इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे रेवाचरुसङ्गमवर्णनो नाम त्रिंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 31 युधिष्ठिर उवाच: हिरण्यबाहुः शापान्ते नगरीं प्राप्य निर्वृतः । दक्षादयः कथं मुक्तास् तस्माच् छापाच् च कथ्यताम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe revācarusaṅgamavarṇano nāma triṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 31 yudhiṣṭhira uvāca: hiraṇyabāhuḥ śāpānte nagarīṃ prāpya nirvṛtaḥ / dakṣādayaḥ kathaṃ muktās tasmāc chāpāc ca kathyatām
मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाबाहो कथ्यमानं निबोध मे । हिरण्यबाहुना शप्ता यावन् मुक्ता द्विजोत्तमाः
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan mahābāho kathyamānaṃ nibodha me / hiraṇyabāhunā śaptā yāvan muktā dvijottamāḥ
बभ्रमुः सर्वतीर्थानि आसमुद्रान्त गोचरे । तेषां ब्रह्मादयः शापं न निवर्तयितुं क्षमाः
babhramuḥ sarvatīrthāni āsamudrānta gocare / teṣāṃ brahmādayaḥ śāpaṃ na nivartayituṃ kṣamāḥ
वाराणसीं महापुण्यां गङ्गासागरसङ्गमम् । हिमवन्तं च केदारमौर्वतीर्थं च भारत
vārāṇasīṃ mahāpuṇyāṃ gaṅgāsāgarasaṅgamam / himavantaṃ ca kedāramaurvatīrthaṃ ca bhārata
गङ्गा च नैमिषारण्यं भैरवं पुष्करं तथा । मायापुरीं तथा रम्याम् उग्रं कनखलं तथा
gaṅgā ca naimiṣāraṇyaṃ bhairavaṃ puṣkaraṃ tathā / māyāpurīṃ tathā ramyām ugraṃ kanakhalaṃ tathā
रौद्रं चैव तथेशानं सुरासुरनमस्कृतम् । गङ्गाद्वारं हिमस्थानं प्रभासं शशिभूषणम्
raudraṃ caiva tatheśānaṃ surāsuranamaskṛtam / gaṅgādvāraṃ himasthānaṃ prabhāsaṃ śaśibhūṣaṇam
रुद्रकोटिसमायोगं गङ्गाभेदं सरस्वतीम् । स्थानेश्वरं तथा पुण्यं कुरुक्षेत्रं तथैव च
rudrakoṭisamāyogaṃ gaṅgābhedaṃ sarasvatīm / sthāneśvaraṃ tathā puṇyaṃ kurukṣetraṃ tathaiva ca
कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम् । कुरुक्षेत्रस्य नाम्नापि नरः पापैः प्रमुच्यते
kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyaham / kurukṣetrasya nāmnāpi naraḥ pāpaiḥ pramucyate
भ्रमेणैवं विषण्णास्ते शापस्यान्त न लेभिरे । निन्दितानि च तीर्थानि पापकर्मरतैस् ततः
bhrameṇaivaṃ viṣaṇṇāste śāpasyānta na lebhire / ninditāni ca tīrthāni pāpakarmaratais tataḥ
आकाशवचनं श्रुत्वा महातीर्थानि निन्दत । हरं हरिं च यो द्वेष्टि नाभिनन्दति यः सुरान्
ākāśavacanaṃ śrutvā mahātīrthāni nindata / haraṃ hariṃ ca yo dveṣṭi nābhinandati yaḥ surān
स याति यत्र यत्रैव दुःखं प्राप्नोत्य् असंशयः । एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्तो नारदो देवपूजितः
sa yāti yatra yatraiva duḥkhaṃ prāpnoty asaṃśayaḥ / etasminn antare prāpto nārado devapūjitaḥ
दक्षशौनकगर्गादीन् सर्वांस्तान् मुनिसत्तमान् । ब्रह्मरक्षस्तनून् दृष्ट्वा नारदो वाक्यम् अब्रवीत्
dakṣaśaunakagargādīn sarvāṃstān munisattamān / brahmarakṣastanūn dṛṣṭvā nārado vākyam abravīt
भवन्तः कर्मणा केन सञ्जाता ब्रह्मराक्षसाः । तस्याथ वचनं श्रुत्वा नारदस्य महामुनेः
bhavantaḥ karmaṇā kena sañjātā brahmarākṣasāḥ / tasyātha vacanaṃ śrutvā nāradasya mahāmuneḥ
सो ऽभिवाद्य नमस्कृत्य दक्षो वचनम् अब्रवीत् । यथोत्सवं कृतं कर्म ब्रह्मलोकहिताय यत्
so 'bhivādya namaskṛtya dakṣo vacanam abravīt / yathotsavaṃ kṛtaṃ karma brahmalokahitāya yat
तद्विपर्यासमापन्नं गहना कर्मणो गतिः । कर्मोपदिश मे किंचिद् येन मुञ्चापि दुष्कृतम्
tadviparyāsamāpannaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ / karmopadiśa me kiṃcid yena muñcāpi duṣkṛtam
यत्र यत्र च गच्छामो जलमन्नं न विद्यते । अनावृष्टिरभूद् घोरा तत्र तत्रैव नारद
yatra yatra ca gacchāmo jalamannaṃ na vidyate / anāvṛṣṭirabhūd ghorā tatra tatraiva nārada
नारद उवाच: प्रसाद्यतां मुनिश्रेष्ठाः शापस्यान्तं करिष्यति । हिरण्यबाहुर् धर्मात्मा हिरण्यपुरमास्थितः
nārada uvāca: prasādyatāṃ muniśreṣṭhāḥ śāpasyāntaṃ kariṣyati / hiraṇyabāhur dharmātmā hiraṇyapuramāsthitaḥ
यज्ञं कर्तुं समायातो रेवाचरुकसङ्गमे । पञ्चलिङ्गानि चाभ्यर्च्य शापान्तं च करिष्यति
yajñaṃ kartuṃ samāyāto revācarukasaṅgame / pañcaliṅgāni cābhyarcya śāpāntaṃ ca kariṣyati
एवमुक्त्वा स देवर्षिर् ब्राह्मणैः शापकर्षितैः । आजगाम ततो दिव्यां हिरण्यनगरीं शुभाम्
evamuktvā sa devarṣir brāhmaṇaiḥ śāpakarṣitaiḥ / ājagāma tato divyāṃ hiraṇyanagarīṃ śubhām
हिरण्यबाहुर् नृपतिर् वशिष्ठश् च महामुनिः । विलोक्य तान् मुनीन् सर्वान् स देवर्षिपुरोगमान्
hiraṇyabāhur nṛpatir vaśiṣṭhaś ca mahāmuniḥ / vilokya tān munīn sarvān sa devarṣipurogamān
अभिवाद्य यथा न्यायम् अर्घपाद्यैर् अपूजयत् । नारदस् तु ततो वाक्यं राजानम् इदम् अब्रवीत्
abhivādya yathā nyāyam arghapādyair apūjayat / nāradas tu tato vākyaṃ rājānam idam abravīt
कुशलं ते नृपश्रेष्ठ सुखं तिष्ठसि सुव्रत । नारदस्य वचः श्रुत्वा सर्वधर्मपरायणः
kuśalaṃ te nṛpaśreṣṭha sukhaṃ tiṣṭhasi suvrata / nāradasya vacaḥ śrutvā sarvadharmaparāyaṇaḥ
उवाच वचनं राजा नारदं श्लक्ष्णया गिरा । अद्य मे कुशलं ब्रह्मंस्तवपादाब्जदर्शनात्
uvāca vacanaṃ rājā nāradaṃ ślakṣṇayā girā / adya me kuśalaṃ brahmaṃstavapādābjadarśanāt
किं कर्तव्यं मया ते ऽद्य ब्रह्मन् मे ऽनुग्रहं कुरु । नारद उवाच: कुरु ब्रह्ममुनीनां त्वं शापान्तं राजदर्शनात्
kiṃ kartavyaṃ mayā te 'dya brahman me 'nugrahaṃ kuru / nārada uvāca: kuru brahmamunīnāṃ tvaṃ śāpāntaṃ rājadarśanāt
निपातय महादुष्टान् दैत्यान् दुष्कृतकारिणः । बन्धनस्था हि मोक्तव्या ब्राह्मणास् तु विशेषतः
nipātaya mahāduṣṭān daityān duṣkṛtakāriṇaḥ / bandhanasthā hi moktavyā brāhmaṇās tu viśeṣataḥ
राजोवाच: वेदं पठन्ति ये ऽज्ञानाद् वदन्त्यर्थं न तस्य च । प्रमाणं भूतलोकस्य तद्वत् कर्म च कुर्वतः
rājovāca: vedaṃ paṭhanti ye 'jñānād vadantyarthaṃ na tasya ca / pramāṇaṃ bhūtalokasya tadvat karma ca kurvataḥ
ब्रह्मन् वेदेन विधिवत् ते तु स्वर्गं प्रयान्ति वै । अहंकरविमूढाश् च मिथ्यदानेन याजकाः
brahman vedena vidhivat te tu svargaṃ prayānti vai / ahaṃkaravimūḍhāś ca mithyadānena yājakāḥ
पतन्ति नरके विष्णुशङ्करद्वेषणे रताः । अगस्त्यं च वशिष्ठं च कृत्वा तौ याजकौ मुने
patanti narake viṣṇuśaṅkaradveṣaṇe ratāḥ / agastyaṃ ca vaśiṣṭhaṃ ca kṛtvā tau yājakau mune
क्रतुमिष्ट्वा विधानेन रेवाचरुकसङ्गमे । मोचयिष्याम्यहं शापात् पञ्चलिङ्गार्चनाद् द्विज
kratumiṣṭvā vidhānena revācarukasaṅgame / mocayiṣyāmyahaṃ śāpāt pañcaliṅgārcanād dvija
वेदमन्त्रहुतं तत्र स्वयं विष्णुर् ग्रहीष्यति । रुद्रः कालाग्निरूपेण ग्राहकश् च भविष्यति
vedamantrahutaṃ tatra svayaṃ viṣṇur grahīṣyati / rudraḥ kālāgnirūpeṇa grāhakaś ca bhaviṣyati
एवं यज्ञे तु सम्पूर्णे तुष्टे नारायणे शिवे । द्विजानां मोक्षणं तत्र भविष्यति न संशयः
evaṃ yajñe tu sampūrṇe tuṣṭe nārāyaṇe śive / dvijānāṃ mokṣaṇaṃ tatra bhaviṣyati na saṃśayaḥ
न मुने देवता यत्र शङ्खचक्रगदाधरः । इहलोके परे चैव गतिस् तस्य न विद्यते
na mune devatā yatra śaṅkhacakragadādharaḥ / ihaloke pare caiva gatis tasya na vidyate
एवम् उक्त्वा ययौ राजा सर्वसंभारसंभृतः । यज्ञोपस्करम् आदाय ब्राह्मणैर् वेदपारगैः
evam uktvā yayau rājā sarvasaṃbhārasaṃbhṛtaḥ / yajñopaskaram ādāya brāhmaṇair vedapāragaiḥ
रेवाचरुकसंभेदे यज्ञमिष्ट्वा विधानतः । विहाय पापं शप्तांस् तान् मोचयामास स द्विजान्
revācarukasaṃbhede yajñamiṣṭvā vidhānataḥ / vihāya pāpaṃ śaptāṃs tān mocayāmāsa sa dvijān
पञ्चलिङ्गसमायोगे तीर्थस्यास्य प्रभावतः । ब्रह्मयानसमारूढो वीज्यमानो ऽप्सरोगणैः
pañcaliṅgasamāyoge tīrthasyāsya prabhāvataḥ / brahmayānasamārūḍho vījyamāno 'psarogaṇaiḥ
ध्रियमाणातपत्रस्तु स्तूयमानश् च वन्दिभिः । प्रायाच्छिवपुरं दिव्यमुमामाहेश्वरं नृप
dhriyamāṇātapatrastu stūyamānaś ca vandibhiḥ / prāyācchivapuraṃ divyamumāmāheśvaraṃ nṛpa
एतत् ते कथितं राजन् पुराणाख्यानम् उत्तमम् । श्रुत्वाख्यानाम् इदं पुण्यं पञ्चलिङ्गसमागमम्
etat te kathitaṃ rājan purāṇākhyānam uttamam / śrutvākhyānām idaṃ puṇyaṃ pañcaliṅgasamāgamam
यमलोकं न पश्येद् वै पापयोनिं न गच्छति । हयमेधफलं प्राप्य शिवलोके महीयते
yamalokaṃ na paśyed vai pāpayoniṃ na gacchati / hayamedhaphalaṃ prāpya śivaloke mahīyate
पापग्रस्तो विमूढात्मा विष्णुमायाविमोहितः । कथं प्रयाति तत् तीर्थं कालग्रहवशीकृतः
pāpagrasto vimūḍhātmā viṣṇumāyāvimohitaḥ / kathaṃ prayāti tat tīrthaṃ kālagrahavaśīkṛtaḥ
श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य मुच्यते भवबन्धनात्
śravaṇāt kīrtanād asya mucyate bhavabandhanāt