इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे कावेरीमाहात्म्यं नामैकचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 42 मार्कण्डेय उवाच: रेवा भित्त्वा चण्डवेगा महाभागा विनिःसृता । तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र ब्रह्महत्यां व्यपोहति
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe kāverīmāhātmyaṃ nāmaikacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 42 mārkaṇḍeya uvāca: revā bhittvā caṇḍavegā mahābhāgā viniḥsṛtā / tatra snātvā naravyāghra brahmahatyāṃ vyapohati
तिलोदकं तत्र तीर्थे हविषा पिण्डदानतः । पितॄन् समुद्धरेद् घोरात् नरकान् नात्र संशयः
tilodakaṃ tatra tīrthe haviṣā piṇḍadānataḥ / pitṝn samuddhared ghorāt narakān nātra saṃśayaḥ
पापमृत्युमृता ये तु चण्डकर्मकृतो नराः । मुच्यन्ते तेन पापेन चण्डवेगासमागमे
pāpamṛtyumṛtā ye tu caṇḍakarmakṛto narāḥ / mucyante tena pāpena caṇḍavegāsamāgame
चण्डेश्वरं तत्र लिङ्गं सर्वदेवमयं शुभम् । दर्शनात् पूजनाद् अस्य पुष्पगन्धादिदानतः
caṇḍeśvaraṃ tatra liṅgaṃ sarvadevamayaṃ śubham / darśanāt pūjanād asya puṣpagandhādidānataḥ
ब्रह्महत्या सहस्रैर् हि तत्क्षणाद् एव मुच्यते । चन्द्रसेनः पुरा चासीद् दुरात्मा पापकर्मकृत्
brahmahatyā sahasrair hi tatkṣaṇād eva mucyate / candrasenaḥ purā cāsīd durātmā pāpakarmakṛt
परदाररतश्चौरो ब्रह्मघ्नो गुरुतल्पगः । रघुवंशी च पापात्मा ऋषिपत्नीं च ब्राह्मणीम्
paradārarataścauro brahmaghno gurutalpagaḥ / raghuvaṃśī ca pāpātmā ṛṣipatnīṃ ca brāhmaṇīm
अन्याश् च या वै सुभगाः पतिं हत्वा समाहरत् । नैमिषारण्यवासी च शाण्डिल्यो ब्रह्मवित्तमः
anyāś ca yā vai subhagāḥ patiṃ hatvā samāharat / naimiṣāraṇyavāsī ca śāṇḍilyo brahmavittamaḥ
सौदामिनी तस्य भार्या धर्मपत्नी यशस्विनी । रूपयौवनसम्पन्ना चन्द्रकान्तिसमप्रभा
saudāminī tasya bhāryā dharmapatnī yaśasvinī / rūpayauvanasampannā candrakāntisamaprabhā
कामिनी वल्कलधरा पीनोन्नतपयोधरा । आख्यानं कथयिष्यामि तस्यास् तस्य पुरातनम्
kāminī valkaladharā pīnonnatapayodharā / ākhyānaṃ kathayiṣyāmi tasyās tasya purātanam
हयारूढश् चन्द्रसेनो नैमिषारण्यवासिनः । शाण्डिल्यस्याश्रमं प्राप्तो वने स मृगयन् मृगान्
hayārūḍhaś candraseno naimiṣāraṇyavāsinaḥ / śāṇḍilyasyāśramaṃ prāpto vane sa mṛgayan mṛgān
दष्टा सौदामिनी तेन शाण्डिल्यस्य प्रिया तदा । उवाच वचनं तां वै त्वं मे राज्ञी भवेद् इति
daṣṭā saudāminī tena śāṇḍilyasya priyā tadā / uvāca vacanaṃ tāṃ vai tvaṃ me rājñī bhaved iti
वल्कलाजिनधारी च कुशकाशपवित्रकः । कन्दमूलफलाशी च ब्राह्मणश् च पतिस् तव
valkalājinadhārī ca kuśakāśapavitrakaḥ / kandamūlaphalāśī ca brāhmaṇaś ca patis tava
किं करिष्यसि तत् तेन मम भोगांश् च पुष्कलान् । सर्वदा मत्प्रसादेन भुङ्क्ष्व त्वं वरवर्णिनि
kiṃ kariṣyasi tat tena mama bhogāṃś ca puṣkalān / sarvadā matprasādena bhuṅkṣva tvaṃ varavarṇini
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा नृपतेः पापकर्मणः । आह सौदामिनी वाक्यं चन्द्रसेनं नृपाधमम्
tasya tad vacanaṃ śrutvā nṛpateḥ pāpakarmaṇaḥ / āha saudāminī vākyaṃ candrasenaṃ nṛpādhamam
याचस्व मे पतिं राजंस् तस्याहं वशवार्तिनी । शाण्डिल्यम् अब्रवीद् राजा ततो ऽमूं वरयामि ते
yācasva me patiṃ rājaṃs tasyāhaṃ vaśavārtinī / śāṇḍilyam abravīd rājā tato 'mūṃ varayāmi te
कन्याम् इमां च पत्नी ते चेद् अद्य त्वं ददस्व मे । मौल्ये ददामि ते द्रव्यमस्याः शतसहस्रशः
kanyām imāṃ ca patnī te ced adya tvaṃ dadasva me / maulye dadāmi te dravyamasyāḥ śatasahasraśaḥ
शाण्डिल्य उवाच: सर्वाः स्त्रियः कैतवबद्धमूलास् तासां प्रियो नास्ति मनुष्यलोके । यथेष्टचेष्टो भव भूमिपाल किं मां द्विजं पृच्छसि दुर्बलं च
śāṇḍilya uvāca: sarvāḥ striyaḥ kaitavabaddhamūlās tāsāṃ priyo nāsti manuṣyaloke / yatheṣṭaceṣṭo bhava bhūmipāla kiṃ māṃ dvijaṃ pṛcchasi durbalaṃ ca
कामान्धस् तु ततो राजा करे जग्राह तां तदा । सा निरीक्ष्या हतं पापं ज्वलन्ती तीव्रकोपतः । रजस्वला ऽहं मां स्पृष्ट्वा चाण्डालस् त्वं भविष्यसि
kāmāndhas tu tato rājā kare jagrāha tāṃ tadā / sā nirīkṣyā hataṃ pāpaṃ jvalantī tīvrakopataḥ / rajasvalā 'haṃ māṃ spṛṣṭvā cāṇḍālas tvaṃ bhaviṣyasi
तां दृष्ट्वा तादृशीं नग्नां भयार्तां प्राणवल्लभाम् । चाण्डालस् तत् क्षणाज् जातः सर्वभूतभयावहः
tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ nagnāṃ bhayārtāṃ prāṇavallabhām / cāṇḍālas tat kṣaṇāj jātaḥ sarvabhūtabhayāvahaḥ
हाहाकारं ततश् चक्रुः सर्वे देवाः समानुषाः । अश्वम् आरुह्य राजा ऽसाव् अयोध्याम् आविशत् पुरीम्
hāhākāraṃ tataś cakruḥ sarve devāḥ samānuṣāḥ / aśvam āruhya rājā 'sāv ayodhyām āviśat purīm
दृष्ट्वा चाण्डालरूपं तं ब्राह्मणाः पुरवासिनः । राजपुत्रा महीपालस्यान्तःपुरनिवासिनः
dṛṣṭvā cāṇḍālarūpaṃ taṃ brāhmaṇāḥ puravāsinaḥ / rājaputrā mahīpālasyāntaḥpuranivāsinaḥ
बभूवुर् भयभीताश् च गर्हयन्तो महीपतिम् । वशिष्ठं शरणं प्राप्तः शोचित्वा चात्मनस् तनुम्
babhūvur bhayabhītāś ca garhayanto mahīpatim / vaśiṣṭhaṃ śaraṇaṃ prāptaḥ śocitvā cātmanas tanum
राजा विषण्णवदन उवाच स्वपुरोहितम् । जगामाहं समुद्देशं नैमिषारण्यवासिनम्
rājā viṣaṇṇavadana uvāca svapurohitam / jagāmāhaṃ samuddeśaṃ naimiṣāraṇyavāsinam
शाण्डिल्यं च नमस्कृत्य साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च । अब्रवं देहि भार्यां स्वां वित्तेन बहुलेन मे
śāṇḍilyaṃ ca namaskṛtya sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca / abravaṃ dehi bhāryāṃ svāṃ vittena bahulena me
शाण्डिल्यस्य तु पत्न्या वै तया शप्तो ऽहम् अन्तिके । श्रुत्वा तस्य चरित्रं च पापस्य भो नराधिप
śāṇḍilyasya tu patnyā vai tayā śapto 'ham antike / śrutvā tasya caritraṃ ca pāpasya bho narādhipa
वशिष्ठो ऽप्य् अब्रवीद् वाक्यं चन्द्रसेनं नराधिपम् । शाण्डिल्यं गच्छ राजेन्द्र तापसं ऋतुगामिनम्
vaśiṣṭho 'py abravīd vākyaṃ candrasenaṃ narādhipam / śāṇḍilyaṃ gaccha rājendra tāpasaṃ ṛtugāminam
सौदामिनीम् ऋषेर् भार्यां ज्वलन्तीम् इव तेजसा । एवम् अस्त्व् इति चोक्त्वा तं नमस्कृत्य पुरोधसम्
saudāminīm ṛṣer bhāryāṃ jvalantīm iva tejasā / evam astv iti coktvā taṃ namaskṛtya purodhasam
स जगाम तम् उद्देशं नैमिषारण्यवासिनम् । शाण्डिल्यं तु नमस्कृत्य साष्टाङ्गं च पुनः पुनः
sa jagāma tam uddeśaṃ naimiṣāraṇyavāsinam / śāṇḍilyaṃ tu namaskṛtya sāṣṭāṅgaṃ ca punaḥ punaḥ
अब्रवीत् तं मुनिश्रेष्ठं भयत्रस्तो नराधिपः । क्षमस्व मे मुनिश्रेष्ठ त्वद्भार्यां प्रति कामिनः
abravīt taṃ muniśreṣṭhaṃ bhayatrasto narādhipaḥ / kṣamasva me muniśreṣṭha tvadbhāryāṃ prati kāminaḥ
त्वं माता मे पिता चासि रघुवंशं समुद्धर । मया त्व् अपकृतं ते ऽद्य तस्य प्राप्तं फलं हि वै
tvaṃ mātā me pitā cāsi raghuvaṃśaṃ samuddhara / mayā tv apakṛtaṃ te 'dya tasya prāptaṃ phalaṃ hi vai
उवाच ब्राह्मणः प्रीतो भार्या चैव पतिव्रता । मार्कण्डेयः पिता राजन् छिष्यो ऽहं तस्य धीमतः
uvāca brāhmaṇaḥ prīto bhāryā caiva pativratā / mārkaṇḍeyaḥ pitā rājan chiṣyo 'haṃ tasya dhīmataḥ
भार्यार्थम् इह संप्राप्तो नैमिषारण्यवासिनः । त्वं तु गच्छ नृपश्रेष्ठ चण्डवेगासमागमम्
bhāryārtham iha saṃprāpto naimiṣāraṇyavāsinaḥ / tvaṃ tu gaccha nṛpaśreṣṭha caṇḍavegāsamāgamam
चण्डेश्वरं तमभ्यर्च्य तत्र स्नात्वा नृपोत्तम । अवाप्स्यसि परं स्थानं मुक्तश् चास्माच् च किल्बिषात्
caṇḍeśvaraṃ tamabhyarcya tatra snātvā nṛpottama / avāpsyasi paraṃ sthānaṃ muktaś cāsmāc ca kilbiṣāt
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा शाण्डिल्यस्य महात्मनः । शाण्डिल्यं च नमस्कृत्य तथा सौदामिनीं नृपः
tasya tad vacanaṃ śrutvā śāṇḍilyasya mahātmanaḥ / śāṇḍilyaṃ ca namaskṛtya tathā saudāminīṃ nṛpaḥ
स्वस्ति वो ऽस्तु गमिष्यामि चण्डवेगासमागमम् । एवमुक्त्वा गतस् तत्र समागत्य क्षमापतिः
svasti vo 'stu gamiṣyāmi caṇḍavegāsamāgamam / evamuktvā gatas tatra samāgatya kṣamāpatiḥ
चण्डेश्वरं समभ्यर्च्य तत्र स्नात्वा विधानतः । दिव्ययानसमारूढः स्तूयमानो ऽप्सरोगणैः
caṇḍeśvaraṃ samabhyarcya tatra snātvā vidhānataḥ / divyayānasamārūḍhaḥ stūyamāno 'psarogaṇaiḥ
सर्वपापविनिर्मुक्तस् तीर्थस्यास्य प्रभावतः । क्षणाच् छिवपुरं प्राप्तश् चन्द्रसेनो महीपतिः
sarvapāpavinirmuktas tīrthasyāsya prabhāvataḥ / kṣaṇāc chivapuraṃ prāptaś candraseno mahīpatiḥ
स्वारोचिषे ऽन्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे । भूतानां च सहस्राणि संसिद्धिं तत्र चान्वयुः
svārociṣe 'ntare prāpte ādikalpe kṛte yuge / bhūtānāṃ ca sahasrāṇi saṃsiddhiṃ tatra cānvayuḥ
एतत् ते कथितं राजंश् चण्डवेगासमागमम् । श्रवणात् कीर्तनाद् वापि भ्रूणहत्या प्रणश्यति
etat te kathitaṃ rājaṃś caṇḍavegāsamāgamam / śravaṇāt kīrtanād vāpi bhrūṇahatyā praṇaśyati