इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे कल्पान्तदर्शनं नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 38 युधिष्ठिर उवाच: ईदृशं यस्य माहात्म्यं तीर्थस्य च परंतप । तृप्तिं नैवाधिगच्छामि शृण्वन् वेदविदां वर
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kalpāntadarśanaṃ nāma saptatriṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 38 yudhiṣṭhira uvāca: īdṛśaṃ yasya māhātmyaṃ tīrthasya ca paraṃtapa / tṛptiṃ naivādhigacchāmi śṛṇvan vedavidāṃ vara
समर्थैः सर्वकार्येषु ब्राह्मणैर् वेदपारगैः । भूयस् तीर्थस्य माहात्म्यं निवेदय महामते
samarthaiḥ sarvakāryeṣu brāhmaṇair vedapāragaiḥ / bhūyas tīrthasya māhātmyaṃ nivedaya mahāmate
मार्कण्डेय उवाच: अस्ति तीर्थं महाराज लिङ्गम् अन्यं यमेश्वरम् । दर्शनात् पूजनाद् अस्य यमलोकं न पश्यति
mārkaṇḍeya uvāca: asti tīrthaṃ mahārāja liṅgam anyaṃ yameśvaram / darśanāt pūjanād asya yamalokaṃ na paśyati
नर्मदादक्षिणे तीरे कपिलायाश् च पश्चिमे । विष्णोस् तत्र पुरी रम्या शक्रस्येवामरावती
narmadādakṣiṇe tīre kapilāyāś ca paścime / viṣṇos tatra purī ramyā śakrasyevāmarāvatī
कल्पकोटियुगं चापि तस्यां तिष्ठति माधवः । पुरा देवासुरे युद्धे दानवैर् देवकण्टकैः
kalpakoṭiyugaṃ cāpi tasyāṃ tiṣṭhati mādhavaḥ / purā devāsure yuddhe dānavair devakaṇṭakaiḥ
निर्जिता देवताः सर्वास् तदासीच् च धरार्दिता । ब्रह्माद्या देवताः सर्वा क्षीरोदर्णवशायिनम्
nirjitā devatāḥ sarvās tadāsīc ca dharārditā / brahmādyā devatāḥ sarvā kṣīrodarṇavaśāyinam
तुष्टुवुः प्रणिपत्यैनं स्तुत्यं चान्तःस्थम् अव्ययम् । जय देव जगन्नाथ दैत्यान्तक जनार्दन
tuṣṭuvuḥ praṇipatyainaṃ stutyaṃ cāntaḥstham avyayam / jaya deva jagannātha daityāntaka janārdana
वाराहरूपमास्थाय प्रोद्धृता वसुधा त्वया । उद्धृता मत्स्यरूपेण वेदाः सागरमध्यतः
vārāharūpamāsthāya proddhṛtā vasudhā tvayā / uddhṛtā matsyarūpeṇa vedāḥ sāgaramadhyataḥ
कूर्मशेषादिरूपैश् च देवानामार्तिनाशनम् । बलिर् वामनरूपेण त्वया बद्धो ऽसुरारिणा
kūrmaśeṣādirūpaiś ca devānāmārtināśanam / balir vāmanarūpeṇa tvayā baddho 'surāriṇā
हिरण्यकशिपुर् दैत्यः सर्वलोकभयंकरः । त्वया नृसिंहरूपेण निहतो देवकण्टकः
hiraṇyakaśipur daityaḥ sarvalokabhayaṃkaraḥ / tvayā nṛsiṃharūpeṇa nihato devakaṇṭakaḥ
वेदमूल जगन्नाथ रक्ष नः शरणागतान् । श्रुत्वा स्तोत्रम् इदं देवो ब्रह्माणं वाक्यम् अब्रवीत्
vedamūla jagannātha rakṣa naḥ śaraṇāgatān / śrutvā stotram idaṃ devo brahmāṇaṃ vākyam abravīt
किम् अर्थं च त्वया ब्रह्मन् क्षीरोदे ऽहं प्रबोधित
kim arthaṃ ca tvayā brahman kṣīrode 'haṃ prabodhita
ब्रह्मोवाच: त्वया विना जगन् नाथ क्षोणी छन्ना सुरारिभिः
brahmovāca: tvayā vinā jagan nātha kṣoṇī channā surāribhiḥ
सूर्येण च विहीनं हि निरालोकं जगद्यथा
sūryeṇa ca vihīnaṃ hi nirālokaṃ jagadyathā
विष्णुर् उवाच: ब्रह्मन् भयं त्यजाशूत्वं दानवो ऽयं दुरासदः । अचिरेणैव कालेन घातयामि च दानवम्
viṣṇur uvāca: brahman bhayaṃ tyajāśūtvaṃ dānavo 'yaṃ durāsadaḥ / acireṇaiva kālena ghātayāmi ca dānavam
एवमुक्त्वा सुरैः सार्द्धमाजगाम जनार्दनः । सुदर्शनेन चक्रेण दानवानां शिरांसि च
evamuktvā suraiḥ sārddhamājagāma janārdanaḥ / sudarśanena cakreṇa dānavānāṃ śirāṃsi ca
चकर्त भगवान् विष्णुः सर्वलोकहिताय वै । भयार्ता दानवाः सर्वे पलायनपरायणाः
cakarta bhagavān viṣṇuḥ sarvalokahitāya vai / bhayārtā dānavāḥ sarve palāyanaparāyaṇāḥ
विष्णोस् त्रासात् तु ते सर्वे रसातलतलं ययुः । पुनः प्रवर्तितो यज्ञो द्विजदेवतपस्विनाम्
viṣṇos trāsāt tu te sarve rasātalatalaṃ yayuḥ / punaḥ pravartito yajño dvijadevatapasvinām
तस्यां पुर्यां महाभाग देवो ऽभूद् दैत्यसूदनः । तत्र यस् त्यजति प्राणान् अवशः स्ववशो ऽपि वा
tasyāṃ puryāṃ mahābhāga devo 'bhūd daityasūdanaḥ / tatra yas tyajati prāṇān avaśaḥ svavaśo 'pi vā
वैष्णवेन विमानेन विष्णुलोके महीयते । कपिला पश्चिमायां तु नीलगङ्गासमागता
vaiṣṇavena vimānena viṣṇuloke mahīyate / kapilā paścimāyāṃ tu nīlagaṅgāsamāgatā
अष्टायुतानि तीर्थानि विष्णुना प्रेरितानि वै । चक्रतीर्थं वामनं च कोटितीर्थं युगंधरम्
aṣṭāyutāni tīrthāni viṣṇunā preritāni vai / cakratīrthaṃ vāmanaṃ ca koṭitīrthaṃ yugaṃdharam
तत्र स्नात्वा नरो राजन् कोटितीर्थफलं लभेत् । सुदर्शनं नाम तीर्थं दैत्यसूदनम् एव च
tatra snātvā naro rājan koṭitīrthaphalaṃ labhet / sudarśanaṃ nāma tīrthaṃ daityasūdanam eva ca
विष्ण्वावर्तं शिवावर्तं लक्ष्म्यावर्तं तथैव च । तत्र यद् दीयते दानं तस्य संख्या न विद्यते
viṣṇvāvartaṃ śivāvartaṃ lakṣmyāvartaṃ tathaiva ca / tatra yad dīyate dānaṃ tasya saṃkhyā na vidyate
विष्णोस् तु प्रीणनं कृत्वा अनन्तफलम् अश्नुते । क्रोशमात्रप्रमाणं हि विष्णुक्षेत्रं प्रकीर्तितम्
viṣṇos tu prīṇanaṃ kṛtvā anantaphalam aśnute / krośamātrapramāṇaṃ hi viṣṇukṣetraṃ prakīrtitam
न विशेद् ब्रह्महत्या च सत्यम् एतच्छिवोदितम् । मासोपवासं यः कुर्याद् अग्निहोत्रं तथैव च
na viśed brahmahatyā ca satyam etacchivoditam / māsopavāsaṃ yaḥ kuryād agnihotraṃ tathaiva ca
पतिव्रता त्वं सत्यं च स्वाध्यायं यज्ञकर्म च । चान्द्रायणं पराकं च पितॄणां च तिलोदकम्
pativratā tvaṃ satyaṃ ca svādhyāyaṃ yajñakarma ca / cāndrāyaṇaṃ parākaṃ ca pitṝṇāṃ ca tilodakam
पितरस् तस्य तृप्यन्ति लोके क्रीडन्ति वैष्णवे । एकरात्रं त्रिरात्रं च कृच्छ्रं सान्तपनं तथा
pitaras tasya tṛpyanti loke krīḍanti vaiṣṇave / ekarātraṃ trirātraṃ ca kṛcchraṃ sāntapanaṃ tathā
अतिकृच्छ्रं पर्णकृच्छ्रं तथा ऽन्यद् वैष्णवं व्रतम् । एकादश्यां न भुङ्क्ते यः पक्षयोर् उभयोर् अपि
atikṛcchraṃ parṇakṛcchraṃ tathā 'nyad vaiṣṇavaṃ vratam / ekādaśyāṃ na bhuṅkte yaḥ pakṣayor ubhayor api
स गच्छति परं स्थानं यत्रास्ते भगवान् हरिः । अन्यक्षेत्रात् कोटिगुणं फलं वै केशवो ऽब्रवीत्
sa gacchati paraṃ sthānaṃ yatrāste bhagavān hariḥ / anyakṣetrāt koṭiguṇaṃ phalaṃ vai keśavo 'bravīt
तत्र जप्तं तपस् तप्तं सर्वं भवतु चाक्षयम् । श्रवणे द्वादशी पुण्या रोहिण्याम् अष्टमी शुभा
tatra japtaṃ tapas taptaṃ sarvaṃ bhavatu cākṣayam / śravaṇe dvādaśī puṇyā rohiṇyām aṣṭamī śubhā
तत्रोपोष्य महाराज विष्णुलोके महीयते । चाण्डालः श्वपचो वा ऽपि तिर्यग्योनिगतो ऽपि वा
tatropoṣya mahārāja viṣṇuloke mahīyate / cāṇḍālaḥ śvapaco vā 'pi tiryagyonigato 'pi vā
अत्र यस् त्यजति प्राणान् विष्णुलोकं स गच्छति । कार्त्तिके चैव वैशाख उपवासं करोति यः
atra yas tyajati prāṇān viṣṇulokaṃ sa gacchati / kārttike caiva vaiśākha upavāsaṃ karoti yaḥ
दशकोट्य् उपवासानां फलं प्राप्नोति मानवः । शङ्करेण पुरा गीतं पुराणे स्कन्दकीर्तिते
daśakoṭy upavāsānāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ / śaṅkareṇa purā gītaṃ purāṇe skandakīrtite
मासोपवासिनो दृष्ट्वा तत्रैव च पतिव्रताः । धर्मराजः स्वयं गत्वा अर्घं तेभ्यो निवेदयेत्
māsopavāsino dṛṣṭvā tatraiva ca pativratāḥ / dharmarājaḥ svayaṃ gatvā arghaṃ tebhyo nivedayet
षष्टियानसहस्रैस् तु आगतो भगवान् प्रभुः । सहस्रयोजनं यावद् आयाति भगवान् यमः
ṣaṣṭiyānasahasrais tu āgato bhagavān prabhuḥ / sahasrayojanaṃ yāvad āyāti bhagavān yamaḥ
शुक्लवस्त्रपरीधानो धर्मतेजो वपुर् धरः । स्थित्वा यानस्य चैवाग्रे भक्त्या पादौ च वन्दते
śuklavastraparīdhāno dharmatejo vapur dharaḥ / sthitvā yānasya caivāgre bhaktyā pādau ca vandate
प्रदृश्य वैष्णवं लोकं ततो गत्वा निवर्तते । प्रत्यागतेषु यानेषु अपृच्छन् स्वेच्छया यमम्
pradṛśya vaiṣṇavaṃ lokaṃ tato gatvā nivartate / pratyāgateṣu yāneṣu apṛcchan svecchayā yamam
ब्रह्मणो मानसाः पुत्राः सप्त चैव महर्षयः । कस्माच् च कारणाद् धर्म पादचारी गतः स्वयम्
brahmaṇo mānasāḥ putrāḥ sapta caiva maharṣayaḥ / kasmāc ca kāraṇād dharma pādacārī gataḥ svayam
कथयस्व महाभाग परं विस्मयम् आगताः । प्रहस्य चाब्रवीद् धर्मः शृण्वन्तु मुनिसत्तमाः
kathayasva mahābhāga paraṃ vismayam āgatāḥ / prahasya cābravīd dharmaḥ śṛṇvantu munisattamāḥ
पतिव्रतानां दीप्तिं च दीप्तिं मासोपवासिनाम् । अशक्ता द्रष्टुम् एतासां विमानान् दूरतः स्थितान्
pativratānāṃ dīptiṃ ca dīptiṃ māsopavāsinām / aśaktā draṣṭum etāsāṃ vimānān dūrataḥ sthitān
ताभ्यः प्रत्यागताः सर्वे मम भृत्या भयंकराः । एतस्मात् कारणाद् विप्राः पादचारी गतो ह्य् अहम्
tābhyaḥ pratyāgatāḥ sarve mama bhṛtyā bhayaṃkarāḥ / etasmāt kāraṇād viprāḥ pādacārī gato hy aham
मार्कण्डेय उवाच: माहात्म्याच् चामरावत्यां हरेर् अमिततेजसः । वासश् च यजनं तत्र कीर्तितं कलिनाशनम्
mārkaṇḍeya uvāca: māhātmyāc cāmarāvatyāṃ harer amitatejasaḥ / vāsaś ca yajanaṃ tatra kīrtitaṃ kalināśanam
अथान्यः परमो देवो ब्रह्मेश इति विश्रुतः । रेवाया उत्तरे कूले संस्थितः पापनाशनः
athānyaḥ paramo devo brahmeśa iti viśrutaḥ / revāyā uttare kūle saṃsthitaḥ pāpanāśanaḥ
अर्चनात् तस्य देवस्य नश्येतैनो युधिष्ठिर । पितरस् तृप्तिम् आयान्ति ब्रह्मलोकम् अवाप्नुयुः
arcanāt tasya devasya naśyetaino yudhiṣṭhira / pitaras tṛptim āyānti brahmalokam avāpnuyuḥ
लङ्केश्वराद् दक्षिणतः सिद्धलिङ्गं प्रकीर्तितम् । अर्चनात् स्पर्शनात् तस्य गाणपत्यम् अवाप्यते
laṅkeśvarād dakṣiṇataḥ siddhaliṅgaṃ prakīrtitam / arcanāt sparśanāt tasya gāṇapatyam avāpyate
विश्वेश्वरं महालिङ्गं सर्वदेवम् अयं शुभम् । शुक्लाष्टम्यां च वैशाखे लिङ्गायुतफलं लभेत्
viśveśvaraṃ mahāliṅgaṃ sarvadevam ayaṃ śubham / śuklāṣṭamyāṃ ca vaiśākhe liṅgāyutaphalaṃ labhet
अर्चनात् तस्य लिङ्गस्य शिवस्यानुचरो भवेत् । ततो गच्छेन् महाराज रेवाया उत्तरे तटे
arcanāt tasya liṅgasya śivasyānucaro bhavet / tato gacchen mahārāja revāyā uttare taṭe
पापप्रणाशनं चैव लिङ्गं परमसिद्धिदम् । अर्चनात् तर्पणात् स्नानाद् ब्रह्महत्यां व्यपोहति
pāpapraṇāśanaṃ caiva liṅgaṃ paramasiddhidam / arcanāt tarpaṇāt snānād brahmahatyāṃ vyapohati
ऋणानां मोचनं चैव लिङ्गं पापप्रणाशनम् । अनेकभाविकं चैव ऋणं तस्य प्रणश्यति
ṛṇānāṃ mocanaṃ caiva liṅgaṃ pāpapraṇāśanam / anekabhāvikaṃ caiva ṛṇaṃ tasya praṇaśyati
तिलोदकप्रदानेन ऋणमोचनदर्शनात् । पितरस् तस्य तृप्यन्ति यावच् चन्द्रार्कतारकम्
tilodakapradānena ṛṇamocanadarśanāt / pitaras tasya tṛpyanti yāvac candrārkatārakam
अथान्यत् परमं लिङ्गं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । दारुवने सिद्धलिङ्गं कथं पश्यन्ति कश्मलाः
athānyat paramaṃ liṅgaṃ triṣu lokeṣu viśrutam / dāruvane siddhaliṅgaṃ kathaṃ paśyanti kaśmalāḥ
नर्मदाचरुसम्भेदे स्नानं कृत्वा यथोदितम् । स्नापयित्वोदकेनेशं बिल्वपत्रैश् च पूजनात्
narmadācarusambhede snānaṃ kṛtvā yathoditam / snāpayitvodakeneśaṃ bilvapatraiś ca pūjanāt
न तस्य पुनर् आवृत्तिर् उमामाहेश्वरात् पुरात्
na tasya punar āvṛttir umāmāheśvarāt purāt
चतुष्केश्वरं सिद्धलिङ्गम् आमलक्याः प्रमाणतः । अर्चितं वै सुरैर् दैत्यैर् न तं पश्यन्ति मानवाः
catuṣkeśvaraṃ siddhaliṅgam āmalakyāḥ pramāṇataḥ / arcitaṃ vai surair daityair na taṃ paśyanti mānavāḥ
करोत्य् अत्र तु यः श्राद्धं पुत्रः परमधार्मिकः । पितरस् तस्य तृप्यन्ति यावद् आहूत संप्लवम्
karoty atra tu yaḥ śrāddhaṃ putraḥ paramadhārmikaḥ / pitaras tasya tṛpyanti yāvad āhūta saṃplavam
शाकल्यस्याश्रमं पुण्यं योजनायुतविस्तरम् । यज्ञपर्वतम् आसाद्य निःसृता चरुका नदी
śākalyasyāśramaṃ puṇyaṃ yojanāyutavistaram / yajñaparvatam āsādya niḥsṛtā carukā nadī
शक्रेणेष्टं पुरा तत्र बृहस्पतिपुरोधसा । एतत् पुण्यतमं लोके गीयते सर्वदैवतैः
śakreṇeṣṭaṃ purā tatra bṛhaspatipurodhasā / etat puṇyatamaṃ loke gīyate sarvadaivataiḥ
चन्द्रसूर्योपरागे तु यत्फलं कुरुजाङ्गले । रेवाचरुकसंयोगे तत्फलं शिवकीर्तितम्
candrasūryoparāge tu yatphalaṃ kurujāṅgale / revācarukasaṃyoge tatphalaṃ śivakīrtitam
तत्राख्यातं दारुवनं भुवि सर्वैर् निषेवितम् । मुनीनां षष्टिसाहस्रैस् त्रेतातपसि संस्थितैः
tatrākhyātaṃ dāruvanaṃ bhuvi sarvair niṣevitam / munīnāṃ ṣaṣṭisāhasrais tretātapasi saṃsthitaiḥ
कन्दमूलफलाहारैर् अग्निहोत्रपरायणैः । एतत् तीर्थप्रभावेण गतास् ते ब्रह्मणः पुरीम्
kandamūlaphalāhārair agnihotraparāyaṇaiḥ / etat tīrthaprabhāveṇa gatās te brahmaṇaḥ purīm
निहत्य चान्धकं तत्र ननर्त भगवाञ्छिव । गणानां नायकाः सर्वे नानावाद्यानवादयन्
nihatya cāndhakaṃ tatra nanarta bhagavāñchiva / gaṇānāṃ nāyakāḥ sarve nānāvādyānavādayan
तत्र नृत्यति देवेशः सर्वा नृत्यन्ति देवताः । तेन दारुवनं ख्यातं लिङ्गं पापप्रणाशनम्
tatra nṛtyati deveśaḥ sarvā nṛtyanti devatāḥ / tena dāruvanaṃ khyātaṃ liṅgaṃ pāpapraṇāśanam
अर्चनात् तस्य देवस्य गाणपत्यम् अवाप्नुयात् । विमलेश्वरं तत्र लिङ्गं सर्वदेवम् अयं शुभम्
arcanāt tasya devasya gāṇapatyam avāpnuyāt / vimaleśvaraṃ tatra liṅgaṃ sarvadevam ayaṃ śubham
स्नानात् तत्र दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः । निर्मलीकृतदेहास् तु कृतास् तत्र सुरासुराः
snānāt tatra divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ / nirmalīkṛtadehās tu kṛtās tatra surāsurāḥ
पिनाकिना महाराज नीताः सर्वे त्रिविष्टपम् । तिलोदकैः पिण्डदानैः पितॄन् प्रीणाति यो नरः
pinākinā mahārāja nītāḥ sarve triviṣṭapam / tilodakaiḥ piṇḍadānaiḥ pitṝn prīṇāti yo naraḥ
स गच्छति परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः । चन्द्रसूर्यग्रहे प्राप्ते दानसंख्या न विद्यते
sa gacchati paraṃ sthānaṃ yatra devo maheśvaraḥ / candrasūryagrahe prāpte dānasaṃkhyā na vidyate
शिवम् अभ्यर्च्य तत्रैव गाणपत्यम् अवाप्नुयात् । विमलेश्वरं तत्र लिङ्गं स्वयं विद्धि महेश्वरम्
śivam abhyarcya tatraiva gāṇapatyam avāpnuyāt / vimaleśvaraṃ tatra liṅgaṃ svayaṃ viddhi maheśvaram
व्याघ्रेश्वरं यत्र लिङ्गं व्याघ्री यत्र दिवं गता । तिलोदकप्रदानेन हविषा पिण्डदानतः
vyāghreśvaraṃ yatra liṅgaṃ vyāghrī yatra divaṃ gatā / tilodakapradānena haviṣā piṇḍadānataḥ
पितॄन् उद्धरते पुत्रः शतपूर्वांस् तथा परान् । वसेत् स वारुणे लोके यावद् इन्द्राश् चतुर्दश
pitṝn uddharate putraḥ śatapūrvāṃs tathā parān / vaset sa vāruṇe loke yāvad indrāś caturdaśa
अर्चनात् तस्य देवस्य कीर्तनाच् छ्रवणाद् अपि । इन्द्रलोकम् अवाप्नोति सत्यम् एतन् मयोदितम्
arcanāt tasya devasya kīrtanāc chravaṇād api / indralokam avāpnoti satyam etan mayoditam