इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे एरण्डीसङ्गममहिमानुवर्णनो नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 44 युधिष्ठिरौवाच: सुकन्यार्थे मुनिः शप्तश् चन्द्रवत्या महामुने । वल्मीकाच् च कथं मुक्तश् च्यवनः काममोहितः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe eraṇḍīsaṅgamamahimānuvarṇano nāma tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 44 yudhiṣṭhirauvāca: sukanyārthe muniḥ śaptaś candravatyā mahāmune / valmīkāc ca kathaṃ muktaś cyavanaḥ kāmamohitaḥ
परलोकं कथं प्राप्तो ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः । कथयस्व महाबाहो परं कौतूहलं हि मे
paralokaṃ kathaṃ prāpto brāhmaṇo brahmavittamaḥ / kathayasva mahābāho paraṃ kautūhalaṃ hi me
मार्कण्डेय उवाच: शृणु त्वं राजशार्दूल कथ्यमानं निबोध मे । निमिः पुत्रं च राज्ये वै सूर्यसेनं निवेश्य च
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu tvaṃ rājaśārdūla kathyamānaṃ nibodha me / nimiḥ putraṃ ca rājye vai sūryasenaṃ niveśya ca
आदिदेशाथ मतिमाञ् ज्येष्ठा वै भगिनी तथा । च्यवनाय प्रदातव्या ब्राह्मणाय न संशयः
ādideśātha matimāñ jyeṣṭhā vai bhaginī tathā / cyavanāya pradātavyā brāhmaṇāya na saṃśayaḥ
एरण्ड्याः सङ्गमे चेष्ट्वा हयमेधं मखोत्तमम् । सर्वयज्ञकृतं पुण्यं ब्राह्मणाय प्रदास्यसि
eraṇḍyāḥ saṅgame ceṣṭvā hayamedhaṃ makhottamam / sarvayajñakṛtaṃ puṇyaṃ brāhmaṇāya pradāsyasi
उक्त्वैवं सूर्यसेनं तु स गतः शिवमन्दिरे । एवम् अस्त्विति तं चोक्त्वा सूर्यसेनः प्रतापवान्
uktvaivaṃ sūryasenaṃ tu sa gataḥ śivamandire / evam astviti taṃ coktvā sūryasenaḥ pratāpavān
एवं संचिन्त्य मनसा सर्वसंभारसंवृतः । स जगाम सुरैः सार्द्धं कन्याम् आदाय भूपतिः
evaṃ saṃcintya manasā sarvasaṃbhārasaṃvṛtaḥ / sa jagāma suraiḥ sārddhaṃ kanyām ādāya bhūpatiḥ
मण्डपांश् चैव यूपांश् च पञ्चयोजनविस्तरान् । स चकार ततो राजा पितुराज्ञाम् अनुस्मरन्
maṇḍapāṃś caiva yūpāṃś ca pañcayojanavistarān / sa cakāra tato rājā piturājñām anusmaran
यज्ञस् तेन समारब्धः समाप्तवरदक्षिणः । रममाणा सुकन्या च कन्याभिर् नृपतिस्वसा
yajñas tena samārabdhaḥ samāptavaradakṣiṇaḥ / ramamāṇā sukanyā ca kanyābhir nṛpatisvasā
श्रुत्वा शब्दं च वल्मीके कर्तुं क्रीडां समाययौ । तत्रापश्यत् मानुषं सा चक्षुर् हीनमधोमुखम्
śrutvā śabdaṃ ca valmīke kartuṃ krīḍāṃ samāyayau / tatrāpaśyat mānuṣaṃ sā cakṣur hīnamadhomukham
दृष्ट्वा सा कण्टकेनैव विव्याध च गृहं गता । हाहाकारो महानासीत् किम् एतद् इति भारत
dṛṣṭvā sā kaṇṭakenaiva vivyādha ca gṛhaṃ gatā / hāhākāro mahānāsīt kim etad iti bhārata
दुर्मनाः सूर्यसेनस् तु ब्राह्मणैः सह सत्वरम् । आजुहाव ततो देवाव् अश्विनौ पाकशासनम्
durmanāḥ sūryasenas tu brāhmaṇaiḥ saha satvaram / ājuhāva tato devāv aśvinau pākaśāsanam
यज्ञं निवर्तयामास यथावद् विधिपूर्वकम् । निवर्त्य च ततो यज्ञं राजा परमधार्मिकः
yajñaṃ nivartayāmāsa yathāvad vidhipūrvakam / nivartya ca tato yajñaṃ rājā paramadhārmikaḥ
देवान् अभ्यर्चयामास च्यवनाय महात्मने । दिव्यं चक्षुर् ददध्वं हि वपुः कान्तं नवं वयः
devān abhyarcayāmāsa cyavanāya mahātmane / divyaṃ cakṣur dadadhvaṃ hi vapuḥ kāntaṃ navaṃ vayaḥ
एवम् अभ्यर्थितैर् देवैर् दत्तं चक्षुर् युधिष्ठिर । रूपयौ वनसंपन्नं कामदेवसमं वपुः
evam abhyarthitair devair dattaṃ cakṣur yudhiṣṭhira / rūpayau vanasaṃpannaṃ kāmadevasamaṃ vapuḥ
ततः प्रसादयित्वा ऽसौ च्यवनं वाक्यम् अब्रवीत् । तत्क्षमस्व महाभाग यत्कृतं ते सुकन्यया
tataḥ prasādayitvā 'sau cyavanaṃ vākyam abravīt / tatkṣamasva mahābhāga yatkṛtaṃ te sukanyayā
गृहाण पाणिमस्यास् त्वं मुने कोपं परित्यज । एवम् अभ्यर्थितो राज्ञा मुनिरोमित्य् उवाच ह
gṛhāṇa pāṇimasyās tvaṃ mune kopaṃ parityaja / evam abhyarthito rājñā muniromity uvāca ha
ततश् चावभृथे युग्मं चण्डवेगासमागमे । संस्थाप्य विधिवद् राजा तस्मै दत्त्वा क्रतोः फलम्
tataś cāvabhṛthe yugmaṃ caṇḍavegāsamāgame / saṃsthāpya vidhivad rājā tasmai dattvā kratoḥ phalam
चकार पाणिग्रहणं सुकन्याया मनोहरम् । दिव्यरूपधरौ तौ तु लक्ष्मीनारायणाव् इव
cakāra pāṇigrahaṇaṃ sukanyāyā manoharam / divyarūpadharau tau tu lakṣmīnārāyaṇāv iva
संजातौ दम्पती तत्र हर्षेणोत्फुल्ललोचनौ । दत्त्वा कन्यां मुनेस् तत्र सूर्यसेनः पुरं ययौ
saṃjātau dampatī tatra harṣeṇotphullalocanau / dattvā kanyāṃ munes tatra sūryasenaḥ puraṃ yayau
बुभुजे विविधान् भोगान् छक्रतुल्यपराक्रमः । सूर्यसेनं सुकन्यां च च्यवनं शक्रम् अश्विनौ
bubhuje vividhān bhogān chakratulyaparākramaḥ / sūryasenaṃ sukanyāṃ ca cyavanaṃ śakram aśvinau
भोजनान्ते स्मरेद् यस् तु चक्षुस् तस्य न हीयते । एतत् ते कथितं राजंश् चण्डैरण्डकसङ्गमम्
bhojanānte smared yas tu cakṣus tasya na hīyate / etat te kathitaṃ rājaṃś caṇḍairaṇḍakasaṅgamam
तत्र स्नातो दिवं याति न पुनर्गर्भम् आविशेत् । यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषम् उत्सृजेत्
tatra snāto divaṃ yāti na punargarbham āviśet / yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet
आख्यानं कथयिष्यामि यथा दृष्टं यथाश्रुतम् । बभ्राम सर्वतीर्थानि दुर्वासाश् चोग्रतापसः
ākhyānaṃ kathayiṣyāmi yathā dṛṣṭaṃ yathāśrutam / babhrāma sarvatīrthāni durvāsāś cogratāpasaḥ
पितृतीर्थं समागम्य पितॄणां हितकाम्यया । तत्र स्नात्वार्चयित्वा च शूलपाणिं पितामहम्
pitṛtīrthaṃ samāgamya pitṝṇāṃ hitakāmyayā / tatra snātvārcayitvā ca śūlapāṇiṃ pitāmaham
जलाञ्जलिं कुशतिलां पितृपिण्डमवासृजत् । दत्त्वा पिण्डं मुनीन् प्राह परं विस्मयमागतः
jalāñjaliṃ kuśatilāṃ pitṛpiṇḍamavāsṛjat / dattvā piṇḍaṃ munīn prāha paraṃ vismayamāgataḥ
करे गृह्णन्ति पितरः पिण्डानीह मया श्रुतम् । तद् अद्य भो न पश्यामि तीर्थयात्रा निरर्थिका
kare gṛhṇanti pitaraḥ piṇḍānīha mayā śrutam / tad adya bho na paśyāmi tīrthayātrā nirarthikā
तम् उग्रतापसं ज्ञात्वा प्रोचुस्ते मुनयस् तदा । करे गृह्णन्ति पितरः पिण्डं दर्शे प्रकल्पितम्
tam ugratāpasaṃ jñātvā procuste munayas tadā / kare gṛhṇanti pitaraḥ piṇḍaṃ darśe prakalpitam
सत्यम् एतन् मुनिश्रेष्ठ नान्यथा वेदभाषितम् । तद्दर्शं च प्रतीक्ष त्वं तीर्थान्तरदिदृक्षया
satyam etan muniśreṣṭha nānyathā vedabhāṣitam / taddarśaṃ ca pratīkṣa tvaṃ tīrthāntaradidṛkṣayā
चुकोप वै तदा विप्र ऋषिश् चैवाब्रवीद् वचः । अत्र नो पातये पिण्डं स्नानं दानं करोमि न
cukopa vai tadā vipra ṛṣiś caivābravīd vacaḥ / atra no pātaye piṇḍaṃ snānaṃ dānaṃ karomi na
दुर्वासास् तु ततः प्राह एरण्डं मुनिपुङ्गवम् । करे कमण्डलुं कृत्वा जलपूर्णं महामुनिम्
durvāsās tu tataḥ prāha eraṇḍaṃ munipuṅgavam / kare kamaṇḍaluṃ kṛtvā jalapūrṇaṃ mahāmunim
शरीरं क्लिश्यसे कस्मात् तवात्र निष्फलं तपः । ओंकारं कल्पगां गच्छ गृहीत्वैकं कमण्डलुम्
śarīraṃ kliśyase kasmāt tavātra niṣphalaṃ tapaḥ / oṃkāraṃ kalpagāṃ gaccha gṛhītvaikaṃ kamaṇḍalum
एकः पितामहः पूज्यो गयायां प्रभुर् अव्ययः । उक्त्वैवम् ऋषिभिः सार्द्धं गिरिं त्व् अमरकण्टकम्
ekaḥ pitāmahaḥ pūjyo gayāyāṃ prabhur avyayaḥ / uktvaivam ṛṣibhiḥ sārddhaṃ giriṃ tv amarakaṇṭakam
आजगाम महातेजा गत्वा तत्र च भारत । ओंकारस्यार्चनं कृत्वा स्तोत्रम् एतद् उदाहरत्
ājagāma mahātejā gatvā tatra ca bhārata / oṃkārasyārcanaṃ kṛtvā stotram etad udāharat
नमः कालाय देवाय त्रिदेवाय त्रिमूर्तये । अव्यक्ताव्यक्तरूपाय अनन्तानन्तगामिने
namaḥ kālāya devāya tridevāya trimūrtaye / avyaktāvyaktarūpāya anantānantagāmine
ऋग्यजुः सामरूपाय सर्वज्ञाय नमो ऽस्तु ते । भवोद्भव जगन्नाथ उमाकान्त नमो ऽस्तु ते
ṛgyajuḥ sāmarūpāya sarvajñāya namo 'stu te / bhavodbhava jagannātha umākānta namo 'stu te
असुरघ्नाय देवाय त्रिपुरघ्नाय ते नमः । सद्योजातस् तथा घोरः पुरुषेशाय ते नमः
asuraghnāya devāya tripuraghnāya te namaḥ / sadyojātas tathā ghoraḥ puruṣeśāya te namaḥ
जयकालाग्निरुद्राय संवर्ताय नमो नमः । हृषीकेश्वररुद्राय पुरुषेशाय ते नमः
jayakālāgnirudrāya saṃvartāya namo namaḥ / hṛṣīkeśvararudrāya puruṣeśāya te namaḥ
नमः शम्भवाय मयोभवाय शङ्कराय नमो ऽस्तु ते । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रवरद त्रिनेत्राय नमो ऽस्तु ते
namaḥ śambhavāya mayobhavāya śaṅkarāya namo 'stu te / brahmaviṣṇvindravarada trinetrāya namo 'stu te
श्रीकण्ठनीलकण्ठाय नमः सोमार्धधारिणे । कपालमालिने तुभ्यं नमः खट्वाङ्गधारिणे
śrīkaṇṭhanīlakaṇṭhāya namaḥ somārdhadhāriṇe / kapālamāline tubhyaṃ namaḥ khaṭvāṅgadhāriṇe
नमः त्रिशूलहस्ताय नागाभरणभूषिणे । नमः पिनाकिने तुभ्यं महानाथ नमो ऽस्तु ते
namaḥ triśūlahastāya nāgābharaṇabhūṣiṇe / namaḥ pinākine tubhyaṃ mahānātha namo 'stu te
शर्वाय सर्वरूपाय चराचर नमो ऽस्तु ते । जिह्वाचापल्यभावेन खेदितो ऽसि मया प्रभो
śarvāya sarvarūpāya carācara namo 'stu te / jihvācāpalyabhāvena khedito 'si mayā prabho
क्षमस्व मे सुरेशान इह लोके परत्र च । त्वत्समो नास्ति देवेश कश्चिद् अन्य उमापते
kṣamasva me sureśāna iha loke paratra ca / tvatsamo nāsti deveśa kaścid anya umāpate
श्रुत्वा स्तोत्रम् इदं दिव्यं शिव ओंकाररूपधृक् । वरं वृणु महाभाग इति वाक्यम् उवाच ह
śrutvā stotram idaṃ divyaṃ śiva oṃkārarūpadhṛk / varaṃ vṛṇu mahābhāga iti vākyam uvāca ha
दुर्वासा उवाच: यदि तुष्टो ऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । पितृतीर्थसमं तीर्थम् एतद् अस्त्व् इति देहि मे
durvāsā uvāca: yadi tuṣṭo 'si deveśa yadi deyo varo mama / pitṛtīrthasamaṃ tīrtham etad astv iti dehi me
ओंकार उवाच: एतत् सर्वं भवत्वद्य मत्प्रसादात् तपोधन । असाध्यम् अपि साध्यं ते त्रैलोक्ये सचराचरे
oṃkāra uvāca: etat sarvaṃ bhavatvadya matprasādāt tapodhana / asādhyam api sādhyaṃ te trailokye sacarācare
एवं लब्ध्वा वरं विप्रो गिरेर् वै पूर्वभागतः । उवास मुनिभिः सार्द्धं दुर्वासा उग्र तापसः
evaṃ labdhvā varaṃ vipro girer vai pūrvabhāgataḥ / uvāsa munibhiḥ sārddhaṃ durvāsā ugra tāpasaḥ
अत्रान्तरे नृपश्रेष्ठ ब्रह्माणं प्राह नारदः । पितृतीर्थं गया नष्टा दुर्वाससः कोपतस् ततः
atrāntare nṛpaśreṣṭha brahmāṇaṃ prāha nāradaḥ / pitṛtīrthaṃ gayā naṣṭā durvāsasaḥ kopatas tataḥ
आस्ते स नर्मदातीरे ओंकारे ऽमरकण्टके । नारदस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मा लोकानुकम्पया
āste sa narmadātīre oṃkāre 'marakaṇṭake / nāradasya vacaḥ śrutvā brahmā lokānukampayā
हंसयानं समारूढो देवैः सह नृपोत्तम । आजगामाश्रमं तत्र दुर्वासा यत्र संस्थितः
haṃsayānaṃ samārūḍho devaiḥ saha nṛpottama / ājagāmāśramaṃ tatra durvāsā yatra saṃsthitaḥ
दृष्ट्वा पितामहं देवमेरण्डो मुनिपुंगवः । कमण्डलुं समादाय पादमूले तु ब्रह्मणः
dṛṣṭvā pitāmahaṃ devameraṇḍo munipuṃgavaḥ / kamaṇḍaluṃ samādāya pādamūle tu brahmaṇaḥ
विनिक्षिप्य यथा न्यायम् अर्घं दत्त्वा च तस्थिवान् । कमण्डलुजलोद्भूतः प्रवाहो नर्मदां गतः
vinikṣipya yathā nyāyam arghaṃ dattvā ca tasthivān / kamaṇḍalujalodbhūtaḥ pravāho narmadāṃ gataḥ
ततः संपूज्य विधिवद् दुर्वासास् तं पितामहम् । ब्रह्मोवाच: उद्भवेद् यदि ते तीर्थममासोमसमागमे
tataḥ saṃpūjya vidhivad durvāsās taṃ pitāmaham / brahmovāca: udbhaved yadi te tīrthamamāsomasamāgame
इदानीं पितृतीर्थं तु जनैर् नेहोपदृश्यते । अनिवर्त्यस् तु शापस्ते तत्पूर्णं कुरु सांप्रतम्
idānīṃ pitṛtīrthaṃ tu janair nehopadṛśyate / anivartyas tu śāpaste tatpūrṇaṃ kuru sāṃpratam
दुर्वासा उवाच: मया निवर्तितः शापो वचनात् ते पितामह । पितॄणां दर्शनं तत्र गयापितृविसर्जिनी
durvāsā uvāca: mayā nivartitaḥ śāpo vacanāt te pitāmaha / pitṝṇāṃ darśanaṃ tatra gayāpitṛvisarjinī
भविष्यति प्रसादात् ते तस्मिंस् तीर्थे पितामह । एवम् अस्त्व् इति तं चोक्त्वा दिवं ब्रह्मा ययौ नृप
bhaviṣyati prasādāt te tasmiṃs tīrthe pitāmaha / evam astv iti taṃ coktvā divaṃ brahmā yayau nṛpa
नमस्कृत्य महेशानं सुरासुरनमस्कृतम् । हर्षेण महताविष्टः पूज्यमानो द्विजोत्तमैः
namaskṛtya maheśānaṃ surāsuranamaskṛtam / harṣeṇa mahatāviṣṭaḥ pūjyamāno dvijottamaiḥ
दुर्वासास् तु मुनिश्रेष्ठस् तत्रैवान्तरधीयत । तेन पुण्यतमं लोके तत्रैरण्डी समागता
durvāsās tu muniśreṣṭhas tatraivāntaradhīyata / tena puṇyatamaṃ loke tatrairaṇḍī samāgatā
एरण्डीश्वरलिङ्गं तु सुरासुरनमस्कृतम् । पुण्यकर्मानुपश्येद् अमासोमसमागमे
eraṇḍīśvaraliṅgaṃ tu surāsuranamaskṛtam / puṇyakarmānupaśyed amāsomasamāgame
दृष्ट्वा तत्परमं लिङ्गं यमलोकं न पश्यति । एतत् तु कथितं राजन् मया त्वां प्रति भारत
dṛṣṭvā tatparamaṃ liṅgaṃ yamalokaṃ na paśyati / etat tu kathitaṃ rājan mayā tvāṃ prati bhārata
श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य गच्छेत् माहेश्वरं पुरम्
śravaṇāt kīrtanād asya gacchet māheśvaraṃ puram