इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे विमलेश्वरवर्णनो नामैकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 40 युधिष्ठिर उवाच: मनसा चिन्तितं यच्च तद् एव समुपस्थितम् । लक्षणं सूत्रयागस्य पर्वतस्य तु वेष्टनम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe vimaleśvaravarṇano nāmaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 40 yudhiṣṭhira uvāca: manasā cintitaṃ yacca tad eva samupasthitam / lakṣaṇaṃ sūtrayāgasya parvatasya tu veṣṭanam
कस्मिन् काले प्रकर्तव्यं विधानां विधिपूर्वकम् । त्वम् एव वेत्सि सर्वं वै विदितं कुरु साम्प्रतम्
kasmin kāle prakartavyaṃ vidhānāṃ vidhipūrvakam / tvam eva vetsi sarvaṃ vai viditaṃ kuru sāmpratam
येन देवाः सगन्धर्वा मानुषाः पापयोनयः । तत्र यागप्रभावेण दिवि देवत्वम् आगताः
yena devāḥ sagandharvā mānuṣāḥ pāpayonayaḥ / tatra yāgaprabhāveṇa divi devatvam āgatāḥ
मार्कण्डेय उवाच: श्रूयतां राजशार्दूल सूत्रयागस्य लक्षणम् । चन्द्रसूर्योपरागे तु षडशीतिमुखे तथा
mārkaṇḍeya uvāca: śrūyatāṃ rājaśārdūla sūtrayāgasya lakṣaṇam / candrasūryoparāge tu ṣaḍaśītimukhe tathā
युगादौ विषुवे चैव व्यतीपाते च संक्रमे । कार्त्तिक्यां च तथा माघ्यां वैशाख्यां चैव भारत
yugādau viṣuve caiva vyatīpāte ca saṃkrame / kārttikyāṃ ca tathā māghyāṃ vaiśākhyāṃ caiva bhārata
सूर्योपरागतुल्यायां षष्ठ्यां हि कपिलस्य तु
sūryoparāgatulyāyāṃ ṣaṣṭhyāṃ hi kapilasya tu
वैशाखमासस्य तु या तृतीया नवम्यथोर्जस्य च शुक्लपक्षे । माघे त्वमा चैव नभस्यकृष्णा त्रयोदशी चेति युगादयस् तथा
vaiśākhamāsasya tu yā tṛtīyā navamyathorjasya ca śuklapakṣe / māghe tvamā caiva nabhasyakṛṣṇā trayodaśī ceti yugādayas tathā
पर्वस्वेतेषु कौन्तेय सूत्रयागं तु कारयेत् । अनन्तफलसंयुक्तं शिवेन कथितं पुरा
parvasveteṣu kaunteya sūtrayāgaṃ tu kārayet / anantaphalasaṃyuktaṃ śivena kathitaṃ purā
सूत्रेण वेष्टयेद् यस् तु पर्वतं शिवसन्निभम् । उमया सहितं देवं गणेशेन तथैव च
sūtreṇa veṣṭayed yas tu parvataṃ śivasannibham / umayā sahitaṃ devaṃ gaṇeśena tathaiva ca
तावद् युगसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । पुत्रिणी भर्तृसंयुक्ता नारी तद्वेष्टिनी भवेत्
tāvad yugasahasrāṇi svargaloke mahīyate / putriṇī bhartṛsaṃyuktā nārī tadveṣṭinī bhavet
कौशेयं पट्टसूत्रं च कार्पासं च महीपते । नवतन्तुं च यः कुर्याद् दश द्वादशतन्तुकम्
kauśeyaṃ paṭṭasūtraṃ ca kārpāsaṃ ca mahīpate / navatantuṃ ca yaḥ kuryād daśa dvādaśatantukam
अष्टादश महाराज चतुर्विंशति वा क्रमात् । क्षालयेत् कोटितीर्थे तु गन्धधूपेन वासयेत्
aṣṭādaśa mahārāja caturviṃśati vā kramāt / kṣālayet koṭitīrthe tu gandhadhūpena vāsayet
बध्नीयात् पुष्पमालां च दीपमालां च बोधयेत् । रात्रौ जागरणं कृत्वा ओंकारे विधिपूर्वकम्
badhnīyāt puṣpamālāṃ ca dīpamālāṃ ca bodhayet / rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā oṃkāre vidhipūrvakam
शिवध्यानपरो भूत्वा निराहारो निशां नयेत् । प्रभाते चोत्सवं कुर्याद् ओंकाराभ्यर्चनं तथा
śivadhyānaparo bhūtvā nirāhāro niśāṃ nayet / prabhāte cotsavaṃ kuryād oṃkārābhyarcanaṃ tathā
न्यग्रोधे बन्धयेत् सूत्रं समाधिस्थो नरेश्वर । कोटितीर्थं ततो गच्छेत् सर्वतीर्थमयं शुभम्
nyagrodhe bandhayet sūtraṃ samādhistho nareśvara / koṭitīrthaṃ tato gacchet sarvatīrthamayaṃ śubham
ऋणमोक्षं पापनाशं नरकेश्वरम् उत्तमम् । गन्धर्वेश्वरलिङ्गं तु गच्छेत् परमशोभनम्
ṛṇamokṣaṃ pāpanāśaṃ narakeśvaram uttamam / gandharveśvaraliṅgaṃ tu gacchet paramaśobhanam
अदृश्यं सर्वभूतानां नागकन्याभिरर्च्यते । तत्र स्नात्वा नरो राजन् गान्धर्वं लोकमाप्नुयात्
adṛśyaṃ sarvabhūtānāṃ nāgakanyābhirarcyate / tatra snātvā naro rājan gāndharvaṃ lokamāpnuyāt
ततो गच्छेन् नृपश्रेष्ठ अङ्गारेश्वरम् उत्तमम् । दर्शनात् तस्य लिङ्गस्य गाणपत्यम् अवाप्यते
tato gacchen nṛpaśreṣṭha aṅgāreśvaram uttamam / darśanāt tasya liṅgasya gāṇapatyam avāpyate
अङ्गारेण तपस्तप्तं दिव्यं वर्षशतं तथा । ग्रहत्वमगमत् सो ऽपि तीर्थस्य ऽस्य प्रभावतः
aṅgāreṇa tapastaptaṃ divyaṃ varṣaśataṃ tathā / grahatvamagamat so 'pi tīrthasya 'sya prabhāvataḥ
ब्रह्मावर्तं ततो गच्छेत् सर्वतीर्थम् अयं शुभम् । तत्र स्नात्वा नरो राजन् छिवलोकम् अवाप्नुयात्
brahmāvartaṃ tato gacchet sarvatīrtham ayaṃ śubham / tatra snātvā naro rājan chivalokam avāpnuyāt
तिलोदकप्रदानेन पितॄणां परमा गतिः । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तपस् तेपे सुदुष्करम्
tilodakapradānena pitṝṇāṃ paramā gatiḥ / divyaṃ varṣasahasraṃ tu tapas tepe suduṣkaram
ब्रह्मा चैव पुराकल्पे लोकानुग्रहकारकः । लिङ्गं मध्येश्वरं नाम जलमध्ये व्यवस्थितम्
brahmā caiva purākalpe lokānugrahakārakaḥ / liṅgaṃ madhyeśvaraṃ nāma jalamadhye vyavasthitam
पूज्यते नागकन्याभिर् न तत् पश्यन्ति मानवाः । दारुकेश्वरलिङ्गं तु सर्वपापप्रणाशनम्
pūjyate nāgakanyābhir na tat paśyanti mānavāḥ / dārukeśvaraliṅgaṃ tu sarvapāpapraṇāśanam
अर्चनात् तस्य देवस्य नरो विद्याधरो भवेत् । भृगुलिङ्गं ततो गच्छेद् भैरवो यत्र संस्थितः
arcanāt tasya devasya naro vidyādharo bhavet / bhṛguliṅgaṃ tato gacched bhairavo yatra saṃsthitaḥ
भृगुं गत्वा नरश्रेष्ठ मुच्यते ब्रह्महत्यया । जालेश्वरं ततो गच्छेत् पर्वतीर्थोत्तमोत्तमम्
bhṛguṃ gatvā naraśreṣṭha mucyate brahmahatyayā / jāleśvaraṃ tato gacchet parvatīrthottamottamam
स्नानमात्रो नरस् तत्र स भवे न पुनर् भवेत् । तिलोदकप्रदानेन पितॄणाम् अक्षया गतिः
snānamātro naras tatra sa bhave na punar bhavet / tilodakapradānena pitṝṇām akṣayā gatiḥ
भैरवं रूपमास्थाय बाणस्य च पुरत्रयम् । पातितं जलमध्ये तु नर्मदाया हरेण वै
bhairavaṃ rūpamāsthāya bāṇasya ca puratrayam / pātitaṃ jalamadhye tu narmadāyā hareṇa vai
ज्वलत्पाशुपतास्त्रेण तत्रैव तद् अनन्तरम् । तद् अस्त्रसङ्गमाच् छीघ्रं पातालाच् चोत्थितं ततः
jvalatpāśupatāstreṇa tatraiva tad anantaram / tad astrasaṅgamāc chīghraṃ pātālāc cotthitaṃ tataḥ
लिङ्गं जालेश्वरं नाम ब्रह्महत्यां व्यपोहति । कोटितीर्थं ततो गच्छेत् स्नात्वा च विधिपूर्वकम्
liṅgaṃ jāleśvaraṃ nāma brahmahatyāṃ vyapohati / koṭitīrthaṃ tato gacchet snātvā ca vidhipūrvakam
वलक्षं बन्धयेत् सूत्रम् ओंकारस्य तु भारत । ओंकारं च समभ्यर्च्य दीपमालां च बोधयेत्
valakṣaṃ bandhayet sūtram oṃkārasya tu bhārata / oṃkāraṃ ca samabhyarcya dīpamālāṃ ca bodhayet
सफलः सूत्रयागस् तु त्वत्प्रसादान् महेश्वर । यतींश् च भोजयेत् तत्र दद्याच् छक्त्या च दक्षिणाम्
saphalaḥ sūtrayāgas tu tvatprasādān maheśvara / yatīṃś ca bhojayet tatra dadyāc chaktyā ca dakṣiṇām
सार्द्धं च बन्धुभृत्यैश् च पारणं क्रियते नृप । यः शारीरेण कष्टेन पर्यटेच् छिवपर्वतम्
sārddhaṃ ca bandhubhṛtyaiś ca pāraṇaṃ kriyate nṛpa / yaḥ śārīreṇa kaṣṭena paryaṭec chivaparvatam
पदे पदे यज्ञफल तस्य स्याच् छङ्करो ऽब्रवीत् । पुरा देवगणैः सर्वैः सिद्धगन्धर्वकिन्नरैः
pade pade yajñaphala tasya syāc chaṅkaro 'bravīt / purā devagaṇaiḥ sarvaiḥ siddhagandharvakinnaraiḥ
विद्याधरैस् तथा यक्षैर् असुरैर् दैत्यदानवैः । चन्द्रादित्यग्रहैश् चैव नक्षत्रध्रुवमण्डलैः
vidyādharais tathā yakṣair asurair daityadānavaiḥ / candrādityagrahaiś caiva nakṣatradhruvamaṇḍalaiḥ
विश्वेदेवैश् च साध्यैश् च मरुद्भिर् वसुभिस् तथा । देवराजेन चेन्द्राण्या सावित्र्या चैव भारत
viśvedevaiś ca sādhyaiś ca marudbhir vasubhis tathā / devarājena cendrāṇyā sāvitryā caiva bhārata
अरुन्धत्या सरस्वत्या गायत्र्या स च पर्वतः । सूत्रेण वेष्टितो भक्त्या फलं प्राप्तं शिवोदितम्
arundhatyā sarasvatyā gāyatryā sa ca parvataḥ / sūtreṇa veṣṭito bhaktyā phalaṃ prāptaṃ śivoditam
अहल्या मेनका रम्भा घृताची चोर्वशी तथा । तिलोत्तमा तथा चान्या सरितः सागराश् च वै
ahalyā menakā rambhā ghṛtācī corvaśī tathā / tilottamā tathā cānyā saritaḥ sāgarāś ca vai
वेष्टनात् पर्वतस्यास्य दिग्देवत्वमवाप्तवान् । यावच् चन्द्रश् च सूर्यश् च यावत् तिष्ठति मेदिनी
veṣṭanāt parvatasyāsya digdevatvamavāptavān / yāvac candraś ca sūryaś ca yāvat tiṣṭhati medinī
सूत्रयागप्रभावेण तावच् छिवपुरे वसेत् । एतत् ते कथितं राजन् सूत्रयागस्य यत्फलम्
sūtrayāgaprabhāveṇa tāvac chivapure vaset / etat te kathitaṃ rājan sūtrayāgasya yatphalam
श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य रुद्रस्यानुचरो भवेत्
śravaṇāt kīrtanād asya rudrasyānucaro bhavet