इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे शल्याविशल्यामाहात्म्यानुवर्णनो नाम पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 46 भृगुं पतन्ति ये शूराः कां गतिं प्राप्नुवन्ति ते । श्रोतुमिच्छाम्यहं त्वे तत् कथयस्व महामुने
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe śalyāviśalyāmāhātmyānuvarṇano nāma pañcacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 46 bhṛguṃ patanti ye śūrāḥ kāṃ gatiṃ prāpnuvanti te / śrotumicchāmyahaṃ tve tat kathayasva mahāmune
मार्कण्डेय उवाच: अनाशकेन भो राजन् भृगुगोग्रहसङ्गरैः । प्राणांस् त्यजन्ति ये शूरा गतिं तेषां निबोध मे
mārkaṇḍeya uvāca: anāśakena bho rājan bhṛgugograhasaṅgaraiḥ / prāṇāṃs tyajanti ye śūrā gatiṃ teṣāṃ nibodha me
पृथक् पृथङ् निवासांश्च तेषां कर्म्माणि भारत । चतुर्विंशतिकोट्यस् तु सप्तविंशतिर् एव च
pṛthak pṛthaṅ nivāsāṃśca teṣāṃ karmmāṇi bhārata / caturviṃśatikoṭyas tu saptaviṃśatir eva ca
उमया तु पुरा ज्ञप्ता मध्यमोत्तमकन्यकाः । अनेन विधिना ये तु प्राणांस् त्यक्ष्यन्ति मानवाः
umayā tu purā jñaptā madhyamottamakanyakāḥ / anena vidhinā ye tu prāṇāṃs tyakṣyanti mānavāḥ
तांश्च भुङ्ग्ध्वं मया दत्ता युष्माकं सुप्रसादतः । अमरेशे प्रमृताश्च भ्रंशितुं ये पतन्ति ते
tāṃśca bhuṅgdhvaṃ mayā dattā yuṣmākaṃ suprasādataḥ / amareśe pramṛtāśca bhraṃśituṃ ye patanti te
भृगून् दृष्ट्वा नृपश्रेष्ठ मुच्यन्ते ब्रह्महत्यया । चतुरशीतिभृगवो जम्बूद्वीपे प्रकीर्तिताः
bhṛgūn dṛṣṭvā nṛpaśreṣṭha mucyante brahmahatyayā / caturaśītibhṛgavo jambūdvīpe prakīrtitāḥ
तथा ऽन्ये सप्तनिर्दिष्टाः स्वर्गसोपानम् उत्तमम् । भैरवस् तु भृगुश्रेष्ठो ज्ञेयस्त्व् अमरकण्टके
tathā 'nye saptanirdiṣṭāḥ svargasopānam uttamam / bhairavas tu bhṛguśreṣṭho jñeyastv amarakaṇṭake
शूद्राश्च क्षत्रिया वैश्या अन्त्यजाश्चाधमास्तथा । एते त्यजन्ति प्राणान् वै वर्जयित्वा द्विजं नृप
śūdrāśca kṣatriyā vaiśyā antyajāścādhamāstathā / ete tyajanti prāṇān vai varjayitvā dvijaṃ nṛpa
पतितो ब्राह्मणस् तत्र ब्रह्महा चात्महा भवेत्
patito brāhmaṇas tatra brahmahā cātmahā bhavet
द्वाविंशतिसहस्राणि राहुसोमसमागमे । वर्षाणां जायते राजन् राजा वैद्याधरे पुरे
dvāviṃśatisahasrāṇi rāhusomasamāgame / varṣāṇāṃ jāyate rājan rājā vaidyādhare pure
ग्रस्ते तु राहुणा सूर्ये द्विगुणं फलमश्नुते । अवशः स्ववशो वा ऽपि जलपूरानलाहतः
graste tu rāhuṇā sūrye dviguṇaṃ phalamaśnute / avaśaḥ svavaśo vā 'pi jalapūrānalāhataḥ
म्रियते यो भृगुं प्राप्य स विद्याधरराड् भवेत् । भृगुर् भैरवरूपेण विन्ध्यकैलाससन्निभः
mriyate yo bhṛguṃ prāpya sa vidyādhararāḍ bhavet / bhṛgur bhairavarūpeṇa vindhyakailāsasannibhaḥ
गर्हयन्ति भृगुं ये तु ते लिङ्गब्रह्मभेदिनः । भैरवः क्षमते तेषां नेति स्कन्देन कीर्तितम्
garhayanti bhṛguṃ ye tu te liṅgabrahmabhedinaḥ / bhairavaḥ kṣamate teṣāṃ neti skandena kīrtitam
मन्यासाच्च च्युतो विप्रो मातृहा पितृहा तथा । स्वसृगः स्वस्नुषागश्च तथा स्वज्ञातिगस्तथा
manyāsācca cyuto vipro mātṛhā pitṛhā tathā / svasṛgaḥ svasnuṣāgaśca tathā svajñātigastathā
एतेषां पतनं शस्तं करीषाग्नौ प्रसाधनम् । मुच्यते तेन पापेन शिवलोकं सगच्छति
eteṣāṃ patanaṃ śastaṃ karīṣāgnau prasādhanam / mucyate tena pāpena śivalokaṃ sagacchati
हरिश्चन्द्रपुरे चन्द्रे श्रीशैले त्रिपुरान्तिके । त्रैयम्बके धौतपापे वाराहे विन्ध्यपर्वते
hariścandrapure candre śrīśaile tripurāntike / traiyambake dhautapāpe vārāhe vindhyaparvate
कावेर्यास् तु तथा कुण्डे पतनात् स्वर्गम् आप्नुयात् । भृगोर् दक्षिणभागे तु लिङ्गं वै चपलेश्वरम्
kāveryās tu tathā kuṇḍe patanāt svargam āpnuyāt / bhṛgor dakṣiṇabhāge tu liṅgaṃ vai capaleśvaram
क्षेत्रसंरक्षणायेह विख्यातं पापनाशनम् । धनुः षष्ट्यां ततः क्षेत्रं विज्ञेयं चापलेश्वरम्
kṣetrasaṃrakṣaṇāyeha vikhyātaṃ pāpanāśanam / dhanuḥ ṣaṣṭyāṃ tataḥ kṣetraṃ vijñeyaṃ cāpaleśvaram
आरोहति गिरिं यस् तु तम् अदृष्ट्वा तु मानवः । तस्य पुण्यफलं सर्वं स गृह्णाति न संशयः
ārohati giriṃ yas tu tam adṛṣṭvā tu mānavaḥ / tasya puṇyaphalaṃ sarvaṃ sa gṛhṇāti na saṃśayaḥ
आलेख्य च पटे सूर्यं पताकादण्डमण्डितम् । वलयं च करे कृत्वा वीज्यमानस् तु चामरैः
ālekhya ca paṭe sūryaṃ patākādaṇḍamaṇḍitam / valayaṃ ca kare kṛtvā vījyamānas tu cāmaraiḥ
वीरस् तु पतितुं गच्छेद् आरोहेद् भृगुपर्वतम् । पदे पदे यज्ञफलं तस्य स्याच्छङ्करो ऽब्रवीत्
vīras tu patituṃ gacched ārohed bhṛguparvatam / pade pade yajñaphalaṃ tasya syācchaṅkaro 'bravīt
प्रतीक्षन्ते सर्वकाले ऽप्सरसः काममोहिताः । दिव्यं यानं समारूढा दिव्या भरणभूषिताः
pratīkṣante sarvakāle 'psarasaḥ kāmamohitāḥ / divyaṃ yānaṃ samārūḍhā divyā bharaṇabhūṣitāḥ
वीरस् तु पतितस् तत्र स्वं च त्यक्त्वा कलेवरम् । तत्क्षणाद् दिव्यदेहस् तु शक्रतुल्यपराक्रमः
vīras tu patitas tatra svaṃ ca tyaktvā kalevaram / tatkṣaṇād divyadehas tu śakratulyaparākramaḥ
कामदं यानम् आरुह्य विवादेन परस्परम् । गच्छेच्छिवपुरं सार्द्धम् अप्सरोभिः समन्वितः
kāmadaṃ yānam āruhya vivādena parasparam / gacchecchivapuraṃ sārddham apsarobhiḥ samanvitaḥ
क्लीबस्य सत्त्वहीनस्य उत्तीर्णस्य भृगोः पुनः । पदे पदे ब्रह्महत्या भवेत् तस्य न सशयः
klībasya sattvahīnasya uttīrṇasya bhṛgoḥ punaḥ / pade pade brahmahatyā bhavet tasya na saśayaḥ
न चिरायुर् भवेत् मर्त्यः कस्मात् मृत्योर् बिभेत्यसौ । न को ऽपि रक्षितुं शक्तः कालमृत्युवशं गतम्
na cirāyur bhavet martyaḥ kasmāt mṛtyor bibhetyasau / na ko 'pi rakṣituṃ śaktaḥ kālamṛtyuvaśaṃ gatam
स पापिष्ठो दुराचारश्चाण्डालो लोकगर्हितः । सन्यासादिकम् आरुह्य च्यवते यस् तु मानवः
sa pāpiṣṭho durācāraścāṇḍālo lokagarhitaḥ / sanyāsādikam āruhya cyavate yas tu mānavaḥ
सन्यासात् प्रच्युतं विप्रं दृष्ट्वा स्नानार्कवीक्षणम् । कुर्यात् सर्वप्रयतेन स्पर्शाच्चान्द्रायणं स्मृतम्
sanyāsāt pracyutaṃ vipraṃ dṛṣṭvā snānārkavīkṣaṇam / kuryāt sarvaprayatena sparśāccāndrāyaṇaṃ smṛtam
ऋतान् ऋतं न वक्तव्यं तेन सार्द्धं कदाचन । स्थातव्यं चैव मौनेन नो चेत् पापम् अवाप्नुयात्
ṛtān ṛtaṃ na vaktavyaṃ tena sārddhaṃ kadācana / sthātavyaṃ caiva maunena no cet pāpam avāpnuyāt
निश्चिते मरणे प्राप्ते कथं मृत्युर् उपेक्षते । जरामृत्युश्च रोगाश्च संसारोदधि सम्प्लवे
niścite maraṇe prāpte kathaṃ mṛtyur upekṣate / jarāmṛtyuśca rogāśca saṃsārodadhi samplave
एवं ज्ञात्वा नृपश्रेष्ठ ह्यारोहेद् भृगुपर्वतम् । एतत् ते कथितं राजन् भृगोर् माहात्म्यमुत्तमम्
evaṃ jñātvā nṛpaśreṣṭha hyārohed bhṛguparvatam / etat te kathitaṃ rājan bhṛgor māhātmyamuttamam
न ब्रूयाद् दुष्टबुद्धीनां कलौ पाखण्डकर्म्मणाम् । दिगम्बरश्वेतपटबौद्धादीनां विशेषतः
na brūyād duṣṭabuddhīnāṃ kalau pākhaṇḍakarmmaṇām / digambaraśvetapaṭabauddhādīnāṃ viśeṣataḥ
असंभाष्या दुराचाराः पुराणस्मृतिनिन्दकाः । न तैः सह प्रकर्तव्यः संवादो हि कदाचन
asaṃbhāṣyā durācārāḥ purāṇasmṛtinindakāḥ / na taiḥ saha prakartavyaḥ saṃvādo hi kadācana
प्रत्येकं सर्वदेवानां स्वयम् आह वृषध्वजः । न मन्यन्ते तु ये मूढास् तीर्थराजं मयोदितम्
pratyekaṃ sarvadevānāṃ svayam āha vṛṣadhvajaḥ / na manyante tu ye mūḍhās tīrtharājaṃ mayoditam
प्रयान्ति नरकं घोरं भृगोर् ये ऽवतरन्ति ते
prayānti narakaṃ ghoraṃ bhṛgor ye 'vataranti te