इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मत्स्येश्वरतीर्थवर्णनोनाम त्रयोदशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 14 मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् कथयिष्यामि तीर्थं पापविमोक्षणम् । मत्स्यायाः शुभताप्याश्च सङ्गमे सुरसेवितम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe matsyeśvaratīrthavarṇanonāma trayodaśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 14 mārkaṇḍeya uvāca: athānyat kathayiṣyāmi tīrthaṃ pāpavimokṣaṇam / matsyāyāḥ śubhatāpyāśca saṅgame surasevitam
देवो मत्स्येश्वरो नाम नागकन्याभिरर्चितः । तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः
devo matsyeśvaro nāma nāgakanyābhirarcitaḥ / tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ
पञ्चवक्त्रास्त्रिनेत्राश्च मत्स्यतीर्थप्रभावतः । कलहंस इति ख्यातो देवर्षिर् ध्यानतत्परः
pañcavaktrāstrinetrāśca matsyatīrthaprabhāvataḥ / kalahaṃsa iti khyāto devarṣir dhyānatatparaḥ
तस्याश्रमं परं रम्यं ब्रह्मर्षि विनिषेवितम् । शाकमूलफलाहारो जपध्यानपरायणः
tasyāśramaṃ paraṃ ramyaṃ brahmarṣi viniṣevitam / śākamūlaphalāhāro japadhyānaparāyaṇaḥ
सो ऽतिष्ठद् अयुतं सार्द्धम् एकपादेन भारत । शिवध्यानपरो भूत्वा सर्वभूतहिते रतः
so 'tiṣṭhad ayutaṃ sārddham ekapādena bhārata / śivadhyānaparo bhūtvā sarvabhūtahite rataḥ
ततस् तु ध्यानयोगेन तस्य देवः शतक्रतुः । चकम्पे तपसा चासौ देवराजो भविष्यति
tatas tu dhyānayogena tasya devaḥ śatakratuḥ / cakampe tapasā cāsau devarājo bhaviṣyati
हरिष्यति न सन्देहो पुरीं चैवामरावतीम् । ब्राह्मणश्च सुरेशानः कुब्जो वामनरूपधृक्
hariṣyati na sandeho purīṃ caivāmarāvatīm / brāhmaṇaśca sureśānaḥ kubjo vāmanarūpadhṛk
जगाम वृद्धरूपेण कलहंसाश्रमम् प्रति । उवाच वचनं शक्रो ब्राह्मणं तपसि स्थितम्
jagāma vṛddharūpeṇa kalahaṃsāśramam prati / uvāca vacanaṃ śakro brāhmaṇaṃ tapasi sthitam
किमर्थं तपसे शीघ्रं कामम् एतद् ब्रवीहि मे । आराधयसि कं देवं सत्यम् एतत् तपोधन
kimarthaṃ tapase śīghraṃ kāmam etad bravīhi me / ārādhayasi kaṃ devaṃ satyam etat tapodhana
संहृत्य तपसा योगं प्रहसन्नब्रवीद् वचः । जानामि त्वां महाभाग शक्रस् त्वं त्रिदशेश्वरः
saṃhṛtya tapasā yogaṃ prahasannabravīd vacaḥ / jānāmi tvāṃ mahābhāga śakras tvaṃ tridaśeśvaraḥ
न कामये ऽहम् इन्द्रत्वं राज्यं कुरु यथेप्सितम् । आराधयाम्यहं देवं नान्यं देवं कथञ्चन
na kāmaye 'ham indratvaṃ rājyaṃ kuru yathepsitam / ārādhayāmyahaṃ devaṃ nānyaṃ devaṃ kathañcana
एतच्छ्रुत्वा वचस् तस्य महर्षेर् अब्रवीद् वृषः । वरं वृणु महाभाग यथा द्रक्ष्यसि शङ्करम्
etacchrutvā vacas tasya maharṣer abravīd vṛṣaḥ / varaṃ vṛṇu mahābhāga yathā drakṣyasi śaṅkaram
कलहंस उवाच: विना ऽहं त्र्यम्बकं याचे नान्याद् देवादहो वरम् । विजयी भव शक्र त्वं नान्यं वृणे वरं त्वहम्
kalahaṃsa uvāca: vinā 'haṃ tryambakaṃ yāce nānyād devādaho varam / vijayī bhava śakra tvaṃ nānyaṃ vṛṇe varaṃ tvaham
एवमुक्तो ययौ शक्रः सर्वकामसमन्वितः । ज्ञात्वा तस्य परां भक्तिं देवदेवो महेश्वरः
evamukto yayau śakraḥ sarvakāmasamanvitaḥ / jñātvā tasya parāṃ bhaktiṃ devadevo maheśvaraḥ
अदर्शयद् अथात्मानं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् । दृष्ट्वा रूपं महेशस्य साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च
adarśayad athātmānaṃ nīlakaṇṭhaṃ trilocanam / dṛṣṭvā rūpaṃ maheśasya sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca
कलहंसो मुनिश्रेष्ठः स्तोतुं समुपचक्रमे । नमो ऽस्तु ते महादेव नीलकण्ठत्रिलोचन
kalahaṃso muniśreṣṭhaḥ stotuṃ samupacakrame / namo 'stu te mahādeva nīlakaṇṭhatrilocana
नमः शिवाय शान्ताय शूलहस्त नमो ऽस्तु ते । नमः शिवाय शम्भवाया ऽनाथाय नमो नमः
namaḥ śivāya śāntāya śūlahasta namo 'stu te / namaḥ śivāya śambhavāyā 'nāthāya namo namaḥ
त्र्यम्बकाय महादेवेत्यादि नामादिभिःस्तुत ओं नमो देवाय शम्भवाय भूर्भुवः स्वः । सोमरुद्रध्वान्तसूर्याय नमो रुद्राग्नये नमः
tryambakāya mahādevetyādi nāmādibhiḥstuta oṃ namo devāya śambhavāya bhūrbhuvaḥ svaḥ | somarudradhvāntasūryāya namo rudrāgnaye namaḥ
नमः शम्भो पञ्चवक्त्र महाशिव नमो ऽस्तु ते । स्वयम्भूवन पाताल नीलकण्ठ नमो ऽस्तु ते
namaḥ śambho pañcavaktra mahāśiva namo 'stu te / svayambhūvana pātāla nīlakaṇṭha namo 'stu te
ब्रह्मशर्वसुरेशानहरिहराय नमो नमः । ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिचराचर नमो ऽस्तु ते
brahmaśarvasureśānahariharāya namo namaḥ / jñānaśaktikriyāśakticarācara namo 'stu te
हाटकाय नमस् तुभ्यम् उमानाथ नमो ऽस्तु ते । ब्रह्मविष्णुमहेशाय सर्वज्ञाय नमो नमः
hāṭakāya namas tubhyam umānātha namo 'stu te / brahmaviṣṇumaheśāya sarvajñāya namo namaḥ
सद्योजातस् तथा घोरस् तत् पुरुषाय नमो नमः । त्वया व्याप्तम् इदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
sadyojātas tathā ghoras tat puruṣāya namo namaḥ / tvayā vyāptam idaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
आदिमध्यान्तरूपाय कलिकाल नमो ऽस्तु ते । उमाकान्तार्धदेहाय श्रीकण्ठोरगभूषण
ādimadhyāntarūpāya kalikāla namo 'stu te / umākāntārdhadehāya śrīkaṇṭhoragabhūṣaṇa
अनन्तगणरूपाय नागयज्ञोपवीतिने । शब्दः स्पर्शश् च गन्धश्च रसो रूपं च पञ्चमम्
anantagaṇarūpāya nāgayajñopavītine / śabdaḥ sparśaś ca gandhaśca raso rūpaṃ ca pañcamam
बुद्धिर् मनस्त्व् अहङ्कारो ह्य् अष्टमूर्ते नमो ऽस्तु ते । सूर्यो ऽर्यमा भगस् त्वष्टा पूषार्कः सविता रविः
buddhir manastv ahaṅkāro hy aṣṭamūrte namo 'stu te / sūryo 'ryamā bhagas tvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ
गभस्तिमांश् च त्वं कालो मृत्युर् धाता प्रकाशकः । पृथिव्यापस् तथा तेजो वायुराकाशम् एव च
gabhastimāṃś ca tvaṃ kālo mṛtyur dhātā prakāśakaḥ / pṛthivyāpas tathā tejo vāyurākāśam eva ca
सोमो बृहस्पतिः शुक्रो बुधो ऽङ्गारक एव च । इन्द्रो विवस्वान् दीप्तांशुः शुचिः शौरिर्जनेश्वरः
somo bṛhaspatiḥ śukro budho 'ṅgāraka eva ca / indro vivasvān dīptāṃśuḥ śuciḥ śaurirjaneśvaraḥ
कलास्ते विष्णुब्रह्माद्या वेदो वैश्रवणो यमः । कलाकाष्ठामुहूर्ताश् च पक्षमासर्तवस् तथा
kalāste viṣṇubrahmādyā vedo vaiśravaṇo yamaḥ / kalākāṣṭhāmuhūrtāś ca pakṣamāsartavas tathā
संवत्सरस् त्वम् एवासि कालचक्रो विभावसुः । पुरुषः शाश्वतो योगो व्यक्ताव्यक्तः सनातनः
saṃvatsaras tvam evāsi kālacakro vibhāvasuḥ / puruṣaḥ śāśvato yogo vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ
लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो विश्वकर्मा तमोनुदः । वरुणः शीतभारश् च जीमूतो जीवनो ऽरिहा
lokādhyakṣaḥ surādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ / varuṇaḥ śītabhāraś ca jīmūto jīvano 'rihā
भूतो यज्ञो भूतपतिर् लोकपालैर् निषेवितः । मनः सुपर्णो भूतादिः सदाशिव नमो ऽस्तु ते
bhūto yajño bhūtapatir lokapālair niṣevitaḥ / manaḥ suparṇo bhūtādiḥ sadāśiva namo 'stu te
जिह्वाचापल्यभावेन खेदितो ऽसि मया प्रभो । ब्रह्मविष्ण्वादिभिर् देवैर् यस्यान्तो नैव लभ्यते
jihvācāpalyabhāvena khedito 'si mayā prabho / brahmaviṣṇvādibhir devair yasyānto naiva labhyate
भवसागरमग्नानां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत् । अज्ञानाञ्ज्ञानतो वा ऽपि शूलपाणे क्षमस्व तत्
bhavasāgaramagnānāṃ kaḥ stotuṃ śaktimān bhavet / ajñānāñjñānato vā 'pi śūlapāṇe kṣamasva tat
मार्कण्डेय उवाच: श्रुत्वा स्तोत्रम् इदं देवः कलहंसस्य भारत । वरं वृणु महाप्राज्ञप्रीतः स्तोत्रेण ते ऽनघ
mārkaṇḍeya uvāca: śrutvā stotram idaṃ devaḥ kalahaṃsasya bhārata / varaṃ vṛṇu mahāprājñaprītaḥ stotreṇa te 'nagha
कलहंस उवाच: यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरं दातुम् इहेच्छसि । कलहंसेश्वरं नाम तीर्थलिङ्गं सुरेश्वर
kalahaṃsa uvāca: yadi tuṣṭo 'si me deva varaṃ dātum ihecchasi / kalahaṃseśvaraṃ nāma tīrthaliṅgaṃ sureśvara
अक्षया देवदेवा ऽत्र होमदानबलिक्रियाः । अत्राक्षयं कृतं सर्वं त्वत् प्रसादात् महेश्वर
akṣayā devadevā 'tra homadānabalikriyāḥ / atrākṣayaṃ kṛtaṃ sarvaṃ tvat prasādāt maheśvara
शिवाज्ञा वर्तते ते ऽत्र नरः स्वर्गमवाप्नुयात् । उत्क्रान्तिं कुरुते यस् तु अवशः स्ववशो ऽपि वा
śivājñā vartate te 'tra naraḥ svargamavāpnuyāt / utkrāntiṃ kurute yas tu avaśaḥ svavaśo 'pi vā
स्तवेनानेन य स्तौतियस्त्वा स्तोष्यति शङ्कर । ब्रह्महा वा सुरापो वा स्तेयी च गुरुतल्पगः
stavenānena ya stautiyastvā stoṣyati śaṅkara / brahmahā vā surāpo vā steyī ca gurutalpagaḥ
तीर्थस्यास्य प्रभावेण सर्वे यान्तु शिवालयम् । इदं वरमहं मन्ये सर्वकामसमृद्धये
tīrthasyāsya prabhāveṇa sarve yāntu śivālayam / idaṃ varamahaṃ manye sarvakāmasamṛddhaye
ईश्वर उवाच: यं यं कामयते कामं त्रैलोक्ये सचराचरे । मत्प्रसादान् न सन्देह सर्वम् एतद् भविष्यति
īśvara uvāca: yaṃ yaṃ kāmayate kāmaṃ trailokye sacarācare / matprasādān na sandeha sarvam etad bhaviṣyati
एवमुक्त्वा ययौ देवः कैलासनिलयं नृप । कलहंसो ऽथ मुनिभिर् ब्रह्मिष्ठैः सजितेन्द्रियः
evamuktvā yayau devaḥ kailāsanilayaṃ nṛpa / kalahaṃso 'tha munibhir brahmiṣṭhaiḥ sajitendriyaḥ
वर्षायुतानि साग्राणि भुङ्क्ते भोगाञ्छिवालये । दिव्ययानसमारूढः स्तूयमानो ऽप्सरोगणैः
varṣāyutāni sāgrāṇi bhuṅkte bhogāñchivālaye / divyayānasamārūḍhaḥ stūyamāno 'psarogaṇaiḥ
वेणुवीणानिनादेन सर्वालङ्कारभूषितः । दश वर्षसहस्राणि तथैव शिवसन्निधौ
veṇuvīṇāninādena sarvālaṅkārabhūṣitaḥ / daśa varṣasahasrāṇi tathaiva śivasannidhau
दक्षिणोत्तरदिग्भागपञ्चक्रोशप्रमाणतः । स्नानात् तत्र दिवं याति म्रियते विबुधो भवेत्
dakṣiṇottaradigbhāgapañcakrośapramāṇataḥ / snānāt tatra divaṃ yāti mriyate vibudho bhavet
एतत् ते कथितं राजन् कलहंसस्य कीर्तनम् । स्वारोचिषे ऽन्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे
etat te kathitaṃ rājan kalahaṃsasya kīrtanam / svārociṣe 'ntare prāpte ādikalpe kṛte yuge
कलहंसस्य चाख्यानान् न सीदन्ति कलौ जनाः । पुत्रदारावृतानाघ मायामोहसमन्विताः । आख्यानसहितं देवं कर्मणा मनसा गिरा
kalahaṃsasya cākhyānān na sīdanti kalau janāḥ / putradārāvṛtānāgha māyāmohasamanvitāḥ / ākhyānasahitaṃ devaṃ karmaṇā manasā girā