इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे ऽमरेश्वरमाहात्ये एकोनत्रिंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 30 मार्कण्डेय उवाच: ऋषीणामयुतं राजन् नैमिषारण्यवासिनाम् । गर्गश् च शौनको दक्षः सर्वेषां धर्मतः पिता
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe 'mareśvaramāhātye ekonatriṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 30 mārkaṇḍeya uvāca: ṛṣīṇāmayutaṃ rājan naimiṣāraṇyavāsinām / gargaś ca śaunako dakṣaḥ sarveṣāṃ dharmataḥ pitā
तेषां निवसतां तत्र आश्चर्यम् अभवत् नृप । हिरण्या नाम नगरी दृष्टा वा यदि वा श्रुता
teṣāṃ nivasatāṃ tatra āścaryam abhavat nṛpa / hiraṇyā nāma nagarī dṛṣṭā vā yadi vā śrutā
हिरण्यवेगा नाम्नी तु नदीपुष्पफलद्रुमा । धनदस्य पुरी रम्या धनाढ्या च यथा स्थिता
hiraṇyavegā nāmnī tu nadīpuṣpaphaladrumā / dhanadasya purī ramyā dhanāḍhyā ca yathā sthitā
साप्तभौमैर् गृहैर् रम्यैर् हेमप्राकारतोरणैः । वेणुवीणानिनादौघैर् गन्धर्वैर् नादितायुतैः
sāptabhaumair gṛhair ramyair hemaprākāratoraṇaiḥ / veṇuvīṇāninādaughair gandharvair nāditāyutaiḥ
नागराः पूजिताः सर्वे ऽत्राधिष्ठितधनान्विताः । अग्निहोत्रैश् च विद्वद्भिर् ब्राह्मणैर् वेदपारगैः
nāgarāḥ pūjitāḥ sarve 'trādhiṣṭhitadhanānvitāḥ / agnihotraiś ca vidvadbhir brāhmaṇair vedapāragaiḥ
एवं विधा पुरी रम्या सर्वोत्सवसमन्विता । अकाले म्रियते यस् तु स राज्ञा गृह्यते पुनः
evaṃ vidhā purī ramyā sarvotsavasamanvitā / akāle mriyate yas tu sa rājñā gṛhyate punaḥ
मुदा परमया युक्तो वित्तेशो धनदो यथा । प्रजापतिं संपप्रच्छ ब्रह्मणो मानसं सुतम्
mudā paramayā yukto vitteśo dhanado yathā / prajāpatiṃ saṃpapraccha brahmaṇo mānasaṃ sutam
प्रणिपत्य नमस्कृत्य दक्षं तं मुनिपुङ्गवम् । अनेकानि सहस्राणि मुनीनां ब्रह्मवर्चसाम्
praṇipatya namaskṛtya dakṣaṃ taṃ munipuṅgavam / anekāni sahasrāṇi munīnāṃ brahmavarcasām
सौत्रामणिः सोमसंस्था कस्मिन् देशे च सिद्ध्यति । आचक्ष्व मुनिशार्दूल यतः त्वं सर्वधर्मवित्
sautrāmaṇiḥ somasaṃsthā kasmin deśe ca siddhyati / ācakṣva muniśārdūla yataḥ tvaṃ sarvadharmavit
हिरण्यबाहुं प्रोवाच दक्षो वैवस्वतं तदा । तीर्थं हि पुष्करं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
hiraṇyabāhuṃ provāca dakṣo vaivasvataṃ tadā / tīrthaṃ hi puṣkaraṃ nāma triṣu lokeṣu viśrutam
तस्मिन्न् इष्टं हुतं राजन् सर्वं कोटिगुणं भवेत् । ब्राह्मणानां प्रसादेन ना ऽत्र कार्या विचारणा
tasminn iṣṭaṃ hutaṃ rājan sarvaṃ koṭiguṇaṃ bhavet / brāhmaṇānāṃ prasādena nā 'tra kāryā vicāraṇā
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजा प्रोवाच तं मुनिम् । निष्पाद्यतां च यज्ञो मे भगवन् पुष्करे शुभे
tasya tad vacanaṃ śrutvā rājā provāca taṃ munim / niṣpādyatāṃ ca yajño me bhagavan puṣkare śubhe
मानसं ब्रह्मणः पुत्रं सर्ववेदविशारदम् । त्वामृते दीक्षितुं कस्य शक्तिर् अस्मिन् महीतले
mānasaṃ brahmaṇaḥ putraṃ sarvavedaviśāradam / tvāmṛte dīkṣituṃ kasya śaktir asmin mahītale
एवम् अस्त्व् इति तं प्राह दक्षो राजर्षिसत्तमम् । ततो जगाम राजर्षिः पुष्करं सर्वसम्भृतः
evam astv iti taṃ prāha dakṣo rājarṣisattamam / tato jagāma rājarṣiḥ puṣkaraṃ sarvasambhṛtaḥ
गवां च दशलक्षाणि सार्द्धं लक्षं तु वाजिनाम् । द्विपञ्चाशत् सहस्राणि गजेन्द्राणां रथायुतम्
gavāṃ ca daśalakṣāṇi sārddhaṃ lakṣaṃ tu vājinām / dvipañcāśat sahasrāṇi gajendrāṇāṃ rathāyutam
मणिमाणिक्यरत्नानि वस्त्राण्य् आभरणानि च । तेषां संख्या न विद्येत कुबेरस्य धनं यथा
maṇimāṇikyaratnāni vastrāṇy ābharaṇāni ca / teṣāṃ saṃkhyā na vidyeta kuberasya dhanaṃ yathā
ततो भक्षाणि भोज्यानि पानानि विविधानि च । एवं प्रवर्तितो यज्ञः पवित्रे श्रेष्ठपुष्करे
tato bhakṣāṇi bhojyāni pānāni vividhāni ca / evaṃ pravartito yajñaḥ pavitre śreṣṭhapuṣkare
आहूतश् च ततो ब्रह्मा शक्रश् चापि सुरेश्वरः । अन्यदेवैश् च किं कार्यं ताभ्यां सर्वं प्रपूजितम्
āhūtaś ca tato brahmā śakraś cāpi sureśvaraḥ / anyadevaiś ca kiṃ kāryaṃ tābhyāṃ sarvaṃ prapūjitam
न रुद्रो यज्ञभागार्हो वासुदेवः त्वयाजकः । न चादित्यो न वरुणो न देवा न च चन्द्रमाः
na rudro yajñabhāgārho vāsudevaḥ tvayājakaḥ / na cādityo na varuṇo na devā na ca candramāḥ
वेदमूलो यतो यज्ञो राज्ञश् चामिततेजसः । वेदनिर्घोषशब्देन यज्ञधूमेन भारत
vedamūlo yato yajño rājñaś cāmitatejasaḥ / vedanirghoṣaśabdena yajñadhūmena bhārata
रोदस्यनन्तरं राजन् सर्वम् एव प्रपूरितम् । एतस्मिन्न् अन्तरे यज्ञच्छिद्रान्वेषणतत्पराः
rodasyanantaraṃ rājan sarvam eva prapūritam / etasminn antare yajñacchidrānveṣaṇatatparāḥ
सम्प्राप्ता राजशार्दूल बलेन बलवत्तराः । पराजयं च देवानाम् असुराणां जयं तथा
samprāptā rājaśārdūla balena balavattarāḥ / parājayaṃ ca devānām asurāṇāṃ jayaṃ tathā
कर्तुं प्रस्थापिताः सर्वे ह्य् असुरा देवकण्टकाः । तेभ्यो निकेतुना प्रोक्तं दैत्यानाम् ईश्वरेण हि
kartuṃ prasthāpitāḥ sarve hy asurā devakaṇṭakāḥ / tebhyo niketunā proktaṃ daityānām īśvareṇa hi
न रुद्रो ऽस्ति न विष्णुर् वा ब्रह्मास्ते स तु पूजकः । न कर्तव्यं भयं तेषां ब्राह्मणा ज्ञानदुर्बलाः
na rudro 'sti na viṣṇur vā brahmāste sa tu pūjakaḥ / na kartavyaṃ bhayaṃ teṣāṃ brāhmaṇā jñānadurbalāḥ
गच्छन्तु दानवा दैत्या भूतवेतालराक्षसाः । पिबन्तु सोमं यज्ञाङ्गं भक्षयन्तु तथा द्विजान्
gacchantu dānavā daityā bhūtavetālarākṣasāḥ / pibantu somaṃ yajñāṅgaṃ bhakṣayantu tathā dvijān
विध्वंसितस् ततो यज्ञो ब्राह्मणाश् चैव भक्षिताः । अग्निर्विनाशितो यज्ञयूपश् च यज्ञमण्डपः
vidhvaṃsitas tato yajño brāhmaṇāś caiva bhakṣitāḥ / agnirvināśito yajñayūpaś ca yajñamaṇḍapaḥ
ऋषीणां धर्षिताः पत्न्यो नग्नरूपैस् तथा बलात् । कुमारा ऋषयश् चैव भयार्ताः प्राणपीडिताः
ṛṣīṇāṃ dharṣitāḥ patnyo nagnarūpais tathā balāt / kumārā ṛṣayaś caiva bhayārtāḥ prāṇapīḍitāḥ
प्रणष्टश् च ततो ब्रह्मा शक्रो देवगणैः सह । एवं यज्ञे च विध्वस्ते चक्रवर्ती नृपोत्तमः
praṇaṣṭaś ca tato brahmā śakro devagaṇaiḥ saha / evaṃ yajñe ca vidhvaste cakravartī nṛpottamaḥ
हिरण्यबाहुः कुपितो ब्राह्मणान् प्रति भारत । पापिष्ठाश् च दुराचारा गतास् ते भिक्षुका द्विजाः
hiraṇyabāhuḥ kupito brāhmaṇān prati bhārata / pāpiṣṭhāś ca durācārā gatās te bhikṣukā dvijāḥ
स्वस्थानं च गता दैत्या गृहीत्वा यज्ञसम्भृतिम् । एकाकी हयमारुह्य सह पत्न्या व्रजाम्य् अहम्
svasthānaṃ ca gatā daityā gṛhītvā yajñasambhṛtim / ekākī hayamāruhya saha patnyā vrajāmy aham
न पौरुषस्य कालो ऽयं कोपस्य च कथंचन । शम्भुर्न देवता यत्र शङ्खचक्रगदाधरः
na pauruṣasya kālo 'yaṃ kopasya ca kathaṃcana / śambhurna devatā yatra śaṅkhacakragadādharaḥ
कथं सिद्ध्यति यज्ञौ ऽसौ न सूर्यो नैव चन्द्रमाः । लोलुपा ब्राह्मणाः पापाः त्वशक्ता यज्ञरक्षणे
kathaṃ siddhyati yajñau 'sau na sūryo naiva candramāḥ / lolupā brāhmaṇāḥ pāpāḥ tvaśaktā yajñarakṣaṇe
यदि मे विद्यते सत्यं भवन्तु ब्रह्मराक्षसाः । सकण्टके निरुदके प्रदेशे नष्टचेतनाः
yadi me vidyate satyaṃ bhavantu brahmarākṣasāḥ / sakaṇṭake nirudake pradeśe naṣṭacetanāḥ
दक्षाद्यैर् ब्राह्मणैः सर्वैः सो ऽभिशप्तो महीपतिः । अरक्षिता त्वं यज्ञस्य क्षत्रियाणां तथा ऽधमः
dakṣādyair brāhmaṇaiḥ sarvaiḥ so 'bhiśapto mahīpatiḥ / arakṣitā tvaṃ yajñasya kṣatriyāṇāṃ tathā 'dhamaḥ
खरो द्वादशवर्षाणि भविष्यसि न संशयः । शापाद् बभूवुरन्यो ऽन्यं ते खरब्रह्मराक्षसाः
kharo dvādaśavarṣāṇi bhaviṣyasi na saṃśayaḥ / śāpād babhūvuranyo 'nyaṃ te kharabrahmarākṣasāḥ
एतत् ते कथितं वृत्तं न हरो न हरिः प्रभुः । न यज्ञो न च तद् दानं न तपो ऽध्ययनं न च
etat te kathitaṃ vṛttaṃ na haro na hariḥ prabhuḥ / na yajño na ca tad dānaṃ na tapo 'dhyayanaṃ na ca
वेदोक्तं कर्म न ब्राह्म्यं न धर्मं न त्रिविष्टपम् । न व्रतं वषट्कारः सर्वपापप्रणाशनः
vedoktaṃ karma na brāhmyaṃ na dharmaṃ na triviṣṭapam / na vrataṃ vaṣaṭkāraḥ sarvapāpapraṇāśanaḥ
एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् देवर्षिर् नारदस् तदा । आजगाम क्रतुं द्रष्टुं पुष्करं प्रति भारत
etasminn antare rājan devarṣir nāradas tadā / ājagāma kratuṃ draṣṭuṃ puṣkaraṃ prati bhārata
ततो विप्लाविते यज्ञे दैत्यैर् दुष्कृतिकारिभिः । हिरण्यबाहुश् च परं ब्राह्मणं ब्रह्मपारगम्
tato viplāvite yajñe daityair duṣkṛtikāribhiḥ / hiraṇyabāhuś ca paraṃ brāhmaṇaṃ brahmapāragam
उवाच वचनं राजा देवर्षिर् नारदं तदा । नाशितो ब्राह्मणैर् यज्ञः क्षुद्रैर् मे मुनिपुङ्गव
uvāca vacanaṃ rājā devarṣir nāradaṃ tadā / nāśito brāhmaṇair yajñaḥ kṣudrair me munipuṅgava
यज्ञधर्मविधौ शक्तो घातयाम्यध्वरान्तकम् । शक्तो ऽस्मि त्रिजगज् जेतुं किम् पुनर् दैत्य दानवान्
yajñadharmavidhau śakto ghātayāmyadhvarāntakam / śakto 'smi trijagaj jetuṃ kim punar daitya dānavān
मया चापि कृतो यज्ञो हरिशङ्करवर्जनात् । ब्रह्मशापवशाद् भीतो गार्दभं योनिमाश्रितः
mayā cāpi kṛto yajño hariśaṅkaravarjanāt / brahmaśāpavaśād bhīto gārdabhaṃ yonimāśritaḥ
केनोपायेन देवर्षे त्रिकालज्ञ त्रिवेदवित् । स्वर्गलोकं गमिष्यामि ऋत्विग्भिर् ब्राह्मणैः सह
kenopāyena devarṣe trikālajña trivedavit / svargalokaṃ gamiṣyāmi ṛtvigbhir brāhmaṇaiḥ saha
अनुग्रहम् इमं मन्ये यन् मां प्राप्तो ऽसि नारद । नारद उवाच: शृणु राजन् महाभाग कथ्यमानं निबोध मे
anugraham imaṃ manye yan māṃ prāpto 'si nārada / nārada uvāca: śṛṇu rājan mahābhāga kathyamānaṃ nibodha me
रेवाचरुकसम्भेदं पञ्चलिङ्गानि भूमिप । तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः
revācarukasambhedaṃ pañcaliṅgāni bhūmipa / tatra snātā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ
तत्र गच्छ नरश्रेष्ठ ब्राह्मणैर् ब्रह्मराक्षसैः । न यज्ञो न तपोदानं शिवध्यानपरो भव
tatra gaccha naraśreṣṭha brāhmaṇair brahmarākṣasaiḥ / na yajño na tapodānaṃ śivadhyānaparo bhava
सद्यः प्रमुच्यते पापाद् ब्राह्मणैः शापदूषितैः । यत्रासुरस् तु निहतो भैरवं रूपमाश्रितः
sadyaḥ pramucyate pāpād brāhmaṇaiḥ śāpadūṣitaiḥ / yatrāsuras tu nihato bhairavaṃ rūpamāśritaḥ
पापप्रणाशनं लिङ्गं ऋणमोचनम् एव च । चतुष्केश्वरम् अपरं तथा सिद्धेश्वरं परम्
pāpapraṇāśanaṃ liṅgaṃ ṛṇamocanam eva ca / catuṣkeśvaram aparaṃ tathā siddheśvaraṃ param
पञ्चमं वारुणं लिङ्गं सिद्धं तत्र प्रतिष्ठितम् । एवं तु नारदः प्राह भगवन्तं नृपोत्तमम्
pañcamaṃ vāruṇaṃ liṅgaṃ siddhaṃ tatra pratiṣṭhitam / evaṃ tu nāradaḥ prāha bhagavantaṃ nṛpottamam
युधिष्ठिर उवाच: भगवन् कीदृशं रूपं यदा नृत्यति भैरवः । एतद् आचक्ष्व मे सर्वं प्रसादः क्रियतां प्रभो
yudhiṣṭhira uvāca: bhagavan kīdṛśaṃ rūpaṃ yadā nṛtyati bhairavaḥ / etad ācakṣva me sarvaṃ prasādaḥ kriyatāṃ prabho
मार्कण्डेय उवाच: गौर्यापृष्टः पुरा राजन् कौतुकेन सुरेश्वरः । नृत्यरूपं समाख्याहि किम् अन्यैः कथितैर् मम
mārkaṇḍeya uvāca: gauryāpṛṣṭaḥ purā rājan kautukena sureśvaraḥ / nṛtyarūpaṃ samākhyāhi kim anyaiḥ kathitair mama
शान्तरूपं ततस् त्यक्त्वा कृतं रूपं सुदारुणम् । स्थितश् चैकेन पादेन प्रपीड्य वसुधातलम्
śāntarūpaṃ tatas tyaktvā kṛtaṃ rūpaṃ sudāruṇam / sthitaś caikena pādena prapīḍya vasudhātalam
द्वितीयेन च पादेन ब्रह्माण्डं सचराचरम् । ख्यातं दारुवनं नाम पञ्चलिङ्गसमन्वितम्
dvitīyena ca pādena brahmāṇḍaṃ sacarācaram / khyātaṃ dāruvanaṃ nāma pañcaliṅgasamanvitam
निहत्य चासुरं तत्र पुनर्नृत्यं मया प्रिये । तस्मिन् दारुवने चण्डि रुद्रं भुवनदारुणम्
nihatya cāsuraṃ tatra punarnṛtyaṃ mayā priye / tasmin dāruvane caṇḍi rudraṃ bhuvanadāruṇam
एतत् ते कथितं राजन् पुराणं स्कन्दकीर्तितम् । शिवेन कथितं पूर्वं पार्वत्याः षण्मुखस्य च
etat te kathitaṃ rājan purāṇaṃ skandakīrtitam / śivena kathitaṃ pūrvaṃ pārvatyāḥ ṣaṇmukhasya ca
गच्छ गच्छ नृप स्थानं नर्मदाचारुसङ्गमम् । तत्र ते स्नातमात्रस्य शापस्यान्तो भविष्यति
gaccha gaccha nṛpa sthānaṃ narmadācārusaṅgamam / tatra te snātamātrasya śāpasyānto bhaviṣyati
एवम् उक्त्वा ययौ राजन् देवर्षिर् नारदस् तदा । हिरण्यबाहुर् नृपतिः सान्तः पुरपरिच्छदः
evam uktvā yayau rājan devarṣir nāradas tadā / hiraṇyabāhur nṛpatiḥ sāntaḥ puraparicchadaḥ
दक्षशौनकगर्गाद्यैः शापभ्रष्टैः समन्वितः । आजगाम ततः शीघ्रं नर्मदाचरुसङ्गमम्
dakṣaśaunakagargādyaiḥ śāpabhraṣṭaiḥ samanvitaḥ / ājagāma tataḥ śīghraṃ narmadācarusaṅgamam
तत्र स्नात्वा स राजर्षिर् दत्त्वा चैव तिलोदकम् । पञ्चलिङ्गानि चाभ्यर्च्य तस्मिन् दारुवने तदा
tatra snātvā sa rājarṣir dattvā caiva tilodakam / pañcaliṅgāni cābhyarcya tasmin dāruvane tadā
सिद्धेश्वरं चरुलिङ्गं ऋणमोचनम् एव च । पापप्रणाशनं चान्यच् चण्डिकेश्वरम् उत्तमम्
siddheśvaraṃ caruliṅgaṃ ṛṇamocanam eva ca / pāpapraṇāśanaṃ cānyac caṇḍikeśvaram uttamam
पूजयित्वा यथा न्यायं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । स्तोत्रैस् तुष्टाव विविधैः शिवभक्तिपरायणः
pūjayitvā yathā nyāyaṃ bhuktimuktiphalapradam / stotrais tuṣṭāva vividhaiḥ śivabhaktiparāyaṇaḥ
त्वया विना तपोदानं न यज्ञं न च याजनम् । न स्वर्गं न च मोक्षं च कामयेय महेश्वर
tvayā vinā tapodānaṃ na yajñaṃ na ca yājanam / na svargaṃ na ca mokṣaṃ ca kāmayeya maheśvara
न हरो न हरिर् यत्र सर्व तन् निष्कलं भवेत् । ततस् तुष्टः सुरेशानो वरं वृण्वित्य् उवाच तम्
na haro na harir yatra sarva tan niṣkalaṃ bhavet / tatas tuṣṭaḥ sureśāno varaṃ vṛṇvity uvāca tam
हिरण्यबाहू राजर्षिः प्रसाद्य शिवम् अब्रवीत् । यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरं दातुं त्वम् इच्छसि
hiraṇyabāhū rājarṣiḥ prasādya śivam abravīt / yadi tuṣṭo 'si me deva varaṃ dātuṃ tvam icchasi
तदास्याः खरयोनेर् मां महादेवविमोचय । त्यजन्ति चात्र ये प्राणान् पापा अपि नराधमाः
tadāsyāḥ kharayoner māṃ mahādevavimocaya / tyajanti cātra ye prāṇān pāpā api narādhamāḥ
ते ऽपि यान्ति तव स्थानं सत्यम् एतद् वचो मम । निर्विघ्ना यज्ञसिद्धिश् च श्रेयो दानं तपस् तथा
te 'pi yānti tava sthānaṃ satyam etad vaco mama / nirvighnā yajñasiddhiś ca śreyo dānaṃ tapas tathā
एवम् अस्त्व् इति तं प्रोक्त्वा शिवस् त्व् अन्तरधीयत । शापान् मुक्तः स धर्मात्मा दिव्यकान्तिवपुर्धरः
evam astv iti taṃ proktvā śivas tv antaradhīyata / śāpān muktaḥ sa dharmātmā divyakāntivapurdharaḥ
कामिकं यानम् आरुह्य सान्तःपुरपरिच्छदः । ध्रियमाणातपत्रश् च स्तूयमानश् च मागधैः
kāmikaṃ yānam āruhya sāntaḥpuraparicchadaḥ / dhriyamāṇātapatraś ca stūyamānaś ca māgadhaiḥ
मुदा परमया युक्तो हिरण्यपुरमाविशत् । अन्यं याजकम् अन्वेष्टुं यज्ञार्थं ब्रह्मवादिनम्
mudā paramayā yukto hiraṇyapuramāviśat / anyaṃ yājakam anveṣṭuṃ yajñārthaṃ brahmavādinam
एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्ते नारदः पुरम् अभ्यगात्
etasminn antare prāpte nāradaḥ puram abhyagāt