इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे कपिलावतारो नाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 37 मार्कण्डेय उवाच: स्वायम्भुवे ऽन्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे । अरुन्धतीप्रसूताया दाक्षायण्यास् सुतो ऽभवत्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kapilāvatāro nāma ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 37 mārkaṇḍeya uvāca: svāyambhuve 'ntare prāpte ādikalpe kṛte yuge / arundhatīprasūtāyā dākṣāyaṇyās suto 'bhavat
विश्रवां नाम राजा ऽभूच् छक्रतुल्यपराक्रमः । मथुराधिपतिः श्रीमांश् चक्रवर्ती महाबलः
viśravāṃ nāma rājā 'bhūc chakratulyaparākramaḥ / mathurādhipatiḥ śrīmāṃś cakravartī mahābalaḥ
निर्जिता ऽमरदैत्याश् च स राजा मघवा त्विव । सर्वकामसमृद्धाश् च ब्राह्मणाश् चेतरे जनाः
nirjitā 'maradaityāś ca sa rājā maghavā tviva / sarvakāmasamṛddhāś ca brāhmaṇāś cetare janāḥ
एवं शासयतः पृथ्वीं धनधान्यसमाकुलाम् । न दुर्भिक्षं न दारिद्र्यं क्वचिद् अस्तिं महीतले
evaṃ śāsayataḥ pṛthvīṃ dhanadhānyasamākulām / na durbhikṣaṃ na dāridryaṃ kvacid astiṃ mahītale
एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्ते प्रस्थितो ऽमरकण्टकम् । स्नात्वा च कोटितीर्थे वै समभ्यर्च्य महेश्वरम्
etasminn antare prāpte prasthito 'marakaṇṭakam / snātvā ca koṭitīrthe vai samabhyarcya maheśvaram
दक्षिणां मूर्तिम् आश्रित्य तस्य देवस्य भारत । समाधिस्थो भवेद् यावत् स राजा धर्मवत्सलः
dakṣiṇāṃ mūrtim āśritya tasya devasya bhārata / samādhistho bhaved yāvat sa rājā dharmavatsalaḥ
तावत् पश्यति मध्याह्ने प्रतीच्यादित्यमण्डलात् । द्वौ सूर्यौ पूर्वदिग्भागे गतौ द्वौ दाक्षिणां दिशम्
tāvat paśyati madhyāhne pratīcyādityamaṇḍalāt / dvau sūryau pūrvadigbhāge gatau dvau dākṣiṇāṃ diśam
द्वौ पातालं तथा चोर्द्ध्वं द्वौ सूर्यौ चण्डरूपिणौ । कालः संवर्तको वह्निः प्रजज्वाल तदा नृप
dvau pātālaṃ tathā corddhvaṃ dvau sūryau caṇḍarūpiṇau / kālaḥ saṃvartako vahniḥ prajajvāla tadā nṛpa
रौद्राश् च दारुणा वाता ववुः प्रलयकारिणः । दिग्दाहो भूमिकम्पश् च उत्कापाताश् च दारुणाः
raudrāś ca dāruṇā vātā vavuḥ pralayakāriṇaḥ / digdāho bhūmikampaś ca utkāpātāś ca dāruṇāḥ
पतितास् सिद्धगन्धर्वा देवलोकात् सकिन्नराः । विद्याधरास् तथा यक्षाः कर्मच्छेदादिव व्युताः
patitās siddhagandharvā devalokāt sakinnarāḥ / vidyādharās tathā yakṣāḥ karmacchedādiva vyutāḥ
विद्याधर्यो रुदन्त्यश् च तथैवाप्सरसस् तथा । प्रजज्वाल महावह्णिः सशैलवनकाननाम्
vidyādharyo rudantyaś ca tathaivāpsarasas tathā / prajajvāla mahāvahṇiḥ saśailavanakānanām
भस्मीकृत्य धरां सर्वां रेवाकूलम् इवागमत् । तृषार्तो दाहसन्तप्तस् तदाभूत् नृपसत्तमः
bhasmīkṛtya dharāṃ sarvāṃ revākūlam ivāgamat / tṛṣārto dāhasantaptas tadābhūt nṛpasattamaḥ
समुद्यतः पयः पातुं यावत् पश्यति मेकलाम् । तावत् तन् मध्यमार्गे तु वारि किंचिन् न विद्यते
samudyataḥ payaḥ pātuṃ yāvat paśyati mekalām / tāvat tan madhyamārge tu vāri kiṃcin na vidyate
प्रवाहो रेणुभूतश् च दृश्यते न तु नर्मदा । सरितः सागरान् छैलान् बभ्राम स सरांसि च
pravāho reṇubhūtaś ca dṛśyate na tu narmadā / saritaḥ sāgarān chailān babhrāma sa sarāṃsi ca
जलं पातुं न कुत्रापि लब्धवान् स नृपोत्तमः । अपश्यत् नर्मदां देवीं विन्ध्यं गिरिवरोत्तमम्
jalaṃ pātuṃ na kutrāpi labdhavān sa nṛpottamaḥ / apaśyat narmadāṃ devīṃ vindhyaṃ girivarottamam
प्रविष्टो नर्मदामध्ये नृपश् चिन्ताकुलो ऽभवत् । जलं विनाद्य मरणं नियतं मे न संशय
praviṣṭo narmadāmadhye nṛpaś cintākulo 'bhavat / jalaṃ vinādya maraṇaṃ niyataṃ me na saṃśaya
अन्तर्हितं जगत् कृत्स्नं न च किंचिज् जलं विना । चिन्तयित्वा नृपश्रेष्ठ ओंकारं च समाश्रयत्
antarhitaṃ jagat kṛtsnaṃ na ca kiṃcij jalaṃ vinā / cintayitvā nṛpaśreṣṭha oṃkāraṃ ca samāśrayat
पर्वतारोहणं यावत् तृषार्तः कर्तुम् इच्छति । तावत् पश्यति राजासौ तत्र वै कल्पशाखिनम्
parvatārohaṇaṃ yāvat tṛṣārtaḥ kartum icchati / tāvat paśyati rājāsau tatra vai kalpaśākhinam
फलितं पुष्पितं रम्यं शाखाभिर् उपशोभितम् । तं दृष्ट्वा शयितो राजा छायां प्राप्य सुशीतलाम्
phalitaṃ puṣpitaṃ ramyaṃ śākhābhir upaśobhitam / taṃ dṛṣṭvā śayito rājā chāyāṃ prāpya suśītalām
शरीरम् अमृतं भूतं जीविताशाभवत् तदा । अपश्यत् पुरुषं तत्र शयानं दीप्ततेजसम्
śarīram amṛtaṃ bhūtaṃ jīvitāśābhavat tadā / apaśyat puruṣaṃ tatra śayānaṃ dīptatejasam
तद् उच्छ्वासेन लोका वै कम्पिताश् चोर्द्ध्वशस् तदा । पातालानि तथा सप्त निःश्वासेन युधिष्ठिर
tad ucchvāsena lokā vai kampitāś corddhvaśas tadā / pātālāni tathā sapta niḥśvāsena yudhiṣṭhira
कुम्भाः पार्श्वे च चत्वारस् तस्य तिष्ठन्ति सोदकाः । तान् दृष्ट्वा चिन्तयामास तृषार्तो नृपसत्तमः
kumbhāḥ pārśve ca catvāras tasya tiṣṭhanti sodakāḥ / tān dṛṣṭvā cintayāmāsa tṛṣārto nṛpasattamaḥ
बोधये सुखसुप्तं नो नादत्तं च पिबाम्य् अहम् । किं करोमीती संचिन्त्य तं प्रणम्य स्थितो नृपः
bodhaye sukhasuptaṃ no nādattaṃ ca pibāmy aham / kiṃ karomītī saṃcintya taṃ praṇamya sthito nṛpaḥ
मानुषीं तनुम् आश्रित्य स्थितो ऽयं पुरुषोत्तमः । स्वयं प्रजापतिर् देवो हर्ता कर्ता जगत्प्रभुः
mānuṣīṃ tanum āśritya sthito 'yaṃ puruṣottamaḥ / svayaṃ prajāpatir devo hartā kartā jagatprabhuḥ
ततो ऽपश्यद् द्वितीयं च पुरुषं दीप्ततेजसम् । वृषारूढं त्रिनेत्रं च शूलपाणिपिनाकिनम्
tato 'paśyad dvitīyaṃ ca puruṣaṃ dīptatejasam / vṛṣārūḍhaṃ trinetraṃ ca śūlapāṇipinākinam
भस्मोज्ज्वलितगात्रं च जटामुकुटधारिणम् । कपालमालाभरणं तडिज्ज्योतिःसमप्रभम्
bhasmojjvalitagātraṃ ca jaṭāmukuṭadhāriṇam / kapālamālābharaṇaṃ taḍijjyotiḥsamaprabham
दंष्ट्राकरालं पुरुषं पिङ्गाक्षं शशिशेखरम् । तं दृष्ट्वा तादृशं रूपं सर्वेषां लोमहर्षणम्
daṃṣṭrākarālaṃ puruṣaṃ piṅgākṣaṃ śaśiśekharam / taṃ dṛṣṭvā tādṛśaṃ rūpaṃ sarveṣāṃ lomaharṣaṇam
राजा तुष्टाव देवेशं सर्वदेवनमस्कृतम् । जय देव महादेव आदिदेव नमो ऽस्तु ते
rājā tuṣṭāva deveśaṃ sarvadevanamaskṛtam / jaya deva mahādeva ādideva namo 'stu te
तृषा मां बाधते देव शूलपाणे शृणुष्व तत् । प्रयच्छ शीतलं तोयं येन जीवामि शङ्कर
tṛṣā māṃ bādhate deva śūlapāṇe śṛṇuṣva tat / prayaccha śītalaṃ toyaṃ yena jīvāmi śaṅkara
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रहसन्न् अब्रवीच् छिवः । जल्पतस् तस्य देवस्य चास्ये दृष्टाः समन्ततः
tasya tadvacanaṃ śrutvā prahasann abravīc chivaḥ / jalpatas tasya devasya cāsye dṛṣṭāḥ samantataḥ
सुरा ब्रह्मर्षयो लोकाः सप्त चैव चराचराः । पातालानि च भूतानि गन्धर्वोरगराक्षसाः
surā brahmarṣayo lokāḥ sapta caiva carācarāḥ / pātālāni ca bhūtāni gandharvoragarākṣasāḥ
ततो ददर्श नारीं च समुद्विग्नां समागताम् । रजो गुण्ठित सर्वाङ्गीं रुधिरेण परिप्लुताम्
tato dadarśa nārīṃ ca samudvignāṃ samāgatām / rajo guṇṭhita sarvāṅgīṃ rudhireṇa pariplutām
अनन्तदीप्ततेजस्कां मारुतोद्धूतमूर्धजाम् । बालं निधाय वामोरौ कन्यां चैव स्तनान्तरे
anantadīptatejaskāṃ mārutoddhūtamūrdhajām / bālaṃ nidhāya vāmorau kanyāṃ caiva stanāntare
ब्रह्मसूत्रत्रिदण्डाभ्यां कुण्डलाभ्यां अलंकृताम् । दृष्ट्वा तां स ततो राजा प्रोवाच वचनं तदा
brahmasūtratridaṇḍābhyāṃ kuṇḍalābhyāṃ alaṃkṛtām / dṛṣṭvā tāṃ sa tato rājā provāca vacanaṃ tadā
जय देवि महादेवि लोकानुग्रहकारिणि । तृषयाप्लुतदेहो ऽहं जलं पायय माम् इह
jaya devi mahādevi lokānugrahakāriṇi / tṛṣayāplutadeho 'haṃ jalaṃ pāyaya mām iha
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तं प्राह परमेश्वरी । स्तन्यं पिब महीप त्वं यदि त्वां वाधते तृषा
tasya tadvacanaṃ śrutvā taṃ prāha parameśvarī / stanyaṃ piba mahīpa tvaṃ yadi tvāṃ vādhate tṛṣā
तस्यास् तद्वचनं श्रुत्वा चिन्तयामास पार्थिवः । स्तनं पास्यामि देवेशि नारी वचनम् अब्रवीत्
tasyās tadvacanaṃ śrutvā cintayāmāsa pārthivaḥ / stanaṃ pāsyāmi deveśi nārī vacanam abravīt
प्रतिज्ञातं मया पूर्वं सुतेजस् ते नृपोत्तम । अग्रे न्यस्य स्तनं त्वां वै पश्चाद् दास्यामि बालकम्
pratijñātaṃ mayā pūrvaṃ sutejas te nṛpottama / agre nyasya stanaṃ tvāṃ vai paścād dāsyāmi bālakam
तस्मात् पिब महाभाग स्तन्यं मे नास्ति पातकम् । तत प्रोवाच नृपतिस् तां नारीं कामरूपिणीम्
tasmāt piba mahābhāga stanyaṃ me nāsti pātakam / tata provāca nṛpatis tāṃ nārīṃ kāmarūpiṇīm
अकार्यम् एतत् सर्वेषां मादृशानां कुतः कथा । अन्यो ऽन्यं जल्पतां तेषां सा तत्रान्तरधीयत
akāryam etat sarveṣāṃ mādṛśānāṃ kutaḥ kathā / anyo 'nyaṃ jalpatāṃ teṣāṃ sā tatrāntaradhīyata
क्व गता ऽसि महादेवीत्य् उक्त्वा विस्मयम् आगतः । स्वप्नलब्धा यथा वार्ता निष्कला प्रतिभासते
kva gatā 'si mahādevīty uktvā vismayam āgataḥ / svapnalabdhā yathā vārtā niṣkalā pratibhāsate
इन्द्रजालम् अयं यद्वन् मृगतृष्णाजलं यथा । एवं चिन्तयतस् तस्य पुनरग्रे व्यवस्थिता
indrajālam ayaṃ yadvan mṛgatṛṣṇājalaṃ yathā / evaṃ cintayatas tasya punaragre vyavasthitā
तां दृष्ट्वैव ततो राजा साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च । कासि त्वं हि वरारोहे सत्यम् एतद् ब्रवीहि मे
tāṃ dṛṣṭvaiva tato rājā sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca / kāsi tvaṃ hi varārohe satyam etad bravīhi me
उमा कात्यायनी गङ्गा वेदमाता सरस्वती । ब्रह्माणी च महालक्ष्मीः कथयस्व प्रसादतः
umā kātyāyanī gaṅgā vedamātā sarasvatī / brahmāṇī ca mahālakṣmīḥ kathayasva prasādataḥ
समानः पुरुषः को ऽयं कुम्भाश् चत्वार एव के । वृषारूढस्त्रिनेत्रश् च को ऽयं शूलपिनाकधृक्
samānaḥ puruṣaḥ ko 'yaṃ kumbhāś catvāra eva ke / vṛṣārūḍhastrinetraś ca ko 'yaṃ śūlapinākadhṛk
उत्सङ्गे निहितः को ऽयं बालकः का च कन्यका । मूर्खो ऽहं नाभिजानामि जननं मरणं यथा
utsaṅge nihitaḥ ko 'yaṃ bālakaḥ kā ca kanyakā / mūrkho 'haṃ nābhijānāmi jananaṃ maraṇaṃ yathā
स्त्र्य् उवाच: पृथिवीं विद्धि मां राजन् सप्तद्वीपैरलंकृताम् । सप्तपाताललोकैश् च सशैलवनकाननाम्
stry uvāca: pṛthivīṃ viddhi māṃ rājan saptadvīpairalaṃkṛtām / saptapātālalokaiś ca saśailavanakānanām
सरितः सागराः शैलाममोदरनिवासिनः । व्याप्तं मया जगत् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
saritaḥ sāgarāḥ śailāmamodaranivāsinaḥ / vyāptaṃ mayā jagat sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
पर्यङ्कशायिनं देवं शङ्खचक्रगदाधरम् । जगद्योनिं हरिं विद्धि संसारार्णवतारणम्
paryaṅkaśāyinaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam / jagadyoniṃ hariṃ viddhi saṃsārārṇavatāraṇam
त्रिनेत्रं शूलपाणिं च विद्धि देवं महेश्वरम् । वृषारूढं महादेवं लोकनाथं जगत्पतिम्
trinetraṃ śūlapāṇiṃ ca viddhi devaṃ maheśvaram / vṛṣārūḍhaṃ mahādevaṃ lokanāthaṃ jagatpatim
उत्सङ्गस्थं शिशुं विद्धि ब्रह्माणं सृष्टिकारकम् । त्रिभिर् व्याप्तं जगत्सर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः
utsaṅgasthaṃ śiśuṃ viddhi brahmāṇaṃ sṛṣṭikārakam / tribhir vyāptaṃ jagatsarvaṃ brahmaviṣṇumaheśvaraiḥ
जगत्सृष्टिकरो ब्रह्मा स्वयं पालयिता हरिः । संहारकारको रुद्रस् त्रिभिर् व्याप्तं जगत् ततः
jagatsṛṣṭikaro brahmā svayaṃ pālayitā hariḥ / saṃhārakārako rudras tribhir vyāptaṃ jagat tataḥ
कलशांश् चतुरो विद्धि समुद्रान् पर्वतस्थितान् । स्तनमध्ये गतां कन्यां नर्मदां विद्धिपावनीम्
kalaśāṃś caturo viddhi samudrān parvatasthitān / stanamadhye gatāṃ kanyāṃ narmadāṃ viddhipāvanīm
एतच् छ्रुत्वा वचो राजा विस्मयं परमं गतः । ततः कालेन महता पुनः सृष्टिः प्रवर्तते
etac chrutvā vaco rājā vismayaṃ paramaṃ gataḥ / tataḥ kālena mahatā punaḥ sṛṣṭiḥ pravartate
सर्वलोकहितार्थाय ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । कल्पे कल्पे मया दृष्टम् एतत् सर्वं युधिष्ठिर
sarvalokahitārthāya brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / kalpe kalpe mayā dṛṣṭam etat sarvaṃ yudhiṣṭhira
न्यग्रोधः कल्पवृक्षश् च ओंकारः सप्तकल्पगा । अहं वैदूर्यशैलश् च परलिङ्गानि भारत
nyagrodhaḥ kalpavṛkṣaś ca oṃkāraḥ saptakalpagā / ahaṃ vaidūryaśailaś ca paraliṅgāni bhārata
अक्षयं वा ऽव्ययं चैतत् सर्वं जानीहि तत्त्वतः । एतत् ते कथितं राजन् यत् पृष्टो ऽहं त्वया ऽनघ
akṣayaṃ vā 'vyayaṃ caitat sarvaṃ jānīhi tattvataḥ / etat te kathitaṃ rājan yat pṛṣṭo 'haṃ tvayā 'nagha
भक्तस्त्वं श्रवणे श्रद्धा पुराणानां न संशयः । श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य मुच्यते भवबन्धनात्
bhaktastvaṃ śravaṇe śraddhā purāṇānāṃ na saṃśayaḥ / śravaṇāt kīrtanād asya mucyate bhavabandhanāt