इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मान्धातुरुपाख्याने ऽष्टाविंशो ऽध्याय RKS अध्याय 29 मार्कण्डेय उवाच: कृते युगे ऽथ सम्प्राप्ते बलिर् नाम महासुरः । तस्य पुत्रो महावीर्यः सहस्रभुजविश्रुतः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe māndhāturupākhyāne 'ṣṭāviṃśo 'dhyāya RKS adhyāya 29 mārkaṇḍeya uvāca: kṛte yuge 'tha samprāpte balir nāma mahāsuraḥ / tasya putro mahāvīryaḥ sahasrabhujaviśrutaḥ
दिव्यं वर्षसहस्रं तु तेन चाराधितो हरः । तुष्टेन तेन सम्प्रोक्तः प्रार्थयस्व वरं वर
divyaṃ varṣasahasraṃ tu tena cārādhito haraḥ / tuṣṭena tena samproktaḥ prārthayasva varaṃ vara
यत्किंचिद् वै वरं प्रोक्तं तद् दास्यामि न संशयः । बाणासुरो वदत्य् एवं यदि तुष्टो ऽसि मे प्रभो
yatkiṃcid vai varaṃ proktaṃ tad dāsyāmi na saṃśayaḥ / bāṇāsuro vadaty evaṃ yadi tuṣṭo 'si me prabho
पुरं भवतु मे दिव्यमजेयं सर्वदैवतैः । त्वाम् एव वर्जयित्वा तु दुष्प्राप्यं सर्वदैवतैः
puraṃ bhavatu me divyamajeyaṃ sarvadaivataiḥ / tvām eva varjayitvā tu duṣprāpyaṃ sarvadaivataiḥ
मयि तिष्ठति यत् तिष्ठेत् मयि गच्छति गच्छतु । कामिकं भवनं देव पुर भवतु मे तदा
mayi tiṣṭhati yat tiṣṭhet mayi gacchati gacchatu / kāmikaṃ bhavanaṃ deva pura bhavatu me tadā
उक्तो बाणासुरस् तेन बलिपुत्रो महायशाः । विष्णुनाभिहितश् चासौ किं त्वया प्रार्थितो हरः
ukto bāṇāsuras tena baliputro mahāyaśāḥ / viṣṇunābhihitaś cāsau kiṃ tvayā prārthito haraḥ
बाण उवाच: मह्यं दत्तं महेशेन पुरम् पुरवरोत्तमम् । अजेयं सर्वदेवानाम् असुराणां च दुर्लभम्
bāṇa uvāca: mahyaṃ dattaṃ maheśena puram puravarottamam / ajeyaṃ sarvadevānām asurāṇāṃ ca durlabham
यदि दत्तं महेशेन पुरं तुभ्यं यथेप्सितम् । मया ऽपि ते प्रदत्तं च द्वितीयं तादृशं पुरम्
yadi dattaṃ maheśena puraṃ tubhyaṃ yathepsitam / mayā 'pi te pradattaṃ ca dvitīyaṃ tādṛśaṃ puram
विष्णुना ऽपि पुरं दत्तं द्वितीयं च मनोरमम् । एकीभूतौ तु तौ देवायूचतुस् तौ बलेः सुतम्
viṣṇunā 'pi puraṃ dattaṃ dvitīyaṃ ca manoramam / ekībhūtau tu tau devāyūcatus tau baleḥ sutam
गच्छ बाणासुर क्षिप्रं यत्रास्ते कमलासनः । गतस् तत्र बलेः पुत्रो यत्रातिष्ठत् पितामहः
gaccha bāṇāsura kṣipraṃ yatrāste kamalāsanaḥ / gatas tatra baleḥ putro yatrātiṣṭhat pitāmahaḥ
परिष्वज्य स्वहस्तेन पृष्टश् चैव स्वयम्भुवा । बहुवर्षसहस्रं तु तपो घोरं त्वया कृतम्
pariṣvajya svahastena pṛṣṭaś caiva svayambhuvā / bahuvarṣasahasraṃ tu tapo ghoraṃ tvayā kṛtam
वरस् तु कस्त्वया प्राप्तस् तपसाराध्य शङ्करम् । ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच महासुरः
varas tu kastvayā prāptas tapasārādhya śaṅkaram / brahmaṇo vacanaṃ śrutvā pratyuvāca mahāsuraḥ
मया तु प्रार्थितो रुद्रो दत्तस् तेन प्रसादतः । कामरूपं पुरं प्राप्तं मनोरम्यं मनोरमम्
mayā tu prārthito rudro dattas tena prasādataḥ / kāmarūpaṃ puraṃ prāptaṃ manoramyaṃ manoramam
तादृशं तु पुरं दत्तं द्वितीयं विष्णुना पुनः । बाणासुरवचः श्रुत्वा प्रत्युवाच महासुरम्
tādṛśaṃ tu puraṃ dattaṃ dvitīyaṃ viṣṇunā punaḥ / bāṇāsuravacaḥ śrutvā pratyuvāca mahāsuram
त्वया तु प्रार्थितो रुद्रो दत्तं तेन महात्मना । मया ऽपि ते पुरं दत्तं तेनासौ त्रिपुरः स्मृतः । एवं प्राप्तवरो राजन् महाबलपराक्रमः
tvayā tu prārthito rudro dattaṃ tena mahātmanā / mayā 'pi te puraṃ dattaṃ tenāsau tripuraḥ smṛtaḥ / evaṃ prāptavaro rājan mahābalaparākramaḥ
सहस्रभुजविस्तीर्णस् त्ववध्यः सर्वदैवतैः । पुराणि दानवानां तु अमराणां तु यानि च
sahasrabhujavistīrṇas tvavadhyaḥ sarvadaivataiḥ / purāṇi dānavānāṃ tu amarāṇāṃ tu yāni ca
यक्षविद्याधराणां तु गन्धर्वाणां च रक्षसाम् । भग्नानि तानि सर्वाणि स्थण्डिलानि हृतानि च
yakṣavidyādharāṇāṃ tu gandharvāṇāṃ ca rakṣasām / bhagnāni tāni sarvāṇi sthaṇḍilāni hṛtāni ca
भग्नामरावती तेन पुरा शक्रस्य भारत । त्रिपुरं ह्यभवत् सर्वं कैलासः केवलं पृथक्
bhagnāmarāvatī tena purā śakrasya bhārata / tripuraṃ hyabhavat sarvaṃ kailāsaḥ kevalaṃ pṛthak
उद्विग्नमानसा देवा हरपार्श्वम् उपाययुः । वरो दत्तस् त्वया तस्मै ब्रह्मणा विष्णुनापि च
udvignamānasā devā harapārśvam upāyayuḥ / varo dattas tvayā tasmai brahmaṇā viṣṇunāpi ca
तेन सार्धं तु संग्रामे शक्तिर् नास्तीति कस्यचित् । यस् तस्य पुरतस् तिष्ठेत् तम् असौ भस्मतां नयेत्
tena sārdhaṃ tu saṃgrāme śaktir nāstīti kasyacit / yas tasya puratas tiṣṭhet tam asau bhasmatāṃ nayet
एवं श्रुत्वा शिवो वाक्यं परं कौतूहलं ततः । संप्रेषितास् तदा देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः
evaṃ śrutvā śivo vākyaṃ paraṃ kautūhalaṃ tataḥ / saṃpreṣitās tadā devā brahmaviṣṇupurogamāḥ
समेत्य गम्यतां देवास् त्रिंशत्कोट्यो महाबलाः । विनाशयत यत्नेन त्रिपुरं पुरसंस्थितम्
sametya gamyatāṃ devās triṃśatkoṭyo mahābalāḥ / vināśayata yatnena tripuraṃ purasaṃsthitam
ततो गताः सुराः सर्वे बद्धवैराः सहस्रशः । वाणासुरपुरं यत्र सुतीक्ष्णनिशितायुधाः
tato gatāḥ surāḥ sarve baddhavairāḥ sahasraśaḥ / vāṇāsurapuraṃ yatra sutīkṣṇaniśitāyudhāḥ
सुयुद्धबलसम्पन्नाः सर्वे ते बलशालिनः । मार्गं पुरं च देशं च छादयन्तो घना इव
suyuddhabalasampannāḥ sarve te balaśālinaḥ / mārgaṃ puraṃ ca deśaṃ ca chādayanto ghanā iva
संक्षिप्तेनैव कालेन मनसा चिन्तितेन च । सर्वे ते त्रिपुरं प्राप्ता धनुः क्षिप्ताः शरा इव
saṃkṣiptenaiva kālena manasā cintitena ca / sarve te tripuraṃ prāptā dhanuḥ kṣiptāḥ śarā iva
द्रष्टुं दश दिशस् तेन प्रेषिता ये च किङ्कराः । ऊचुर् बाणासुरं ते तु निश्चिन्तस् त्वं कथं प्रभो
draṣṭuṃ daśa diśas tena preṣitā ye ca kiṅkarāḥ / ūcur bāṇāsuraṃ te tu niścintas tvaṃ kathaṃ prabho
उक्तं बाणासुरेणा ऽपि वरो ऽद्य सफलो मम । समीहितफलं प्राप्तं कुतो गच्छन्ति ते सुराः
uktaṃ bāṇāsureṇā 'pi varo 'dya saphalo mama / samīhitaphalaṃ prāptaṃ kuto gacchanti te surāḥ
तेन ते क्षणमात्रेण सर्वे देवा जितास् तदा । हृतानि च ततो ऽस्त्राणि पात्र भोजनं यथा
tena te kṣaṇamātreṇa sarve devā jitās tadā / hṛtāni ca tato 'strāṇi pātra bhojanaṃ yathā
इन्द्रस्यापि हृतं वज्रं चक्रं वै केशवस्य तु । जलं पितामहस्यापि पाशं च वरुणस्य च
indrasyāpi hṛtaṃ vajraṃ cakraṃ vai keśavasya tu / jalaṃ pitāmahasyāpi pāśaṃ ca varuṇasya ca
कुबरेस्य गदां चैव मरुतश्चाङ्कुशं तथा । यमस्यापहृतो दण्डः शक्तिर् वैश्वानरस्य च
kubaresya gadāṃ caiva marutaścāṅkuśaṃ tathā / yamasyāpahṛto daṇḍaḥ śaktir vaiśvānarasya ca
कामरूपं पुरं तस्य हरदत्तं प्रसादतः । न शक्यते सुरैः सर्वैर् ब्रह्मविष्णुपुरोगमैः
kāmarūpaṃ puraṃ tasya haradattaṃ prasādataḥ / na śakyate suraiḥ sarvair brahmaviṣṇupurogamaiḥ
बाधितुं दैत्यराजस्य समन्तान् मिलितैर् अपि । सुरा बाणासुरेणैव ततो युद्धे पराजिताः
bādhituṃ daityarājasya samantān militair api / surā bāṇāsureṇaiva tato yuddhe parājitāḥ
भग्नास्तूत्साहरहिता हरपार्श्वम् उपागताः । शिवेनोक्तास् तु ते सर्वे तत्र गत्वा तु किं कृतम्
bhagnāstūtsāharahitā harapārśvam upāgatāḥ / śivenoktās tu te sarve tatra gatvā tu kiṃ kṛtam
संग्रामः कीदृशस् तेन भवद्भिः सह निर्मितः । ततः किं कथ्यते देव न शक्तास् तस्य कर्मणि
saṃgrāmaḥ kīdṛśas tena bhavadbhiḥ saha nirmitaḥ / tataḥ kiṃ kathyate deva na śaktās tasya karmaṇi
न तेन सह संग्रामे सम्मुखं केनचित् कृतम् । देवतावचनं श्रुत्वा क्रुद्धः प्रोवाच शङ्करः
na tena saha saṃgrāme sammukhaṃ kenacit kṛtam / devatāvacanaṃ śrutvā kruddhaḥ provāca śaṅkaraḥ
त्रिपुरं च महादुष्टाम् इमं व्यापादयाम्यहम् । अथवा चापम् आकृष्य ह्य् असुरं प्रदहाम्य् अहम्
tripuraṃ ca mahāduṣṭām imaṃ vyāpādayāmyaham / athavā cāpam ākṛṣya hy asuraṃ pradahāmy aham
येन जीवन् नरो यस् तु सुराणां किङ्करो भवेत् । पतिव्रता प्रसादेना त्रिपुरं च सुरासुरैः
yena jīvan naro yas tu surāṇāṃ kiṅkaro bhavet / pativratā prasādenā tripuraṃ ca surāsuraiḥ
न शक्यं धर्षितुं तस्मान् नारदं प्रेषयाम्य् अहम् । नारदः प्रेषितस् तत्र क्षोभय त्वं पतिव्रताः
na śakyaṃ dharṣituṃ tasmān nāradaṃ preṣayāmy aham / nāradaḥ preṣitas tatra kṣobhaya tvaṃ pativratāḥ
एवम् उक्तस् तु देवर्षिर् बाणासुरपुरं ययौ । त्वरितं पुरमध्ये तु यत्र बाणासुरो नृपः
evam uktas tu devarṣir bāṇāsurapuraṃ yayau / tvaritaṃ puramadhye tu yatra bāṇāsuro nṛpaḥ
तं तु देव ऋषिं दृष्ट्वा ह्यसुरो वाक्यम् अब्रवीत् । नमस्कृत्य च साष्टाङ्गम् अर्घपाद्यैः प्रपूज्य च
taṃ tu deva ṛṣiṃ dṛṣṭvā hyasuro vākyam abravīt / namaskṛtya ca sāṣṭāṅgam arghapādyaiḥ prapūjya ca
कुतो ऽत्रागमनं ते ऽद्य किं वा कार्यं महामुने । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मुनिः प्रोवाच तं तदा
kuto 'trāgamanaṃ te 'dya kiṃ vā kāryaṃ mahāmune / tasya tadvacanaṃ śrutvā muniḥ provāca taṃ tadā
कुशलं ते बलेः पुत्रसादरं तु पुनः पुनः । बाणासुरो ऽब्रवीद् वाक्यं कुशलं तव दर्शनात्
kuśalaṃ te baleḥ putrasādaraṃ tu punaḥ punaḥ / bāṇāsuro 'bravīd vākyaṃ kuśalaṃ tava darśanāt
देवर्षिर् उपविष्टस् तु दिव्यासनसुशोभितः । राज्ञी चाभ्यर्चयत् तत्र स तस्यै नारदस् तदा
devarṣir upaviṣṭas tu divyāsanasuśobhitaḥ / rājñī cābhyarcayat tatra sa tasyai nāradas tadā
पुराणवेदबाह्यानि वृत्तान्यादेशयन् मुनिः । नारीणां चलितं चित्तं कृत्वा देवमुनिस् तदा
purāṇavedabāhyāni vṛttānyādeśayan muniḥ / nārīṇāṃ calitaṃ cittaṃ kṛtvā devamunis tadā
आगतो नारदः श्रीमान् कैलासं पर्वतोत्तमम् । नमस्कृत्य महादेवं वृत्तान्तं संन्यवेदयत्
āgato nāradaḥ śrīmān kailāsaṃ parvatottamam / namaskṛtya mahādevaṃ vṛttāntaṃ saṃnyavedayat
घातय त्रिपुरं देव सपुरं सुरकण्टकम् । निर्गतस् तु हरस् तस्मात् कैलासनिलयात् प्रभुः
ghātaya tripuraṃ deva sapuraṃ surakaṇṭakam / nirgatas tu haras tasmāt kailāsanilayāt prabhuḥ
स्वकीयेनैव मार्गेण यत्र ऽसौ त्रिपुर ऽसुरः । देवी चण्डेश्वरो नन्दी महाकालो महेश्वरः
svakīyenaiva mārgeṇa yatra 'sau tripura 'suraḥ / devī caṇḍeśvaro nandī mahākālo maheśvaraḥ
वृषो भृङ्गिरिटिश् चैव विघ्नेशः स्कन्द एव च । पुष्पदन्तो महावीरो घण्टाकर्णो महोदरः
vṛṣo bhṛṅgiriṭiś caiva vighneśaḥ skanda eva ca / puṣpadanto mahāvīro ghaṇṭākarṇo mahodaraḥ
गोमुखो हस्तिकर्णश् च स्थूलजङ्घो वृकोदरः । गणाः पञ्चदश त्व् एते हरतुल्यपराक्रमाः
gomukho hastikarṇaś ca sthūlajaṅgho vṛkodaraḥ / gaṇāḥ pañcadaśa tv ete haratulyaparākramāḥ
अस्ति सिद्धो महाक्षेत्रं श्रीशैलो नामपर्वतः । तत्र स्थित्वा महादेवो हन्तव्यस् त्रिपुरः प्रिये
asti siddho mahākṣetraṃ śrīśailo nāmaparvataḥ / tatra sthitvā mahādevo hantavyas tripuraḥ priye
स्थानं माहेश्वरं चक्रे व्यापी तत्र पिनाकधृक् । एकपादेन ब्रह्माण्डं पातालं चापरेण च
sthānaṃ māheśvaraṃ cakre vyāpī tatra pinākadhṛk / ekapādena brahmāṇḍaṃ pātālaṃ cāpareṇa ca
हिमवन्तं धनुः कृत्वा गुणं कृत्वा तु वासुकिम् । शरं वैश्वानरं कृत्वा तस्या ऽग्रं कालम् एव तु
himavantaṃ dhanuḥ kṛtvā guṇaṃ kṛtvā tu vāsukim / śaraṃ vaiśvānaraṃ kṛtvā tasyā 'graṃ kālam eva tu
रथं भूमण्डलं कृत्वा वेदान् कृत्वा हयांस् तथा । रश्मींस्तक्षककर्कोटौ ब्रह्माणं सारथिं स्वयम्
rathaṃ bhūmaṇḍalaṃ kṛtvā vedān kṛtvā hayāṃs tathā / raśmīṃstakṣakakarkoṭau brahmāṇaṃ sārathiṃ svayam
चक्ररक्षं वासुदेवमघोरं मन्त्रसप्तकम् । तथा पाशुपतं चैव मन्त्रराजं तथैव च
cakrarakṣaṃ vāsudevamaghoraṃ mantrasaptakam / tathā pāśupataṃ caiva mantrarājaṃ tathaiva ca
दिव्यं वर्षसहस्रं तु स्थानं कृत्वा स्थितो ऽभवत् । तिष्ठतो मम तत्रैव कालेन महता प्रिये
divyaṃ varṣasahasraṃ tu sthānaṃ kṛtvā sthito 'bhavat / tiṣṭhato mama tatraiva kālena mahatā priye
लक्ष्यालक्ष्ये तनू कृत्वा गणेशो विघ्नमाचरत् । वामपादनखाग्रेण चलितः स्थानकाद् अहम्
lakṣyālakṣye tanū kṛtvā gaṇeśo vighnamācarat / vāmapādanakhāgreṇa calitaḥ sthānakād aham
ततो मया हतो ना ऽसौ रक्षितुं त्रिपुरं कथम् । प्रवृत्तो ऽसि गणाधीश जगद्विध्वंसकारकम्
tato mayā hato nā 'sau rakṣituṃ tripuraṃ katham / pravṛtto 'si gaṇādhīśa jagadvidhvaṃsakārakam
इति तस्य वचः श्रुत्वा विघ्नेशो वाक्यम् अब्रवीत् । अहं न विघ्नये त्वां चेत् कथम् अन्ये ऽर्चयन्ति माम्
iti tasya vacaḥ śrutvā vighneśo vākyam abravīt / ahaṃ na vighnaye tvāṃ cet katham anye 'rcayanti mām
अपूजिते मयि विभो यः कार्यं कर्तुम् इच्छति । तस्मै विघ्नं प्रदास्यामि सुरासुरगणेष्वपि
apūjite mayi vibho yaḥ kāryaṃ kartum icchati / tasmai vighnaṃ pradāsyāmi surāsuragaṇeṣvapi
एवम् अस्त्व् इति तं प्राह शङ्करः तद् अनन्तरम् । वध्यं चैव गतो लक्ष्यं संशक्तस् त्रिपुरं प्रति
evam astv iti taṃ prāha śaṅkaraḥ tad anantaram / vadhyaṃ caiva gato lakṣyaṃ saṃśaktas tripuraṃ prati
तापसो ऽयं दुराचारो दैत्यः परपुरं जयः । विनाशाया ऽस्य दुष्टस्य कंचाहं प्रेषये शरम्
tāpaso 'yaṃ durācāro daityaḥ parapuraṃ jayaḥ / vināśāyā 'sya duṣṭasya kaṃcāhaṃ preṣaye śaram
त्रिपुरस्य वधार्थाय क्षिप्रं पाशुपतं महत् । अस्त्रम् अन्यद् विधास्यामीत्य् उक्त्वा देवो हरः पुरम्
tripurasya vadhārthāya kṣipraṃ pāśupataṃ mahat / astram anyad vidhāsyāmīty uktvā devo haraḥ puram
अघोरास्त्रेण तद् दग्धं त्रिखण्डं जर्जरीकृतम् । पातितं तु जले तत्र ततो मां शरणं गताः
aghorāstreṇa tad dagdhaṃ trikhaṇḍaṃ jarjarīkṛtam / pātitaṃ tu jale tatra tato māṃ śaraṇaṃ gatāḥ
भवानि दानवैः सार्द्धं तेषां पत्न्यः सुतेक्षणाः । आपतन्ति रुदन्त्यस् ताः शतशो ऽथ सहस्रशः
bhavāni dānavaiḥ sārddhaṃ teṣāṃ patnyaḥ sutekṣaṇāḥ / āpatanti rudantyas tāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
सर्वासां निर्दयो वह्णिः स ददाह पतींस् तथा । श्रीशैले पतितं चैकम् अन्यच् चामरकण्टके
sarvāsāṃ nirdayo vahṇiḥ sa dadāha patīṃs tathā / śrīśaile patitaṃ caikam anyac cāmarakaṇṭake
गङ्गासागरसम्भेदे तृतीयं च तथा प्रिये । पुत्रपौत्रकलत्राणि मणिहेमपुराणि च
gaṅgāsāgarasambhede tṛtīyaṃ ca tathā priye / putrapautrakalatrāṇi maṇihemapurāṇi ca
विनाशं यान्ति तान् यत्र लिङ्गमेकं न नश्यति । लिङ्गानां नवकोटीनां यद्येकम् अपि दह्यते
vināśaṃ yānti tān yatra liṅgamekaṃ na naśyati / liṅgānāṃ navakoṭīnāṃ yadyekam api dahyate
प्राणत्यागं करिष्यामि हुताशे ऽस्मिंस् तदा ध्रुवम् । दग्धं तु त्रिपुरं कृत्स्नम् अघोरास्त्रेण दारुणम्
prāṇatyāgaṃ kariṣyāmi hutāśe 'smiṃs tadā dhruvam / dagdhaṃ tu tripuraṃ kṛtsnam aghorāstreṇa dāruṇam
पातितं नर्मदा मध्ये ज्वलत्कालानलप्रभम् । तद् भित्त्वा सप्तपातालं रसातलतलं ययौ
pātitaṃ narmadā madhye jvalatkālānalaprabham / tad bhittvā saptapātālaṃ rasātalatalaṃ yayau
तेन जालेश्वरं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । अर्चनात् तस्य देवस्य मुच्यते ब्रह्महत्यया
tena jāleśvaraṃ tīrthaṃ triṣu lokeṣu viśrutam / arcanāt tasya devasya mucyate brahmahatyayā
कल्पकोटिसहस्राणि वसेच् छिवपुरे सुखी । तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः
kalpakoṭisahasrāṇi vasec chivapure sukhī / tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ
तिलोदकप्रदानेन पिण्डपातेन भारत । पितरस् तस्य तृप्यन्ति शिवो यावच् च कल्पगा
tilodakapradānena piṇḍapātena bhārata / pitaras tasya tṛpyanti śivo yāvac ca kalpagā
सार्द्धकोटिश् च लिङ्गानां गङ्गासागरसङ्गमे । सार्द्धकोटिश् च पतिता लिङ्गानां पुरवर्धने
sārddhakoṭiś ca liṅgānāṃ gaṅgāsāgarasaṅgame / sārddhakoṭiś ca patitā liṅgānāṃ puravardhane
दशार्धकोटिः पतिता श्रीशैले त्रिपुरान्तिके । तिस्रः कोट्यार्धकोटी च पतितामरकण्टके
daśārdhakoṭiḥ patitā śrīśaile tripurāntike / tisraḥ koṭyārdhakoṭī ca patitāmarakaṇṭake
एतानि बाणलिङ्गानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि तु । त्रिपुरघ्नम् अघोरास्त्रं ज्वलत्कालाग्निरुद्रवत्
etāni bāṇaliṅgāni bhuktimuktipradāni tu / tripuraghnam aghorāstraṃ jvalatkālāgnirudravat
कल्पगां वर्जयित्वा तु कान्या धारयितुं क्षमा । एतादृशं तु पतितं तदस्त्रं कल्पगाजले
kalpagāṃ varjayitvā tu kānyā dhārayituṃ kṣamā / etādṛśaṃ tu patitaṃ tadastraṃ kalpagājale
जालेश्वरं तु कथितं त्रिपुरघ्नम् इदं तव । एतत् तीर्थं न जानन्ति लोकाश्च सचराचराः
jāleśvaraṃ tu kathitaṃ tripuraghnam idaṃ tava / etat tīrthaṃ na jānanti lokāśca sacarācarāḥ
दहन्तं त्रिपुरं दृष्ट्वा देवा विस्मयमागताः । ब्रह्माद्या देवता येन संग्रामेषु पराजिताः
dahantaṃ tripuraṃ dṛṣṭvā devā vismayamāgatāḥ / brahmādyā devatā yena saṃgrāmeṣu parājitāḥ
शरेणैकेन तद्वीर्यं कृतं भस्मैकपुञ्जवत् । बाणासुरः पुरे दग्धे भीतः स्तोत्रमिदं जगौ
śareṇaikena tadvīryaṃ kṛtaṃ bhasmaikapuñjavat / bāṇāsuraḥ pure dagdhe bhītaḥ stotramidaṃ jagau
ओं नमो ऽनादिदेवेश विघ्नेश्वर महेश्वर । सर्वज्ञाज्ञानहृज् ज्ञानप्रदानैक नमो ऽस्तु ते
oṃ namo 'nādideveśa vighneśvara maheśvara / sarvajñājñānahṛj jñānapradānaika namo 'stu te
अनन्तगुणरत्नाय परेशाय नमो ऽस्तु ते । परात्पर परातीत उत्पत्तिस्थानकारक
anantaguṇaratnāya pareśāya namo 'stu te / parātpara parātīta utpattisthānakāraka
सर्वार्थसाधनोपाय विश्वेश्वर नमो ऽस्तु ते । निरञ्जन निराधार स्वभाव निरुपद्रव
sarvārthasādhanopāya viśveśvara namo 'stu te / nirañjana nirādhāra svabhāva nirupadrava
प्रसन्नपरमेशान योगेश्वर नमो ऽस्तु ते । असुरघ्न पिशाचघ्न भूतवेतालनाशन
prasannaparameśāna yogeśvara namo 'stu te / asuraghna piśācaghna bhūtavetālanāśana
भूतनाथ जगन्नाथ सर्वाधार नमो ऽस्तु ते । सृष्टिसंहार निर्वाणसप्तपातालसंश्रय
bhūtanātha jagannātha sarvādhāra namo 'stu te / sṛṣṭisaṃhāra nirvāṇasaptapātālasaṃśraya
श्रीकण्ठ नीलकण्ठेश महाकण्ठ नमो ऽस्तु ते । त्र्यम्बकाय त्रिशूलाय त्रिलोकाय च ते नमः
śrīkaṇṭha nīlakaṇṭheśa mahākaṇṭha namo 'stu te / tryambakāya triśūlāya trilokāya ca te namaḥ
कपालिने कपालैश् च बद्धाङ्ग शशिशेखर । उमाकान्तार्धदेहाय सुरासुरनमस्कृत
kapāline kapālaiś ca baddhāṅga śaśiśekhara / umākāntārdhadehāya surāsuranamaskṛta
यत्र त्वं रूपसंस्थं चलमचलतनुं व्यापकं लक्ष्यहीनं तेजो ऽभ्यन्तर् मरालं घनम् अघनम् अजं स्फाटिकं स्फाटिकाभम् । रक्तं नीलं च पीतं सितम् असितमनेकाल्परूपं प्रयुक्तं मध्यान्तादिव्यपेतं स्फुटतनुर् अहितं लिङ्गरूपं नमामि
yatra tvaṃ rūpasaṃsthaṃ calamacalatanuṃ vyāpakaṃ lakṣyahīnaṃ tejo 'bhyantar marālaṃ ghanam aghanam ajaṃ sphāṭikaṃ sphāṭikābham / raktaṃ nīlaṃ ca pītaṃ sitam asitamanekālparūpaṃ prayuktaṃ madhyāntādivyapetaṃ sphuṭatanur ahitaṃ liṅgarūpaṃ namāmi
मध्याह्ने लक्ष्ययोगेन हृदयकमले धारणीशे न हंसे नाकाशे वायुतत्त्वे ऽनलधरणिजले विद्यते नैव शक्यम् । नो नादे नैव विन्दौ न करणनिलये नादिमध्यावसाने स्थानेष्वेषु प्रबुद्धो न च नियमयितुं यं सदाद्यं नमामि
madhyāhne lakṣyayogena hṛdayakamale dhāraṇīśe na haṃse nākāśe vāyutattve 'naladharaṇijale vidyate naiva śakyam / no nāde naiva vindau na karaṇanilaye nādimadhyāvasāne sthāneṣveṣu prabuddho na ca niyamayituṃ yaṃ sadādyaṃ namāmi
जिह्वाचापल्यभावेन वर्णितं मे महाप्रभो । क्षन्तव्यं तत्सुरेशान कस्त्वां वर्णयितुं क्षमः
jihvācāpalyabhāvena varṇitaṃ me mahāprabho / kṣantavyaṃ tatsureśāna kastvāṃ varṇayituṃ kṣamaḥ
मार्कण्डेय उवाच: श्रुत्वा स्तुतिं च बाणस्य तुष्टो ऽसौ भगवान् हरः । उवाच वचनं शम्भुर् असुरं प्रति भारत
mārkaṇḍeya uvāca: śrutvā stutiṃ ca bāṇasya tuṣṭo 'sau bhagavān haraḥ / uvāca vacanaṃ śambhur asuraṃ prati bhārata
सेवापराधजो ह्य् एष क्षान्तस्ते दैत्यनायक । वरं वृणीष्व भद्रं ते यत् ते मनसि वर्तते
sevāparādhajo hy eṣa kṣāntaste daityanāyaka / varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te yat te manasi vartate
शिवस्य वचनं श्रुत्वा बाणो दैत्यपतिस् तदा । प्रणम्य चाब्रवीद् वाक्यं सुरासुरनमस्कृतम्
śivasya vacanaṃ śrutvā bāṇo daityapatis tadā / praṇamya cābravīd vākyaṃ surāsuranamaskṛtam
यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरं दातुं त्वमिच्छसि । अनेनैव शरीरेण सान्तः पुरपरिच्छदः
yadi tuṣṭo 'si me deva varaṃ dātuṃ tvamicchasi / anenaiva śarīreṇa sāntaḥ puraparicchadaḥ
तव लोकं गमिष्यामि यत्र जन्म न विद्यते । अत्रोत्पत्तिविपत्तिभ्यां निर्विण्णो ऽसुरयोनिषु
tava lokaṃ gamiṣyāmi yatra janma na vidyate / atrotpattivipattibhyāṃ nirviṇṇo 'surayoniṣu
त्रिभिर् देवैः पुरं दत्तं भिन्नं तत् पुरं त्वया । कथं तत् पतितं भूमौ गहना कर्मणां गतिः
tribhir devaiḥ puraṃ dattaṃ bhinnaṃ tat puraṃ tvayā / kathaṃ tat patitaṃ bhūmau gahanā karmaṇāṃ gatiḥ
दाताबलिः प्रार्थयिता च विष्णुर्दानं मही वाजिमखस्य कालः । आसीत् फलं बन्धनम् एव तस्य नमो ऽस्तु तस्यै भवितव्यतायै
dātābaliḥ prārthayitā ca viṣṇurdānaṃ mahī vājimakhasya kālaḥ / āsīt phalaṃ bandhanam eva tasya namo 'stu tasyai bhavitavyatāyai
स्वर्गो दुर्गः सुराः सैन्यं गजाश्चैरावतादयः । शस्त्रं वज्रम् अवाप्यास्ते यत्र देवो बृहस्पतिः
svargo durgaḥ surāḥ sainyaṃ gajāścairāvatādayaḥ / śastraṃ vajram avāpyāste yatra devo bṛhaspatiḥ
निर्जितो मेघनादेन दशाननसुतेन च । सर्वमात्मवशं नीतं दैवं हि बलवत्तरम्
nirjito meghanādena daśānanasutena ca / sarvamātmavaśaṃ nītaṃ daivaṃ hi balavattaram
बाणासुरवचः श्रुत्वा देवदेवो वरप्रदः । मम भक्तिप्रसादेन मदन्तिकम् अवाप्स्यसि
bāṇāsuravacaḥ śrutvā devadevo varapradaḥ / mama bhaktiprasādena madantikam avāpsyasi
ततो बाणासुरः श्रीमान् देवदेवप्रसादतः । दिव्ययानसमारूढः सुरासुरनमस्कृतः
tato bāṇāsuraḥ śrīmān devadevaprasādataḥ / divyayānasamārūḍhaḥ surāsuranamaskṛtaḥ
प्रायाच् छिवपुरं यत्र देवदेवो महेश्वरः । नर्मदा सा ऽब्रवीद् वाक्यं शम्भुं प्रति विशाम्पते
prāyāc chivapuraṃ yatra devadevo maheśvaraḥ / narmadā sā 'bravīd vākyaṃ śambhuṃ prati viśāmpate
बिन्दुमात्रं न मे दग्धम् अघोरास्त्रेण शङ्कर । ददाह त्रिपुरं कृत्स्नं ज्वलत्कालानलप्रभम्
bindumātraṃ na me dagdham aghorāstreṇa śaṅkara / dadāha tripuraṃ kṛtsnaṃ jvalatkālānalaprabham
शान्तं च मम तोयेन रसातलतलं ययौ । ईश्वर उवाच: पुरं तु निखिलं दग्धम् अघोरास्त्रं सुदुस्सहम्
śāntaṃ ca mama toyena rasātalatalaṃ yayau / īśvara uvāca: puraṃ tu nikhilaṃ dagdham aghorāstraṃ sudussaham
सूर्यकोटिसमप्रख्यं मध्यदेशे तवाम्भसः । अगमत् सौम्यरूपत्वं प्रभावात् तव नर्मदे
sūryakoṭisamaprakhyaṃ madhyadeśe tavāmbhasaḥ / agamat saumyarūpatvaṃ prabhāvāt tava narmade
सरितः सागराः शैला गङ्गाद्याश् च सहस्रशः । गोप्यं तत्क्षणमात्रेण भस्मपुञ्जो यथा जलम्
saritaḥ sāgarāḥ śailā gaṅgādyāś ca sahasraśaḥ / gopyaṃ tatkṣaṇamātreṇa bhasmapuñjo yathā jalam
सोढुं का ऽन्या सरिच्छ्रेष्ठा त्वां विना भुवि कल्पगे । एवम् उक्त्वा ययौ देवः सुरासुरनमस्कृतः
soḍhuṃ kā 'nyā saricchreṣṭhā tvāṃ vinā bhuvi kalpage / evam uktvā yayau devaḥ surāsuranamaskṛtaḥ
एतत् ते कथितं भूप आख्यानं श्रुतिसम्मितम् । जालेश्वरस्य तीर्थस्य समासेन युधिष्ठिर
etat te kathitaṃ bhūpa ākhyānaṃ śrutisammitam / jāleśvarasya tīrthasya samāsena yudhiṣṭhira
सेव्यते तेन कार्येण नर्मदा सप्तकल्पगा । श्रवणात् कीर्तनात् तस्य रुद्रस्यानुचरो भवेत्
sevyate tena kāryeṇa narmadā saptakalpagā / śravaṇāt kīrtanāt tasya rudrasyānucaro bhavet