इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे करमर्देश्वरीकीर्तनं नाम सप्तविंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 28 युधिष्ठिर उवाच: मान्धाता राजशार्दूलस् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं चरितं तस्य धीमतः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe karamardeśvarīkīrtanaṃ nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 28 yudhiṣṭhira uvāca: māndhātā rājaśārdūlas triṣu lokeṣu viśrutaḥ / etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ caritaṃ tasya dhīmataḥ
मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाभाग यन् मां त्वं परिपृच्छसि । इक्ष्वाकुवंशसम्भूतो युवनाश्वो महीपतिः
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan mahābhāga yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi / ikṣvākuvaṃśasambhūto yuvanāśvo mahīpatiḥ
सो ऽयजत् पृथिवीपालः क्रतुभिर् भूरिदक्षिणैः । अनपत्यस् तु राजर्षिः स महात्मा दृढव्रतः
so 'yajat pṛthivīpālaḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ / anapatyas tu rājarṣiḥ sa mahātmā dṛḍhavrataḥ
मन्त्रिष्वाधाय तद्राज्यं वननिष्ठो महीपतिः । शास्त्रदृष्टेन विधिना संयम्यात्मानम् आत्मना
mantriṣvādhāya tadrājyaṃ vananiṣṭho mahīpatiḥ / śāstradṛṣṭena vidhinā saṃyamyātmānam ātmanā
फलमूलानुभक्षश् च स चचार महत्तपः । शुष्ककण्ठः पिपासार्तः पानीयार्थे भृशः नृपः
phalamūlānubhakṣaś ca sa cacāra mahattapaḥ / śuṣkakaṇṭhaḥ pipāsārtaḥ pānīyārthe bhṛśaḥ nṛpaḥ
सम्प्रविश्याश्रमस्यान्तः पानीयं सो ऽभ्ययाचत । तस्य शुष्केण कण्ठेन क्रोशतस् तु तदा भृशम्
sampraviśyāśramasyāntaḥ pānīyaṃ so 'bhyayācata / tasya śuṣkeṇa kaṇṭhena krośatas tu tadā bhṛśam
ना ऽश्रौषीद् वचनं तत्र चातकस्यैव वासवः । भगवांस् तु तदा कश्चिद् ऋषिस् तस्य महीपतेः
nā 'śrauṣīd vacanaṃ tatra cātakasyaiva vāsavaḥ / bhagavāṃs tu tadā kaścid ṛṣis tasya mahīpateḥ
पुत्रीयमग्रतः कृत्वा मन्त्रैश्चाप्य् अभिमन्त्रितम् । रात्रौ च कलशं तत्र जलपूर्णं पिपासितः
putrīyamagrataḥ kṛtvā mantraiścāpy abhimantritam / rātrau ca kalaśaṃ tatra jalapūrṇaṃ pipāsitaḥ
अभ्यद्रवत् स वेगेन पीत्वापस् तत्र चास्वपत् । स पीत्वा शीतलं तोयं पिपासार्तो महीपतिः
abhyadravat sa vegena pītvāpas tatra cāsvapat / sa pītvā śītalaṃ toyaṃ pipāsārto mahīpatiḥ
अग्निर् निवर्तितस् तस्य सुखी चैवा ऽभवत् तदा । ततस् ते ऽचाप्यबुध्यन्त मुनयः शंसितव्रताः
agnir nivartitas tasya sukhī caivā 'bhavat tadā / tatas te 'cāpyabudhyanta munayaḥ śaṃsitavratāḥ
कस्येदं कर्म कुपिताः पप्रच्छुस् तं नृपं तदा । युवनाश्वो ममेत्येवं सत्यं समभिपद्यते
kasyedaṃ karma kupitāḥ papracchus taṃ nṛpaṃ tadā / yuvanāśvo mametyevaṃ satyaṃ samabhipadyate
युवनाश्वम् इदं प्राह भगवान् भार्गवस् तदा । सुतार्थं स्थापितं ह्य् एतत् तपसा चैव सम्भृतम्
yuvanāśvam idaṃ prāha bhagavān bhārgavas tadā / sutārthaṃ sthāpitaṃ hy etat tapasā caiva sambhṛtam
मया कर्म कृतं चैतत् तप आस्थाय दारुणम् । पुत्रार्थं तव राजेन्द्र येन ते बलवान् भवेत्
mayā karma kṛtaṃ caitat tapa āsthāya dāruṇam / putrārthaṃ tava rājendra yena te balavān bhavet
महाबलो महावीर्यस् तपोबलसमन्वितः । सुतः शक्रसमो ऽत्यर्थं सर्वधर्मपरायणः
mahābalo mahāvīryas tapobalasamanvitaḥ / sutaḥ śakrasamo 'tyarthaṃ sarvadharmaparāyaṇaḥ
विधिना मन्त्रयुक्तेन मयैतद् उपपादितम् । अभक्षणं त्वया राजन् युक्तं न कृतम् अत्र वै
vidhinā mantrayuktena mayaitad upapāditam / abhakṣaṇaṃ tvayā rājan yuktaṃ na kṛtam atra vai
नूनं दैवकृतं त्वद्य यत् तत् त्वं कृतवान् असि । पिपासुना च यत्पीतं विधिमन्त्रपुरस्कृतम्
nūnaṃ daivakṛtaṃ tvadya yat tat tvaṃ kṛtavān asi / pipāsunā ca yatpītaṃ vidhimantrapuraskṛtam
जलं त्वया महाराज तेन त्वं वीर्यवान् असि । अन्वहं कर्म कृत्वा ऽपि महान्तं सुखमाप्स्यसि
jalaṃ tvayā mahārāja tena tvaṃ vīryavān asi / anvahaṃ karma kṛtvā 'pi mahāntaṃ sukhamāpsyasi
विधास्यामो वयं चात्र पुत्रेष्टिं परमां तदा । वीर्येण शक्रतुल्यं त्वं पुत्रं वै जनयिष्यसि
vidhāsyāmo vayaṃ cātra putreṣṭiṃ paramāṃ tadā / vīryeṇa śakratulyaṃ tvaṃ putraṃ vai janayiṣyasi
ततो वर्षशते पूर्णे तस्य राज्ञो महात्मनः । वामपार्श्वं विनिर्भिद्य सुतः सूर्य इवापरः
tato varṣaśate pūrṇe tasya rājño mahātmanaḥ / vāmapārśvaṃ vinirbhidya sutaḥ sūrya ivāparaḥ
निश्चक्राम महातेजा न च तं मृत्युर् आविशत् । युवनाश्वस्य नृपतेस् तदद्भुतम् इवाभवत्
niścakrāma mahātejā na ca taṃ mṛtyur āviśat / yuvanāśvasya nṛpates tadadbhutam ivābhavat
तं द्रष्टुं समुपागतः शक्रं पृच्छन्ति तं देवाः । सुतः किं धास्यतीत्ययम् .... ....
taṃ draṣṭuṃ samupāgataḥ śakraṃ pṛcchanti taṃ devāḥ / sutaḥ kiṃ dhāsyatītyayam .... ....
एष मां धास्यतीत्येवं शक्रः प्रोवाच तान् सुरान् । प्रदेशिनीं च तस्यास्ये ततः शक्रः समादधौ
eṣa māṃ dhāsyatītyevaṃ śakraḥ provāca tān surān / pradeśinīṃ ca tasyāsye tataḥ śakraḥ samādadhau
स तां बालस् ततो हृष्टः पपौ तस्य प्रदेशिनीम् । मान्धातेति च नामास्य शक्रश्चक्रे यथार्थवत्
sa tāṃ bālas tato hṛṣṭaḥ papau tasya pradeśinīm / māndhāteti ca nāmāsya śakraścakre yathārthavat
अवाप्य स शिशुस् तत्र शक्रदत्तां प्रदेशिनीम् । अवर्धत् महीपालः किंतु षोडशिकाः समाः
avāpya sa śiśus tatra śakradattāṃ pradeśinīm / avardhat mahīpālaḥ kiṃtu ṣoḍaśikāḥ samāḥ
आयुर्वेदादिशास्त्राणि दिव्यशास्त्राणि सर्वशः । उपतस्थुर् महाराजं ध्यानमात्रेण तं तदा
āyurvedādiśāstrāṇi divyaśāstrāṇi sarvaśaḥ / upatasthur mahārājaṃ dhyānamātreṇa taṃ tadā
धनुराजगवं नाम शराश्शृङ्गोद्भवाश् च ये । अभेद्यं कवचं चैव सद्यस्तम् उपतस्थिरे
dhanurājagavaṃ nāma śarāśśṛṅgodbhavāś ca ye / abhedyaṃ kavacaṃ caiva sadyastam upatasthire
सो ऽभिषिक्तो मघवता देवैः सार्द्धं च भारत । धर्मेण चाक्रमल् लोकान् सर्वान् विष्णुर् इव क्रमैः
so 'bhiṣikto maghavatā devaiḥ sārddhaṃ ca bhārata / dharmeṇa cākramal lokān sarvān viṣṇur iva kramaiḥ
तस्या ऽप्रतिहतं चक्रं प्रचचार महात्मनः । शतानि चैव राजानः स्वयमेवोपतस्थिरे
tasyā 'pratihataṃ cakraṃ pracacāra mahātmanaḥ / śatāni caiva rājānaḥ svayamevopatasthire
तस्यैवम् अभवत् पूर्वं वसुधा वसुधापते । तेनेष्टं विविधैर् यज्ञैर् बहुभिश् चाप्तदक्षिणैः
tasyaivam abhavat pūrvaṃ vasudhā vasudhāpate / teneṣṭaṃ vividhair yajñair bahubhiś cāptadakṣiṇaiḥ
हृष्टमना महातेजाः स्वधर्मं प्राप्य पुष्कलम् । शक्रस्यार्धासनं धीमान् लब्धवान् अमितद्युतिः
hṛṣṭamanā mahātejāḥ svadharmaṃ prāpya puṣkalam / śakrasyārdhāsanaṃ dhīmān labdhavān amitadyutiḥ
आपालिता च पृथिवी तेन धर्मेण धीमता । निर्जिता शासनाद् एव सरत्नाकरपत्तना
āpālitā ca pṛthivī tena dharmeṇa dhīmatā / nirjitā śāsanād eva saratnākarapattanā
तत्कृतानां महाराज क्रतूनां दक्षिणावताम् । चतुरन्ता मही व्याप्ता नासीत् किंचिद् अनावृतम्
tatkṛtānāṃ mahārāja kratūnāṃ dakṣiṇāvatām / caturantā mahī vyāptā nāsīt kiṃcid anāvṛtam
दशलक्षसहस्राणि राज्यं तस्य महात्मनः । तेन द्वादशवार्षिक्याम् अनावृष्ट्यां महात्मना
daśalakṣasahasrāṇi rājyaṃ tasya mahātmanaḥ / tena dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ mahātmanā
वृष्टिं च सस्यवृद्ध्यर्थं मिषता वज्रपाणिना । तेन सोमकुलोत्पन्नो गन्धर्वाधिपतिर्महान्
vṛṣṭiṃ ca sasyavṛddhyarthaṃ miṣatā vajrapāṇinā / tena somakulotpanno gandharvādhipatirmahān
गत्वा समानयन् मेघं प्रमथ्याभिहितः शरैः । प्रजाश् चतुर्विधास् तेन धृतास् तत्र महात्मना
gatvā samānayan meghaṃ pramathyābhihitaḥ śaraiḥ / prajāś caturvidhās tena dhṛtās tatra mahātmanā
तेनाप्तास् तपसा लोकाः स्थापिताः स्वेन तेजसा । तस्यैव देववसतिस्थानम् आदित्यतेजसः
tenāptās tapasā lokāḥ sthāpitāḥ svena tejasā / tasyaiva devavasatisthānam ādityatejasaḥ
यस्य पुण्यतमे देशे दृश्यते ऽमरकण्टकः । इष्ट्वा तत्र क्रतुशतम् ओङ्कारस्यैव चाग्रतः
yasya puṇyatame deśe dṛśyate 'marakaṇṭakaḥ / iṣṭvā tatra kratuśatam oṅkārasyaiva cāgrataḥ
राज्ञा च पर्वते तस्मिन् स्तोत्रम् एतद् उदाहृतम् । नमस्ते कालमेघाय कालात्मक नमो ऽस्तु ते
rājñā ca parvate tasmin stotram etad udāhṛtam / namaste kālameghāya kālātmaka namo 'stu te
कालाधिपं नमस्ते ऽस्तु कालरूपः प्रवर्तसे । कालात्मा कालरूपेण विश्वात्मा विश्वरूपधृक्
kālādhipaṃ namaste 'stu kālarūpaḥ pravartase / kālātmā kālarūpeṇa viśvātmā viśvarūpadhṛk
विश्वेश्वर नमस्ते ऽस्तु कालत्यागे प्रवर्तकः । भवाय भवनाशाय भवोद्भव नमो ऽस्तु ते
viśveśvara namaste 'stu kālatyāge pravartakaḥ / bhavāya bhavanāśāya bhavodbhava namo 'stu te
ओं नमो महादेवाय शम्भवाय भवाय च । अजपाय अजाताय अजायतनमीढुषे
oṃ namo mahādevāya śambhavāya bhavāya ca / ajapāya ajātāya ajāyatanamīḍhuṣe
प्रभवाय शिवतराय अक्षमाय नमो नमः । त्र्यम्बकाय त्रिमूर्ताय त्रिलोकेशाय ते नमः
prabhavāya śivatarāya akṣamāya namo namaḥ / tryambakāya trimūrtāya trilokeśāya te namaḥ
अकालाय अजराय अमराय नमो नमः । ओंकारमादिदेवं च ये वै ध्यायन्ति नित्यशः
akālāya ajarāya amarāya namo namaḥ / oṃkāramādidevaṃ ca ye vai dhyāyanti nityaśaḥ
न तेषां पुनरावृत्तिर् घोरे संसारसागरे । श्रुत्वा स्तोत्रम् इदं देवः ओंकारः कालरूपधृक्
na teṣāṃ punarāvṛttir ghore saṃsārasāgare / śrutvā stotram idaṃ devaḥ oṃkāraḥ kālarūpadhṛk
प्रत्युवाच महीपालं देवदेव उमापतिः । वरं वृणीष्व भद्रं ते स्तोत्रेणानेन सुव्रत
pratyuvāca mahīpālaṃ devadeva umāpatiḥ / varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te stotreṇānena suvrata
तुष्टो ऽस्मीति न सन्देहो यथेष्टं तद् ददाम्यहम् । मान्धातोवाच: यदि तुष्टो ऽसि देवेश वरं दातुं त्वमिच्छसि
tuṣṭo 'smīti na sandeho yatheṣṭaṃ tad dadāmyaham / māndhātovāca: yadi tuṣṭo 'si deveśa varaṃ dātuṃ tvamicchasi
वैदूर्यो नाम शैलेन्द्रो मान्धाताख्यानमर्हति । देवस्थानम् इदं देव त्वत् प्रसादाद् भविष्यति
vaidūryo nāma śailendro māndhātākhyānamarhati / devasthānam idaṃ deva tvat prasādād bhaviṣyati
अत्र दानं तपः पूजा तथा प्राणविसर्जनम् । ये कुर्वन्ति नरास् तेषां शिवलोके निवासिता
atra dānaṃ tapaḥ pūjā tathā prāṇavisarjanam / ye kurvanti narās teṣāṃ śivaloke nivāsitā
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मान्धातुः परमेश्वरः । उवाच वचनं देवो मान्धातारं महीपतिम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā māndhātuḥ parameśvaraḥ / uvāca vacanaṃ devo māndhātāraṃ mahīpatim
सर्वमेतत् नृपश्रेष्ठ मत्प्रसादाद् भविष्यति । एवम् अस्त्व् इति तं चोक्त्वा वरं लब्ध्वा महीपति
sarvametat nṛpaśreṣṭha matprasādād bhaviṣyati / evam astv iti taṃ coktvā varaṃ labdhvā mahīpati
जगाम स्वां पुरीं शीघ्रं यथा शक्रो ऽमरावतीम् । एतत् ते सर्वमाख्यातं मान्धातुश् चरितं महत्
jagāma svāṃ purīṃ śīghraṃ yathā śakro 'marāvatīm / etat te sarvamākhyātaṃ māndhātuś caritaṃ mahat
यो ममाग्रे महीपाल दृष्टो ऽद्रिर् वै त्वयानघ । तदा प्रभृति मान्धाता वैदूर्यो गीयते गिरिः
yo mamāgre mahīpāla dṛṣṭo 'drir vai tvayānagha / tadā prabhṛti māndhātā vaidūryo gīyate giriḥ
अस्य तीर्थस्य माहात्म्यात् मान्धातृप्रमुखा नृपाः । सर्वकामसमुद्युक्ता लोके क्रीडन्ति वैष्णवे
asya tīrthasya māhātmyāt māndhātṛpramukhā nṛpāḥ / sarvakāmasamudyuktā loke krīḍanti vaiṣṇave
श्रवणात् कीर्तनाद् वा ऽपि हयमेधफलं लभेत्
śravaṇāt kīrtanād vā 'pi hayamedhaphalaṃ labhet