इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे चण्डवेगामाहात्म्यवर्णनो नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्याय RKS अध्याय 43 मार्कण्डेय उवाच: एरण्डीनर्मदायोगं ततो गच्छेद् युधिष्ठिर । तृतीया चण्डवेगा च स्वर्गसोपानपद्धतिः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe caṇḍavegāmāhātmyavarṇano nāma dvicatvāriṃśo 'dhyāya RKS adhyāya 43 mārkaṇḍeya uvāca: eraṇḍīnarmadāyogaṃ tato gacched yudhiṣṭhira / tṛtīyā caṇḍavegā ca svargasopānapaddhatiḥ
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः । तिलोदकप्रदानेन पिण्डपातेन भारत
tatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ / tilodakapradānena piṇḍapātena bhārata
अनेककालिका तृप्तिः पितॄणाम् उपजायते । अमासोमसमायोगे राहुग्रस्ते दिवाकरे
anekakālikā tṛptiḥ pitṝṇām upajāyate / amāsomasamāyoge rāhugraste divākare
एरण्डीसङ्गमस्थाने पुण्यसंख्या न विद्यते । एरण्डीश्वरलिङ्गं तु सर्वपापप्रणाशनम्
eraṇḍīsaṅgamasthāne puṇyasaṃkhyā na vidyate / eraṇḍīśvaraliṅgaṃ tu sarvapāpapraṇāśanam
कुङ्कुमेन समालिप्य गन्धधूपैः प्रपूजयेत् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु मोदते शिवसन्निधौ
kuṅkumena samālipya gandhadhūpaiḥ prapūjayet / divyaṃ varṣasahasraṃ tu modate śivasannidhau
दर्शनात् तस्य लिङ्गस्य गाणपत्यम् अवाप्नुयात् । भद्ररुद्रेश्वरं नाम लिङ्गं परमसिद्धिदम्
darśanāt tasya liṅgasya gāṇapatyam avāpnuyāt / bhadrarudreśvaraṃ nāma liṅgaṃ paramasiddhidam
भद्ररुद्रौ पुराकल्पे गन्धर्वौ भ्रातरौ तथा । तम् अभ्यर्च्य विधानेन गतौ वैद्याधरं पुरम्
bhadrarudrau purākalpe gandharvau bhrātarau tathā / tam abhyarcya vidhānena gatau vaidyādharaṃ puram
गायन्ति पितरो गाथां तथैव च पितामहाः । तिलोदकप्रदानेन पिण्डपातेन भारत
gāyanti pitaro gāthāṃ tathaiva ca pitāmahāḥ / tilodakapradānena piṇḍapātena bhārata
वसेत् मन्वन्तराणीह रुद्रलोके चतुर्दश । अस्त्रेण तु हता ये वै दैवात् पापमृता नराः
vaset manvantarāṇīha rudraloke caturdaśa / astreṇa tu hatā ye vai daivāt pāpamṛtā narāḥ
चतुर्दश्यां तु श्राद्धेन वृषोत्सर्गेण भारत । वीरलोकम् अवाप्यैव तत्र क्रीडन्ति मानवाः
caturdaśyāṃ tu śrāddhena vṛṣotsargeṇa bhārata / vīralokam avāpyaiva tatra krīḍanti mānavāḥ
तत्र यस् त्यजति प्राणान् अवशः स्ववशो ऽपि वा । तीर्थस्यास्य प्रभावेण स भवे न पुनर् भवेत्
tatra yas tyajati prāṇān avaśaḥ svavaśo 'pi vā / tīrthasyāsya prabhāveṇa sa bhave na punar bhavet
चतुर्युगसहस्राणि राजा वैद्याधरे पुरे । आख्यानं कथयिष्यामि यथादृष्टं पुरा ऽनघ
caturyugasahasrāṇi rājā vaidyādhare pure / ākhyānaṃ kathayiṣyāmi yathādṛṣṭaṃ purā 'nagha
चाक्षुषे चान्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे । निमिर्नाम पुरा राजा चक्रवर्ती विशाम्पते
cākṣuṣe cāntare prāpte ādikalpe kṛte yuge / nimirnāma purā rājā cakravartī viśāmpate
पक्षियोनौ च संप्राप्तः कोपाद् वै ब्राह्मणस्य च । अस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् दर्शसोमसमागमे
pakṣiyonau ca saṃprāptaḥ kopād vai brāhmaṇasya ca / asya tīrthasya māhātmyād darśasomasamāgame
स्नात्वा संत्यज्य तां योनिं राज्यं कृत्वा दिवं गतः । युधिष्ठिर उवाच: कथं स राजा संप्राप्तो मानुषीं च तनुं पुनः
snātvā saṃtyajya tāṃ yoniṃ rājyaṃ kṛtvā divaṃ gataḥ / yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ sa rājā saṃprāpto mānuṣīṃ ca tanuṃ punaḥ
एतद् आश्चर्यभूतं मे कथयस्व महामते । मार्कण्डेय उवाच: सुकन्यां नाम कन्यां वै ययाचे च्यवनो नृपम्
etad āścaryabhūtaṃ me kathayasva mahāmate / mārkaṇḍeya uvāca: sukanyāṃ nāma kanyāṃ vai yayāce cyavano nṛpam
राज्ञी चन्द्रवती नाम निमेरासीत् पतिव्रता । सा पुत्रीं जनयामास प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसीम्
rājñī candravatī nāma nimerāsīt pativratā / sā putrīṃ janayāmāsa prāṇebhyo 'pi garīyasīm
एकदा तु नृपश्रेष्ठः सुखासीनो यदृच्छया । आगतं च्यवनं दृष्ट्वा अर्घपाद्यैर् अपूजयत्
ekadā tu nṛpaśreṣṭhaḥ sukhāsīno yadṛcchayā / āgataṃ cyavanaṃ dṛṣṭvā arghapādyair apūjayat
अद्य मे सफलं जन्म त्वत्पादाम्बुजदर्शनात् । अनुग्रहम् इमं मन्ये भोजनं कर्तुम् अर्हसि
adya me saphalaṃ janma tvatpādāmbujadarśanāt / anugraham imaṃ manye bhojanaṃ kartum arhasi
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रोवाच च्यवनो मुनिः । कन्यां ददासि चेत् मह्यं भार्यार्थं धर्मतत्पराम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā provāca cyavano muniḥ / kanyāṃ dadāsi cet mahyaṃ bhāryārthaṃ dharmatatparām
तदा भोक्ष्ये महीपाल नो चेत् पापम् अवाप्स्यसि । राजोवाच: एका मे दुहिता ब्रह्मन् राज्ञीं याचस्व वर्णिनीम्
tadā bhokṣye mahīpāla no cet pāpam avāpsyasi / rājovāca: ekā me duhitā brahman rājñīṃ yācasva varṇinīm
कन्यादाने न शक्तो ऽहं सत्यम् एतत् तवोदितम् । ततः श्रुत्वा वचो राज्ञीं मुनिर् वचनम् अब्रवीत्
kanyādāne na śakto 'haṃ satyam etat tavoditam / tataḥ śrutvā vaco rājñīṃ munir vacanam abravīt
कन्यां देहि च मे राज्ञि गृहिणः पुत्रकारणात् । प्रहस्य चाब्रवीद् राज्ञी न ते योग्या द्विजोत्तम
kanyāṃ dehi ca me rājñi gṛhiṇaḥ putrakāraṇāt / prahasya cābravīd rājñī na te yogyā dvijottama
अन्यदाचक्ष्व ब्रह्मर्षे तद् ददामि न संशयः । ततः कोपाच्छशापैनां पक्षियोनिं तु गच्छसि
anyadācakṣva brahmarṣe tad dadāmi na saṃśayaḥ / tataḥ kopācchaśāpaināṃ pakṣiyoniṃ tu gacchasi
शापं श्रुत्वा ततो राज्ञी शशापाथ महामुनिम् । यदि मे विद्यते सत्यं भर्तृभक्तिश् च निश्चला
śāpaṃ śrutvā tato rājñī śaśāpātha mahāmunim / yadi me vidyate satyaṃ bhartṛbhaktiś ca niścalā
शप्ता निरपराधाहं नेत्रहीनो भविष्यसि । परस्परं च तौ शप्तौ नर्मदातीरमागतौ
śaptā niraparādhāhaṃ netrahīno bhaviṣyasi / parasparaṃ ca tau śaptau narmadātīramāgatau
चचार च्यवनश् चोग्रमेरण्डीसङ्गमे तपः । दिव्यं वर्षसहस्रं तु वल्मीकेन तु पूरितः
cacāra cyavanaś cogrameraṇḍīsaṅgame tapaḥ / divyaṃ varṣasahasraṃ tu valmīkena tu pūritaḥ
गिरेर् वै पूर्वभागे तु मध्यारण्यम् इति स्मृतम् । कदम्बवृक्षम् आसाद्य वने तस्मिंश् च दम्पती
girer vai pūrvabhāge tu madhyāraṇyam iti smṛtam / kadambavṛkṣam āsādya vane tasmiṃś ca dampatī
पुष्पिते फलिते रम्ये संजातौ पक्षिरूपिणौ । अन्ये ऽपि पक्षिणस् तत्र समुद्भूताः सहस्रशः
puṣpite phalite ramye saṃjātau pakṣirūpiṇau / anye 'pi pakṣiṇas tatra samudbhūtāḥ sahasraśaḥ
जातिस्मरा व्याहरन्तो मानुषीं गिरमुत्तमाम् । सारङ्गाः पक्षिणस् ते तु सर्वदा हृष्टमानसाः
jātismarā vyāharanto mānuṣīṃ giramuttamām / sāraṅgāḥ pakṣiṇas te tu sarvadā hṛṣṭamānasāḥ
ज्येष्ठे मासे तु संप्राप्ते दावाग्निर् अदहद् वनम् । प्रणष्टाश् चाण्डजाः सर्वे ज्वालामालाकुलीकृताः
jyeṣṭhe māse tu saṃprāpte dāvāgnir adahad vanam / praṇaṣṭāś cāṇḍajāḥ sarve jvālāmālākulīkṛtāḥ
कोटरे तु समालम्ब्य पुत्रैः सह यथा सुखम् । एकदा गर्भिणी जाता पक्षिणी तत्र भारत
koṭare tu samālambya putraiḥ saha yathā sukham / ekadā garbhiṇī jātā pakṣiṇī tatra bhārata
भर्तारं पक्षिणी प्राह किं त्वं तिष्ठसि निर्भयम् । गताश् च पक्षिणः सर्वे किं त्वं संहारयिष्यसि
bhartāraṃ pakṣiṇī prāha kiṃ tvaṃ tiṣṭhasi nirbhayam / gatāś ca pakṣiṇaḥ sarve kiṃ tvaṃ saṃhārayiṣyasi
तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा खेचरो वाक्यम् अब्रवीत् । भार्यां त्यक्त्वा सुतांश् चैव याम्येकाकी कथं प्रिये
tasyās tad vacanaṃ śrutvā khecaro vākyam abravīt / bhāryāṃ tyaktvā sutāṃś caiva yāmyekākī kathaṃ priye
इति लोके न वेदे च दृष्टं केनापि कुत्रचित् । पाणिग्रहेण या भार्या सुशीला धर्मचारिणी
iti loke na vede ca dṛṣṭaṃ kenāpi kutracit / pāṇigraheṇa yā bhāryā suśīlā dharmacāriṇī
त्यक्त्वा गच्छति तां मोहाद् भ्रूणघ्नः स तु कीर्तितः । पक्षिण्य् उवाच: आत्मानं रक्ष जीवेश मूलभूतं कुलस्य तु
tyaktvā gacchati tāṃ mohād bhrūṇaghnaḥ sa tu kīrtitaḥ / pakṣiṇy uvāca: ātmānaṃ rakṣa jīveśa mūlabhūtaṃ kulasya tu
भूयो ऽन्यास्ते भविष्यन्ति भार्याः शतसहस्रशः । जीवमाने तु या पत्यावन्यं कामयते वरम्
bhūyo 'nyāste bhaviṣyanti bhāryāḥ śatasahasraśaḥ / jīvamāne tu yā patyāvanyaṃ kāmayate varam
सा पापिष्ठा दुराचारा विष्ठायां जायते कृमिः । विधवा भर्तृहीना या ऽनुगता न स्वकं पतिम्
sā pāpiṣṭhā durācārā viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ / vidhavā bhartṛhīnā yā 'nugatā na svakaṃ patim
जीवेद् वर्षशतं यावत् सा पापिष्ठा प्रकीर्तिता । पत्यौ जीवति या नारी म्रियते भर्तुरग्रतः
jīved varṣaśataṃ yāvat sā pāpiṣṭhā prakīrtitā / patyau jīvati yā nārī mriyate bharturagrataḥ
भर्तृदत्तोदकश्राद्धैः सा याति परमां गतिम् । प्रसादाद् यस्य लभ्येत पुत्रालङ्कारकीर्तयः
bhartṛdattodakaśrāddhaiḥ sā yāti paramāṃ gatim / prasādād yasya labhyeta putrālaṅkārakīrtayaḥ
को ऽन्यः प्रियतरस् तस्माद् इह लोके परत्र च । स्वयं प्राप्तस् तु दावाग्निः शीघ्रं गच्छ कथं सुतान्
ko 'nyaḥ priyataras tasmād iha loke paratra ca / svayaṃ prāptas tu dāvāgniḥ śīghraṃ gaccha kathaṃ sutān
त्यक्त्वा गच्छामि जीवेश संहारो वर्तते ऽधुना । हस्तौ पादौ न विद्येते पावको नैव शाम्यति
tyaktvā gacchāmi jīveśa saṃhāro vartate 'dhunā / hastau pādau na vidyete pāvako naiva śāmyati
अशक्ता नीयमाने तु पक्षिणश्चाण्डजीविनः । सुतांस् त्यक्त्वा तु या माता भयार्ता याति गर्हिता
aśaktā nīyamāne tu pakṣiṇaścāṇḍajīvinaḥ / sutāṃs tyaktvā tu yā mātā bhayārtā yāti garhitā
सा सप्तजन्मपर्यन्तं सर्पिणी जायते ध्रुवम् । एवम् उक्त्वा तु तत्रैव पुत्राणां च परस्परम्
sā saptajanmaparyantaṃ sarpiṇī jāyate dhruvam / evam uktvā tu tatraiva putrāṇāṃ ca parasparam
सा संगृह्य प्रयत्नेन युग्मं युग्मं दम्पती । संस्थाप्यैरण्डिकायोगे भर्ता भार्याम् उवाच ह
sā saṃgṛhya prayatnena yugmaṃ yugmaṃ dampatī / saṃsthāpyairaṇḍikāyoge bhartā bhāryām uvāca ha
दंष्ट्रिभ्यश् च प्रयत्नेन रक्षणीयाः सुता मम । गच्छामि च सुतान् अन्यान् आनेतुं सांप्रतं प्रिये
daṃṣṭribhyaś ca prayatnena rakṣaṇīyāḥ sutā mama / gacchāmi ca sutān anyān ānetuṃ sāṃprataṃ priye
एवमुक्त्वा गतः पक्षी कदम्बाश्रितमन्दिरम् । सो ऽपश्यत् तदा तत्र मन्दिरं वह्निसंकुलम्
evamuktvā gataḥ pakṣī kadambāśritamandiram / so 'paśyat tadā tatra mandiraṃ vahnisaṃkulam
स्नेहात् प्रविष्टः पुत्रार्थी ज्वालामालावृतं गृहम् । तं ददाह तदा वह्णिः ससुतं स महीरुहम्
snehāt praviṣṭaḥ putrārthī jvālāmālāvṛtaṃ gṛham / taṃ dadāha tadā vahṇiḥ sasutaṃ sa mahīruham
दग्धस् तु वह्णिना तेन वह्निपुञ्ज इवाभवत् । भस्मीभूते वने तस्मिन् प्रावट् कालः समागतः
dagdhas tu vahṇinā tena vahnipuñja ivābhavat / bhasmībhūte vane tasmin prāvaṭ kālaḥ samāgataḥ
एरण्ड्यन्तर्जले तत्र सर्वं तत्प्लावितं नृप । अमासोमसमायोगे पक्षिणस् तस्य चास्थि वै
eraṇḍyantarjale tatra sarvaṃ tatplāvitaṃ nṛpa / amāsomasamāyoge pakṣiṇas tasya cāsthi vai
एरण्ड्याः सङ्गमे प्राप्तं दैवाद् वै नृपसत्तम । तत्क्षणाद् दिव्यदेहस् तु दिव्ययानं समाश्रितः
eraṇḍyāḥ saṅgame prāptaṃ daivād vai nṛpasattama / tatkṣaṇād divyadehas tu divyayānaṃ samāśritaḥ
ध्रियमाणातपत्रस् तु वीज्यमानो ऽप्सरोगणैः । दिव्यवस्त्रपरीधानो दिव्यालङ्कारभूषितः
dhriyamāṇātapatras tu vījyamāno 'psarogaṇaiḥ / divyavastraparīdhāno divyālaṅkārabhūṣitaḥ
उपरिव्याहरन् भार्यां स जगामात्मनः पुरीम् । आगच्छ सुभगे शीघ्रं भार्या त्वं मे भविष्यसि
uparivyāharan bhāryāṃ sa jagāmātmanaḥ purīm / āgaccha subhage śīghraṃ bhāryā tvaṃ me bhaviṣyasi
सिद्धविद्याधरैर् यक्षैः साधुवादेन पूजितः । पुष्पवृष्टिः पपातोच्चैर्देवराजोपकल्पिता
siddhavidyādharair yakṣaiḥ sādhuvādena pūjitaḥ / puṣpavṛṣṭiḥ papātoccairdevarājopakalpitā
एतस्मिन्न् अन्तरे राजन् पत्नीं भूयो ऽपि चाब्रवीत् । कन्यार्थं त्वं सुशप्तासि च्यवनेन महात्मना
etasminn antare rājan patnīṃ bhūyo 'pi cābravīt / kanyārthaṃ tvaṃ suśaptāsi cyavanena mahātmanā
मुञ्चात्मानम् अवाप्य त्वं भवनं धर्मचारिणाम् । स्मारिताकाशवचसा नृपेणैवं पुरं गता
muñcātmānam avāpya tvaṃ bhavanaṃ dharmacāriṇām / smāritākāśavacasā nṛpeṇaivaṃ puraṃ gatā
सुतान् प्रगृह्य चागत्य भर्तारम् इदम् अब्रवीत् । या गतिर् मम भर्तुः स्यात् सा मे नित्यं भविष्यति
sutān pragṛhya cāgatya bhartāram idam abravīt / yā gatir mama bhartuḥ syāt sā me nityaṃ bhaviṣyati
उवाच वचनं भर्ता शीघ्रं विश हुताशनम् । अमासोमसमायोगे एरण्डीतीर्थसङ्गमे
uvāca vacanaṃ bhartā śīghraṃ viśa hutāśanam / amāsomasamāyoge eraṇḍītīrthasaṅgame
तत्र यत् पतितं चास्थि पापात् त्वां तारयिष्यति । एवम् अस्त्विति तं चोक्त्वा पक्षिणी सत्वरं तदा
tatra yat patitaṃ cāsthi pāpāt tvāṃ tārayiṣyati / evam astviti taṃ coktvā pakṣiṇī satvaraṃ tadā
आहृत्य तृणकाष्ठानि सम्प्रदीप्य हुताशनम् । ततो यानं समारूढा भर्तुः सा च सुतैः सह
āhṛtya tṛṇakāṣṭhāni sampradīpya hutāśanam / tato yānaṃ samārūḍhā bhartuḥ sā ca sutaiḥ saha
उमामहेश्वरं यद्वच् छ्रीपतिं च यथा रमा । तद्वच्चावाप भर्तारं तीर्थस्यास्य प्रभावतः
umāmaheśvaraṃ yadvac chrīpatiṃ ca yathā ramā / tadvaccāvāpa bhartāraṃ tīrthasyāsya prabhāvataḥ
एवं यानं समारुह्य सभार्यस् तु तदा नृपः । चन्द्रसेनो देवसेनो यज्ञसेनस् तथापरः
evaṃ yānaṃ samāruhya sabhāryas tu tadā nṛpaḥ / candraseno devaseno yajñasenas tathāparaḥ
त्रिभिः पुत्रैः परिवृतो धर्मवृत्तिपरायणः । विवेश नगरीं रम्याम् अयोध्यां देवनिर्मिताम्
tribhiḥ putraiḥ parivṛto dharmavṛttiparāyaṇaḥ / viveśa nagarīṃ ramyām ayodhyāṃ devanirmitām
मुदा परमया युक्तः सान्तः पुरपरिच्छदः । राज्यं कृत्वा वर्षलक्षं ततः प्राप्तः शिवालयम्
mudā paramayā yuktaḥ sāntaḥ puraparicchadaḥ / rājyaṃ kṛtvā varṣalakṣaṃ tataḥ prāptaḥ śivālayam
एरण्डीश्वरम् अभ्यर्च्य एरण्ड्याः सङ्गमे नृप । पञ्चाशीतिसहस्राणि क्षत्रियाणां महात्मनाम्
eraṇḍīśvaram abhyarcya eraṇḍyāḥ saṅgame nṛpa / pañcāśītisahasrāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām
गतानि तत्र राजेन्द्र सत्यं वै शाम्भवं पुरम् । एतत् ते कथितं राजन्न् आख्यानं वै पुरातनम्
gatāni tatra rājendra satyaṃ vai śāmbhavaṃ puram / etat te kathitaṃ rājann ākhyānaṃ vai purātanam
श्रवणात् कीर्तनाद् वा ऽपि गोसहस्रफलं लभेत्
śravaṇāt kīrtanād vā 'pi gosahasraphalaṃ labhet