्वया सदृशी लोके त्रैलोक्ये सचराचरे
pūrṇacandranibhākāre priyakāme nirālase / na tvayā sadṛśī loke trailokye sacarācare
पतिपुत्रप्रिया नारी सुहृज्जनहिते रता । पुत्रेण लोकाज् जयति पुत्रेण परमा गतिः
patiputrapriyā nārī suhṛjjanahite ratā / putreṇa lokāj jayati putreṇa paramā gatiḥ
नास्ति पुत्रसमो बन्धुः पृथिव्यां चैव दृश्यते । असिपत्रवने घोरे पतन्तं यो ऽभिरक्षति
nāsti putrasamo bandhuḥ pṛthivyāṃ caiva dṛśyate / asipatravane ghore patantaṃ yo 'bhirakṣati
दुर्भिक्षेष्व् अपि दैन्यादौ वृद्धकाले ऽपि पुत्रकः । पुत्रं विना च किं भद्रे जीवितैः सधनैर् अपि
durbhikṣeṣv api dainyādau vṛddhakāle 'pi putrakaḥ / putraṃ vinā ca kiṃ bhadre jīvitaiḥ sadhanair api
व्याधिभिः परिभूतो ऽपि निर्विण्णो ऽपि यदा सुतः । लोकलज्जानयत्रस्तः पवित्रं कर्तुम् अर्हति
vyādhibhiḥ paribhūto 'pi nirviṇṇo 'pi yadā sutaḥ / lokalajjānayatrastaḥ pavitraṃ kartum arhati
एतद् गुणसमायुक्तो निर्गुणः सगुणः सुतः । पुत्रहीने कुतः सौख्यम् इह लोके परत्र च
etad guṇasamāyukto nirguṇaḥ saguṇaḥ sutaḥ / putrahīne kutaḥ saukhyam iha loke paratra ca
अहश् च मध्यरात्रे च चिन्त्यमानश् च सर्वदा । शुष्यन्ति मम गात्राणि ग्रीष्मे कुसरितो यथा
ahaś ca madhyarātre ca cintyamānaś ca sarvadā / śuṣyanti mama gātrāṇi grīṣme kusarito yathā
अनसूयोवाच: यत् त्वया सूचितं विप्र तत्सर्वं शोचयाम्य् अहम् । तवोद्वेगकरं कार्यं तन् मे दहति चेतसि
anasūyovāca: yat tvayā sūcitaṃ vipra tatsarvaṃ śocayāmy aham / tavodvegakaraṃ kāryaṃ tan me dahati cetasi
ये च पुत्रा भविष्यन्ति दीर्घायुर् गुणसंयुताः । तत्कार्यं च समीक्षे ऽहं येन तुष्टः प्रजापतिः
ye ca putrā bhaviṣyanti dīrghāyur guṇasaṃyutāḥ / tatkāryaṃ ca samīkṣe 'haṃ yena tuṣṭaḥ prajāpatiḥ
अत्रिर् उवाच: तपस् तप्तं मया भद्रे जन्मप्रभृतिदुष्करम् । व्रतोपवासैर् नियमैः शाकाहारेण सुन्दरि
atrir uvāca: tapas taptaṃ mayā bhadre janmaprabhṛtiduṣkaram / vratopavāsair niyamaiḥ śākāhāreṇa sundari
क्षीणं देहं तु पश्यामि अशक्तो ऽहं शुभानने । स्थातुं शोचामि चात्मानं रहस्यं कथितं मया
kṣīṇaṃ dehaṃ tu paśyāmi aśakto 'haṃ śubhānane / sthātuṃ śocāmi cātmānaṃ rahasyaṃ kathitaṃ mayā
अनसूयोवाच: भर्तः पतिव्रता नारी पतिपुत्रविवर्द्धिनी । त्रिवर्गसाधना सा च सेव्या सा विपुले जने
anasūyovāca: bhartaḥ pativratā nārī patiputravivarddhinī / trivargasādhanā sā ca sevyā sā vipule jane
जपस्तपस्तीर्थयात्रा पुत्रेज्यामन्त्रसाधनम् । वदन्ति गुरवः सर्वे यथोक्तं गुरुभाषितम्
japastapastīrthayātrā putrejyāmantrasādhanam / vadanti guravaḥ sarve yathoktaṃ gurubhāṣitam
अनुज्ञाता च दुःखे ऽहं तपस् तप्स्यामि दुष्करम् । पुत्रार्थिनी बहुदिनान्य् अहं यामि सुरोत्तमम्
anujñātā ca duḥkhe 'haṃ tapas tapsyāmi duṣkaram / putrārthinī bahudināny ahaṃ yāmi surottamam
अत्रिर् उवाच: साधु साधु महाप्राज्ञे मम सन्तोषकारिणि । अनुज्ञाता मया भद्रे पुत्रार्थं तप आचर
atrir uvāca: sādhu sādhu mahāprājñe mama santoṣakāriṇi / anujñātā mayā bhadre putrārthaṃ tapa ācara
देवानां च मनुष्याणां पितॄणाम् अनृणं कुरु । न भार्या सदृशो बन्धुस् त्रिषु लोकेषु विद्यते
devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ pitṝṇām anṛṇaṃ kuru / na bhāryā sadṛśo bandhus triṣu lokeṣu vidyate
नहि देवाः प्रशंसन्ति भार्यया रहितं सुखम् । सम्मुखे सम्मुखा याति विलोमे च पराङ्मुखी
nahi devāḥ praśaṃsanti bhāryayā rahitaṃ sukham / sammukhe sammukhā yāti vilome ca parāṅmukhī
तेन भार्या प्रशंसन्ति सदेवासुरमानुषाः । महाव्रते महाप्रज्ञे सत्यरूपे शुभे क्षणे
tena bhāryā praśaṃsanti sadevāsuramānuṣāḥ / mahāvrate mahāprajñe satyarūpe śubhe kṣaṇe
तपश्चरस्व शीघ्रं त्वं पुत्रार्थं च ममाज्ञया । एतद् वाक्यावसाने सा साष्टाङ्गं प्रणता ऽब्रवीत्
tapaścarasva śīghraṃ tvaṃ putrārthaṃ ca mamājñayā / etad vākyāvasāne sā sāṣṭāṅgaṃ praṇatā 'bravīt
त्वत्प्रसादेन विप्रेन्द्र सर्वम् एतद् अवाप्नुयाम् । हंसलीलागतिर् यान्ती लोलाक्षी वरवर्णिनी
tvatprasādena viprendra sarvam etad avāpnuyām / haṃsalīlāgatir yāntī lolākṣī varavarṇinī
विषमस्थानसूया तु प्राप्तासौ नर्मदां नदीम् । सोमनाथेन तत् तुल्यं नात्र कार्या विचारणा
viṣamasthānasūyā tu prāptāsau narmadāṃ nadīm / somanāthena tat tulyaṃ nātra kāryā vicāraṇā
ये स्मरन्ति दिवा रात्रौ योजनानां शतैर् अपि । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोके वसन्ति ते
ye smaranti divā rātrau yojanānāṃ śatair api / mucyante sarvapāpebhyo rudraloke vasanti te
नर्मदायाः समीपे तु द्वे तटे द्वे च योजने । प्रविशन्ती तपस् तत्र रेवायां वरवर्णिनी
narmadāyāḥ samīpe tu dve taṭe dve ca yojane / praviśantī tapas tatra revāyāṃ varavarṇinī
यस्या दर्शनमात्रेण नश्यते पापसंचयम् । ततः तस्योत्तरे तीरे परे पर्णाशना शुभा
yasyā darśanamātreṇa naśyate pāpasaṃcayam / tataḥ tasyottare tīre pare parṇāśanā śubhā
नियमस्था विशालाक्षी शाकाहारेण सुन्दरी । स्तुवन्ती तु ततो देवाञ् छुभैः स्तोत्रैश् च संयता
niyamasthā viśālākṣī śākāhāreṇa sundarī / stuvantī tu tato devāñ chubhaiḥ stotraiś ca saṃyatā
ग्रीष्मेषु च महादेवी पञ्चाग्निं साधयेत् ततः । वर्षाकाले सार्द्रवासाचरच् चान्द्रायणं व्रतम्
grīṣmeṣu ca mahādevī pañcāgniṃ sādhayet tataḥ / varṣākāle sārdravāsācarac cāndrāyaṇaṃ vratam
हेमन्ते च ततः प्राप्ते तोयवासाभवत् ततः । प्रातः स्नानं ततः सान्ध्यं कुर्याद् देवादितर्पणम्
hemante ca tataḥ prāpte toyavāsābhavat tataḥ / prātaḥ snānaṃ tataḥ sāndhyaṃ kuryād devāditarpaṇam
देवानाम् अर्चनं कृत्वा होमं कृत्वा यथा विधि । एवं वर्षशते प्राप्ते विष्णुरुद्रपितामहाः
devānām arcanaṃ kṛtvā homaṃ kṛtvā yathā vidhi / evaṃ varṣaśate prāpte viṣṇurudrapitāmahāḥ
सम्प्राप्ता द्विजरूपेण एरण्ड्याः सङ्गमं प्रति । संस्थिता अग्रतस् तस्या वेदम् अभ्युच्चरन्ति ते
samprāptā dvijarūpeṇa eraṇḍyāḥ saṅgamaṃ prati / saṃsthitā agratas tasyā vedam abhyuccaranti te
अनसूया जपं त्यक्त्वा निरीक्षन्ती मुहुर्मुहुः । उत्थिता सा विशालाक्षी अर्घं दत्त्वा यथाविधि
anasūyā japaṃ tyaktvā nirīkṣantī muhurmuhuḥ / utthitā sā viśālākṣī arghaṃ dattvā yathāvidhi
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । दर्शनेन तु विप्राणां सर्वपापैः प्रमुच्यते
adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ / darśanena tu viprāṇāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate
प्रदक्षिणां ततः कृत्वा साष्टाङ्गं प्रणता ऽब्रवीत् । कन्दमूलफलैर् दिव्यैर् अद्याहं तर्पयामि वः
pradakṣiṇāṃ tataḥ kṛtvā sāṣṭāṅgaṃ praṇatā 'bravīt / kandamūlaphalair divyair adyāhaṃ tarpayāmi vaḥ
विप्रा ऊचुः: तपसा तु विचित्रेण तव सत्येन सुव्रते । तृप्ता वै सर्वकामैस् तु तपस्विन्याश् च दर्शनात्
viprā ūcuḥ: tapasā tu vicitreṇa tava satyena suvrate / tṛptā vai sarvakāmais tu tapasvinyāś ca darśanāt
अस्माकं कौतुकं जातं किम् अर्थं तप्यते त्वया । स्वर्गमोक्षं तु रक्षार्थं तपस् तप्यसि दुष्करम्
asmākaṃ kautukaṃ jātaṃ kim arthaṃ tapyate tvayā / svargamokṣaṃ tu rakṣārthaṃ tapas tapyasi duṣkaram
अनसूयोवाच: तपसा सिध्यते स्वर्गस् तपसा परमा गतिः । तपसा चैव भो विप्राः सर्वकामम् अवाप्नुयात्
anasūyovāca: tapasā sidhyate svargas tapasā paramā gatiḥ / tapasā caiva bho viprāḥ sarvakāmam avāpnuyāt
ब्राह्मणा ऊचुः: तन्वी श्यामा विशालाक्षी स्निग्धाङ्गी रूपसंयुता । हंसलीलागतिस् त्वं हि किं चात्मानं विशोषसि
brāhmaṇā ūcuḥ: tanvī śyāmā viśālākṣī snigdhāṅgī rūpasaṃyutā / haṃsalīlāgatis tvaṃ hi kiṃ cātmānaṃ viśoṣasi
अनसूयोवाच: युवत्वे च तपः कार्यं युवत्वे परमा गति । युवत्वे च सुतोत्पत्तिर् वृद्धत्वे सर्वम् अप्रियम्
anasūyovāca: yuvatve ca tapaḥ kāryaṃ yuvatve paramā gati / yuvatve ca sutotpattir vṛddhatve sarvam apriyam
विप्रा ऊचुः: साधु साधु महाप्राज्ञे वरं प्रार्थय सुव्रते । यत् त्वया चाभिलषितं तत्सर्वं प्रददाम्य् अहम्
viprā ūcuḥ: sādhu sādhu mahāprājñe varaṃ prārthaya suvrate / yat tvayā cābhilaṣitaṃ tatsarvaṃ pradadāmy aham
अहं विष्णुर् अहं रुद्रो ह्य् अहं साक्षात् पितामहः । गूढरूपधरा लोके स्वचिह्नैर् उपलक्षिताः
ahaṃ viṣṇur ahaṃ rudro hy ahaṃ sākṣāt pitāmahaḥ / gūḍharūpadharā loke svacihnair upalakṣitāḥ
तस्या वाक्यावसाने तु स्वरूपं दर्शयन्ति ते । स्वैः स्वै रूपैः स्थिता देवाः सूर्यकोटिसमप्रभाः
tasyā vākyāvasāne tu svarūpaṃ darśayanti te / svaiḥ svai rūpaiḥ sthitā devāḥ sūryakoṭisamaprabhāḥ
चतुर्भुजो वासुदेवः शङ्खचक्रगदाधरः । अतसीपुष्पवर्णस् तु पीतवासा जनार्दनः
caturbhujo vāsudevaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ / atasīpuṣpavarṇas tu pītavāsā janārdanaḥ
गरुत्मान् वाहनं यस्य श्रिया च सहितो हरिः । प्रसन्नवदनः श्रीमाञ् छिवरूपो व्यवस्थितः
garutmān vāhanaṃ yasya śriyā ca sahito hariḥ / prasannavadanaḥ śrīmāñ chivarūpo vyavasthitaḥ
सितवासा महाभागश् चतुर्वदनसंयुतः । हंसोपरिसमारूढो ह्य् अक्षमालाकरो ऽनघ
sitavāsā mahābhāgaś caturvadanasaṃyutaḥ / haṃsoparisamārūḍho hy akṣamālākaro 'nagha
आगतो नर्मदातीरे ब्रह्मा लोकपितामहः । वृषभं तु समारूढो दशबाहुसमन्वितः
āgato narmadātīre brahmā lokapitāmahaḥ / vṛṣabhaṃ tu samārūḍho daśabāhusamanvitaḥ
भस्मोद्धूलितगात्रस् तु पञ्चवक्त्रस्त्रिलोचनः । जटामुकुटसंयुक्तश् चन्द्रार्धकृतशेखरः
bhasmoddhūlitagātras tu pañcavaktrastrilocanaḥ / jaṭāmukuṭasaṃyuktaś candrārdhakṛtaśekharaḥ
एतद्रूपधरो देवः सर्वव्यापी महेश्वरः । अनसूया तु तत्रैव देवानां दर्शनात् परम्
etadrūpadharo devaḥ sarvavyāpī maheśvaraḥ / anasūyā tu tatraiva devānāṃ darśanāt param
वेपमाना रहस्ये तु तान् पश्यन्ती मुहुर् मुहुः । अहं ब्रह्मा ह्य् अहं विष्णुर् अहं रुद्रः प्रकीर्तितः
vepamānā rahasye tu tān paśyantī muhur muhuḥ / ahaṃ brahmā hy ahaṃ viṣṇur ahaṃ rudraḥ prakīrtitaḥ
आनन्दिता तु सा देवी दृष्ट्वैतान् महाव्रत । अनसूयोवाच: किं व्यापाराश् च के यूयं विष्णुरुद्रपितामहाः
ānanditā tu sā devī dṛṣṭvaitān mahāvrata / anasūyovāca: kiṃ vyāpārāś ca ke yūyaṃ viṣṇurudrapitāmahāḥ
तद् अहं श्रोतुम् इच्छामीमं प्रश्नं कथयन्तु ते । ब्रह्मोवाच: प्रावृट्कालो ह्य् अहं प्रोक्त आपश् चैव प्रकीर्तितः
tad ahaṃ śrotum icchāmīmaṃ praśnaṃ kathayantu te / brahmovāca: prāvṛṭkālo hy ahaṃ prokta āpaś caiva prakīrtitaḥ
मेघरूपो ह्य् अहं प्रोक्तो वर्षामि वसुधातले । अहं सर्वाणि भूतानि प्राक्सन्ध्या ह्युदिते रवौ
megharūpo hy ahaṃ prokto varṣāmi vasudhātale / ahaṃ sarvāṇi bhūtāni prāksandhyā hyudite ravau
एतस्मात् कारणाद् भावरहस्यं कथितं मया । विष्णुर् उवाच: हेमन्तत्वाच् च विहितं विष्णुरूपं चराचरम्
etasmāt kāraṇād bhāvarahasyaṃ kathitaṃ mayā / viṣṇur uvāca: hemantatvāc ca vihitaṃ viṣṇurūpaṃ carācaram
पालनीयं जगत् सर्वं विष्णोर् माहात्म्यम् उत्तमम् । रुद्र उवाच: ग्रीष्मकालो ह्य् अहं प्रोक्तः सर्वभूतक्षयंकरः
pālanīyaṃ jagat sarvaṃ viṣṇor māhātmyam uttamam / rudra uvāca: grīṣmakālo hy ahaṃ proktaḥ sarvabhūtakṣayaṃkaraḥ
शोषयामि जगत्सर्वं रुद्ररूपस् तपस्विनि । एवं ब्रह्मा च विष्णुश् च रुद्रश् चैव महीपते
śoṣayāmi jagatsarvaṃ rudrarūpas tapasvini / evaṃ brahmā ca viṣṇuś ca rudraś caiva mahīpate
तिस्रः सन्ध्यास् त्रयो देवास् त्रयः कालास् त्रयो ऽग्नयः । तथा ब्रह्मा च विष्णुश् च रुद्रश् चैकत्वम् आगताः
tisraḥ sandhyās trayo devās trayaḥ kālās trayo 'gnayaḥ / tathā brahmā ca viṣṇuś ca rudraś caikatvam āgatāḥ
वरं ददामि ते भद्रे यत् ते मनसि वर्तते । अनसूयोवाच: वन्ध्या लोकैर् अहं लोके ख्याप्यमाना च सर्वदा
varaṃ dadāmi te bhadre yat te manasi vartate / anasūyovāca: vandhyā lokair ahaṃ loke khyāpyamānā ca sarvadā
ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्रश् च प्रसादात् सुमुखा यतः । परितुष्टास् त्रयो देवा दुर्धर्षा ऽपि ममोपरि
brahmā viṣṇuś ca rudraś ca prasādāt sumukhā yataḥ / parituṣṭās trayo devā durdharṣā 'pi mamopari
अस्मिंस् तीर्थे तु सान्निध्यं वरं ददतु मे ऽधुना । देवा ऊचुः: एवं भवतु ते वाक्यं यत् त्वया प्रार्थितं शुभे
asmiṃs tīrthe tu sānnidhyaṃ varaṃ dadatu me 'dhunā / devā ūcuḥ: evaṃ bhavatu te vākyaṃ yat tvayā prārthitaṃ śubhe
प्रत्यक्षा वैष्णवी माया एरण्डी चैव नामतः । अनसूयोवाच: यदि तुष्टास् त्रयो देवा मम भक्तिप्रबोधिताः
pratyakṣā vaiṣṇavī māyā eraṇḍī caiva nāmataḥ / anasūyovāca: yadi tuṣṭās trayo devā mama bhaktiprabodhitāḥ
मम पुत्रा भवन्त्व् अत्र हरिरुद्रपितामहाः । विष्णुर् उवाच: अर्थदाः पुत्रतां यान्ति न कदाचिच् छ्रुतं मया
mama putrā bhavantv atra harirudrapitāmahāḥ / viṣṇur uvāca: arthadāḥ putratāṃ yānti na kadācic chrutaṃ mayā
भद्रे ददामि तान् पुत्रान् देवतुल्यपराक्रमान् । पितृतुल्यगुणोपेतान् सोमयाजि बहुश्रुतान्
bhadre dadāmi tān putrān devatulyaparākramān / pitṛtulyaguṇopetān somayāji bahuśrutān
अनसूयोवाच: ईप्सितं तु प्रदातव्यं यन् मया प्रार्थितं हरे । नान्यथा तच् च कर्तव्यं निवसन्तु ममोदरे
anasūyovāca: īpsitaṃ tu pradātavyaṃ yan mayā prārthitaṃ hare / nānyathā tac ca kartavyaṃ nivasantu mamodare
श्रीभगवान् उवाच: पूर्वं तु भृगुसंवादे गर्भवास उपार्जितः । तस्याहं चैव पारं तु न च पश्यामि शोभने
śrībhagavān uvāca: pūrvaṃ tu bhṛgusaṃvāde garbhavāsa upārjitaḥ / tasyāhaṃ caiva pāraṃ tu na ca paśyāmi śobhane
स्मरमाणः पुरावृत्तं चिन्तयामि पुनः पुनः । एवं संचिन्त्यमानौ हि पितामहमहेश्वरौ
smaramāṇaḥ purāvṛttaṃ cintayāmi punaḥ punaḥ / evaṃ saṃcintyamānau hi pitāmahamaheśvarau
अयोनिजा भविष्यामस्तव पुत्राः सुशोभने । योनिवासं च वै देवा नैव यान्ति वरानने
ayonijā bhaviṣyāmastava putrāḥ suśobhane / yonivāsaṃ ca vai devā naiva yānti varānane
इत्य् उक्त्वा च तया सार्धं प्रत्यक्षास्ते ऽभवंस् तदा । त्रयो देवा गताः पार्थ नर्मदायोत्तरे तटे
ity uktvā ca tayā sārdhaṃ pratyakṣāste 'bhavaṃs tadā / trayo devā gatāḥ pārtha narmadāyottare taṭe
प्राप्ता वरं तु सा देवी प्रियं माहेन्द्रपर्वते । क्षीणदेहा च सा नारी शुष्कदेहा सुदारुणा
prāptā varaṃ tu sā devī priyaṃ māhendraparvate / kṣīṇadehā ca sā nārī śuṣkadehā sudāruṇā
कृतयज्ञोपवीता सा तपोनिष्ठा शुभेक्षणा । शिलातले निषण्णा सा ऽपश्यत् कान्ता महाव्रतम्
kṛtayajñopavītā sā taponiṣṭhā śubhekṣaṇā / śilātale niṣaṇṇā sā 'paśyat kāntā mahāvratam
हृष्टा तुष्टा महादेवी तिष्ठ कान्तेति चाब्रवीत् । तां दृष्ट्वा स मुनिर् धीमान् पुनः कान्ताम् उवाच ह
hṛṣṭā tuṣṭā mahādevī tiṣṭha kānteti cābravīt / tāṃ dṛṣṭvā sa munir dhīmān punaḥ kāntām uvāca ha
अत्रिर् उवाच: साधु साधु महाप्राज्ञे अनसूये महाव्रते । असाध्यं सर्वनारीणां वरं प्राप्तासि दुर्लभम्
atrir uvāca: sādhu sādhu mahāprājñe anasūye mahāvrate / asādhyaṃ sarvanārīṇāṃ varaṃ prāptāsi durlabham
अनसूयोवाच: त्वत्प्रसादान् महर्षे ऽहं वरं प्राप्ता च दुर्लभम् । तेनाहं ते प्रयच्छामि पुत्रान् ऋषितपोधनान्
anasūyovāca: tvatprasādān maharṣe 'haṃ varaṃ prāptā ca durlabham / tenāhaṃ te prayacchāmi putrān ṛṣitapodhanān
एवम् उक्त्वा ततो देवी हर्षेण महता युता । अलोकयत् तदा कान्तं तेनापि शुभदर्शना
evam uktvā tato devī harṣeṇa mahatā yutā / alokayat tadā kāntaṃ tenāpi śubhadarśanā
दर्शनाद् एव संजातं ललाटे मण्डलं शुभम् । नवयोजनसाहस्ररश्मि जालसमावृतम्
darśanād eva saṃjātaṃ lalāṭe maṇḍalaṃ śubham / navayojanasāhasraraśmi jālasamāvṛtam
कदम्बगोलकाकारं त्रिगणं परिमण्डलम् । तस्य मध्ये तु देवेशः पुरुषो दिव्यरूपधृक्
kadambagolakākāraṃ trigaṇaṃ parimaṇḍalam / tasya madhye tu deveśaḥ puruṣo divyarūpadhṛk
हेमवर्णः स वै देवः सूर्यकोटिसमप्रभः । पूर्वपुत्रो ऽनसूयायाः साक्षाद् देवः पितामहः
hemavarṇaḥ sa vai devaḥ sūryakoṭisamaprabhaḥ / pūrvaputro 'nasūyāyāḥ sākṣād devaḥ pitāmahaḥ
चन्द्रमा इति विख्यातः सोमः पुत्रो नृपात्मज । इष्टः पुत्रो वरीयांस् तु कलाषोडशसंयुतः
candramā iti vikhyātaḥ somaḥ putro nṛpātmaja / iṣṭaḥ putro varīyāṃs tu kalāṣoḍaśasaṃyutaḥ
प्रतिपच् च द्वितीया च तृतीया च तथा नृप । चतुर्थी पञ्चमी षष्ठी सप्तमी चाष्टमी तथा
pratipac ca dvitīyā ca tṛtīyā ca tathā nṛpa / caturthī pañcamī ṣaṣṭhī saptamī cāṣṭamī tathā
नवमी दशमी चैव तथा चैकादशी परा । द्वादशी च त्रयोदशी चतुर्दशी ततः परम्
navamī daśamī caiva tathā caikādaśī parā / dvādaśī ca trayodaśī caturdaśī tataḥ param
ततः पञ्चदशी देवी पूर्णमासी प्रकीर्तिता । अमावास्या तु विख्याता अथ सा षोडशी कला
tataḥ pañcadaśī devī pūrṇamāsī prakīrtitā / amāvāsyā tu vikhyātā atha sā ṣoḍaśī kalā
चतुर्विधस्य लोकस्य सूक्ष्मो भूत्वा वरानने । आप्यायते जगत् सर्वं सोमो ऽयं सचराचरम्
caturvidhasya lokasya sūkṣmo bhūtvā varānane / āpyāyate jagat sarvaṃ somo 'yaṃ sacarācaram
सुरासुराश् च गन्धर्वा राक्षसाः पन्नगास् तथा । पिशाचाश् च तथादित्याः पितरश् च पितामहः
surāsurāś ca gandharvā rākṣasāḥ pannagās tathā / piśācāś ca tathādityāḥ pitaraś ca pitāmahaḥ
सर्वे तम् उपजीवन्ति हुतं द्रव्यं तु तत्स्थितम् । वनस्पतिगते सोमे यच्छिन्द्याच् च वनस्पतिम्
sarve tam upajīvanti hutaṃ dravyaṃ tu tatsthitam / vanaspatigate some yacchindyāc ca vanaspatim
भुङ्क्ते दुःखं च वै मूढो दहत्य् अब्दकृतं शुभम् । वनस्पतिगते सोमे यो भक्षेद् दन्तधावनम्
bhuṅkte duḥkhaṃ ca vai mūḍho dahaty abdakṛtaṃ śubham / vanaspatigate some yo bhakṣed dantadhāvanam
चन्द्रमा भक्षितस् तेन पितृवंशस् तु घातितः । अमावास्यां तु राजेन्द्र स्नानं कुर्याद् यथाविधि
candramā bhakṣitas tena pitṛvaṃśas tu ghātitaḥ / amāvāsyāṃ tu rājendra snānaṃ kuryād yathāvidhi
अब्दम् एकं विशालाक्षि पितॄणां परमा गतिः । हिरण्यं रजतं वस्त्रं यो ददति द्विजातिषु
abdam ekaṃ viśālākṣi pitṝṇāṃ paramā gatiḥ / hiraṇyaṃ rajataṃ vastraṃ yo dadati dvijātiṣu
सर्वं लक्षगुणं राजंल् लभते नात्र संशयः । एतद् गुणविशिष्टो ऽसौ सोमरूपः प्रजापतिः
sarvaṃ lakṣaguṇaṃ rājaṃl labhate nātra saṃśayaḥ / etad guṇaviśiṣṭo 'sau somarūpaḥ prajāpatiḥ
संजातः प्रथमः पुत्रो ऽनसूयायास् तु नन्दनः । द्वितीयस् तु महाभाग दुर्वासा नाम नामतः
saṃjātaḥ prathamaḥ putro 'nasūyāyās tu nandanaḥ / dvitīyas tu mahābhāga durvāsā nāma nāmataḥ
सृष्टिसंहारकर्ता च स्वयं साक्षान् महेश्वरः । इन्द्रो ऽपि शापितस् तेन द्वितीयेन वरानने
sṛṣṭisaṃhārakartā ca svayaṃ sākṣān maheśvaraḥ / indro 'pi śāpitas tena dvitīyena varānane
द्वितीयस्य तु पुत्रस्य सम्भवः कथितो मया । दत्तात्रेयस् तु नाम्ना वै तृतीयो मधुसूदनः
dvitīyasya tu putrasya sambhavaḥ kathito mayā / dattātreyas tu nāmnā vai tṛtīyo madhusūdanaḥ
जगद्व्यापी जगन्नाथः स्वयं देवो जनार्दनः । अवतीर्णो महाभागब्रह्मशम्भुसमन्वितः
jagadvyāpī jagannāthaḥ svayaṃ devo janārdanaḥ / avatīrṇo mahābhāgabrahmaśambhusamanvitaḥ
पुत्रप्राप्तिपदं तीर्थं नर्मदायोत्तरे तटे । अनसूयाकृतं पार्थ सर्वपापक्षयं करम्
putraprāptipadaṃ tīrthaṃ narmadāyottare taṭe / anasūyākṛtaṃ pārtha sarvapāpakṣayaṃ karam