इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे चतुर्थो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 5 युधिष्ठिर उवाच: राज्ञा ऽवतारिता रेवा कथं वै पुरुकुत्सुना । तत् सर्व श्रोतुम् इच्छामि त्वत् तो ब्रह्मविदां वर
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe caturtho 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 5 yudhiṣṭhira uvāca: rājñā 'vatāritā revā kathaṃ vai purukutsunā / tat sarva śrotum icchāmi tvat to brahmavidāṃ vara
मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् कथां दिव्यां पुरा स्कन्दस्य कीर्तिताम् । तत् ते ऽहं कथयिष्यामि शिवेनोक्तं श्रुतं मया
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan kathāṃ divyāṃ purā skandasya kīrtitām / tat te 'haṃ kathayiṣyāmi śivenoktaṃ śrutaṃ mayā
क्षत्रियस्य कुलोत्पन्नः पुरुकुत्सुर् महायशाः । तेन वर्षसहस्रं वै पूर्वमाराधितो हरः
kṣatriyasya kulotpannaḥ purukutsur mahāyaśāḥ / tena varṣasahasraṃ vai pūrvamārādhito haraḥ
तपसा च भवेनोक्तं कस् त्वया प्रार्थितो वरः । ददामि ते वरं ह्य् एतद् येन त्वं सुखमेधसे
tapasā ca bhavenoktaṃ kas tvayā prārthito varaḥ / dadāmi te varaṃ hy etad yena tvaṃ sukhamedhase
एवम् उक्तस् तदा राजा प्रार्थये ऽहं तवाज्ञया । यदि तुष्टो ऽसि मे देव कार्यं तत् कथयाम्य् अहम्
evam uktas tadā rājā prārthaye 'haṃ tavājñayā / yadi tuṣṭo 'si me deva kāryaṃ tat kathayāmy aham
आस्ते नदी महाभागा नर्मदा नाम विश्रुता । अवतारयतां शम्भो कुमारीं दिव्यरूपिणीम्
āste nadī mahābhāgā narmadā nāma viśrutā / avatārayatāṃ śambho kumārīṃ divyarūpiṇīm
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा शम्भुर् विस्मयम् आगतः । सुचिरं क्लिश्यमानेन क्षत्रियेण महात्मना
tasya tad vacanaṃ śrutvā śambhur vismayam āgataḥ / suciraṃ kliśyamānena kṣatriyeṇa mahātmanā
अप्रार्थ्यं प्रार्थितं स्कन्द दुःसाध्यं त्रिदशैर् अपि । उक्ताशयः स राजर्षिः साध्यं किंचिन् निषेवय
aprārthyaṃ prārthitaṃ skanda duḥsādhyaṃ tridaśair api / uktāśayaḥ sa rājarṣiḥ sādhyaṃ kiṃcin niṣevaya
मम वाक्यं तु तच् छ्रुत्वा क्षत्रियस् तु स विह्वलः । अपतत् स महाभागो मूर्छितो धरणीतले
mama vākyaṃ tu tac chrutvā kṣatriyas tu sa vihvalaḥ / apatat sa mahābhāgo mūrchito dharaṇītale
आश्वासितो मया तत्र स्वस्थो भव विशाम्पते । मर्त्यलोके सरिच्छ्रेष्ठां नर्मदाम् अवतारये
āśvāsito mayā tatra svastho bhava viśāmpate / martyaloke saricchreṣṭhāṃ narmadām avatāraye
तस्यास् त्व् आगमनं श्रुत्वा त्रस्ता देवाः सवासवाः । कः शक्नुयाद् इमं भारं सोढुं वेगश् च नार्मदम्
tasyās tv āgamanaṃ śrutvā trastā devāḥ savāsavāḥ / kaḥ śaknuyād imaṃ bhāraṃ soḍhuṃ vegaś ca nārmadam
धरणी भारभूता च नष्टा भ्रष्टाश् च पर्वताः । अशक्तास् तोयवर्षस्य धारणे सरितस् तथा
dharaṇī bhārabhūtā ca naṣṭā bhraṣṭāś ca parvatāḥ / aśaktās toyavarṣasya dhāraṇe saritas tathā
अस्ति सिद्धो महापुण्यः पर्यङ्को नाम पर्वतः । स सहेत महाभारं वोढुं वेगश्च नार्मदम्
asti siddho mahāpuṇyaḥ paryaṅko nāma parvataḥ / sa saheta mahābhāraṃ voḍhuṃ vegaśca nārmadam
सर्वे देवा ऽगतास् तत्र प्रार्थितुं तं नगोत्तमम् । पृष्टास् तु पर्वतेन्द्रेण केन कार्य्येण चागता
sarve devā 'gatās tatra prārthituṃ taṃ nagottamam / pṛṣṭās tu parvatendreṇa kena kāryyeṇa cāgatā
देवा ऊचुः: इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः पुरुकुत्सुर् नराधिपः । तेनावतारिता पुण्या नदी नामा तु नर्मदा
devā ūcuḥ: ikṣvākuvaṃśasambhūtaḥ purukutsur narādhipaḥ / tenāvatāritā puṇyā nadī nāmā tu narmadā
तेजः शब्दम् च भारं च तस्याः पातं रयं तथा । असमर्था नगा वोढुं त्वामृते गिरिसत्तम
tejaḥ śabdam ca bhāraṃ ca tasyāḥ pātaṃ rayaṃ tathā / asamarthā nagā voḍhuṃ tvāmṛte girisattama
पर्यङ्क उवाच: आगच्छतु महादेवी धारयामि न संशयः । आगच्छन्तीं महापुण्यां धारयामि च साम्प्रतम्
paryaṅka uvāca: āgacchatu mahādevī dhārayāmi na saṃśayaḥ / āgacchantīṃ mahāpuṇyāṃ dhārayāmi ca sāmpratam
चलिता नर्मदा शीघ्रं वेगेन समुपस्थिता । कृत्वा तस्योत्तमाङ्गेषु पर्यङ्कस्यैव भूभृतः
calitā narmadā śīghraṃ vegena samupasthitā / kṛtvā tasyottamāṅgeṣu paryaṅkasyaiva bhūbhṛtaḥ
राज्ञा तु सहिता देवी त्रिदशैर् अपि संयुता । वैन्येन तु पुरा चेष्टम् अश्वमेधेन भूभुजा
rājñā tu sahitā devī tridaśair api saṃyutā / vainyena tu purā ceṣṭam aśvamedhena bhūbhujā
मखस्थाने च वैन्यस्य वेणस्तम्बो महानभूत् । यं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप्तास् सर्वे देवास् सवासवाः
makhasthāne ca vainyasya veṇastambo mahānabhūt / yaṃ dṛṣṭvā vismayaṃ prāptās sarve devās savāsavāḥ
वेणोस्तस्यैव मूलात् तु निर्गता सा महानदी । कृताञ्जलिपुटा देवास्थिताः सर्वे ऽत्र संस्थिताः
veṇostasyaiva mūlāt tu nirgatā sā mahānadī / kṛtāñjalipuṭā devāsthitāḥ sarve 'tra saṃsthitāḥ
जय शब्दं प्रकुर्वन्तस् त्रिदशा ब्रह्मवादिनः । गणगन्धर्वयक्षाश् च मरुतश् च तथा ऽश्विनौ
jaya śabdaṃ prakurvantas tridaśā brahmavādinaḥ / gaṇagandharvayakṣāś ca marutaś ca tathā 'śvinau
पिशाचा राक्षसा नागा ऋषयश् च तपोधनाः । सर्वे पाद्येन चार्ध्येण भीतास् ते किङ्करा इव
piśācā rākṣasā nāgā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ / sarve pādyena cārdhyeṇa bhītās te kiṅkarā iva
पाद्योपसंग्रहं कृत्वा नर्मदां शरणं गताः । अद्यः नः सफलं जन्म तपो ऽद्य सफलश् च नः
pādyopasaṃgrahaṃ kṛtvā narmadāṃ śaraṇaṃ gatāḥ / adyaḥ naḥ saphalaṃ janma tapo 'dya saphalaś ca naḥ
कृतार्था देवताः सर्वा देवि त्वद् दर्शनाद् इह । तम् एव पुरुषं मन्ये येनैषा ह्य् अवतारिता
kṛtārthā devatāḥ sarvā devi tvad darśanād iha / tam eva puruṣaṃ manye yenaiṣā hy avatāritā
वदन्ति देवतास् सर्वा मर्त्यलोकः परं गतः । ऋषिभिर् दैवतैः प्रोक्ता स्पृश हस्तेन देवताः
vadanti devatās sarvā martyalokaḥ paraṃ gataḥ / ṛṣibhir daivataiḥ proktā spṛśa hastena devatāḥ
येन पूतत्वम् आयान्ति नर्मदे नष्टकिल्विषाः । नर्मदा तु वदत्येवं न स्पृशामि सुरान् गणान्
yena pūtatvam āyānti narmade naṣṭakilviṣāḥ / narmadā tu vadatyevaṃ na spṛśāmi surān gaṇān
कुमारी ह्य् अहम् अद्या ऽपि मम भर्ता न विद्यते । अहो कष्टं तु देवाश् च चिन्तया विह्वलीकृताः
kumārī hy aham adyā 'pi mama bhartā na vidyate / aho kaṣṭaṃ tu devāś ca cintayā vihvalīkṛtāḥ
त्वतुल्यो रूपसम्पन्नः कुतः प्राप्यो वरोत्तमः । येन त्वं दर्शिता लोके स ते भर्ता भविष्यति
tvatulyo rūpasampannaḥ kutaḥ prāpyo varottamaḥ / yena tvaṃ darśitā loke sa te bhartā bhaviṣyati
ब्रह्मणस् तु पुरा शापात् समुद्रः पुरुकुत्सुकः । गतो मर्त्ये महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः
brahmaṇas tu purā śāpāt samudraḥ purukutsukaḥ / gato martye mahābāhurikṣvākukulanandanaḥ
पुरुकुत्सुर् वरस् ते ऽस्तु क्षत्रियो देवसन्निभः । उद्वाहिता तदा तेन क्षत्रियेण तु नर्मदा
purukutsur varas te 'stu kṣatriyo devasannibhaḥ / udvāhitā tadā tena kṣatriyeṇa tu narmadā
उवाच वचनं देवान् नर्मदा सप्तकल्पगा । देवत्वम् ईदृश यस्य प्रजा धर्मे व्यवस्थिताः
uvāca vacanaṃ devān narmadā saptakalpagā / devatvam īdṛśa yasya prajā dharme vyavasthitāḥ
किम् अन्यत् तस्य वाच्यं स्यात् पुरुकुत्सोर् महात्मनः । स्वयम्भुवो यथा पुत्रो मानसः परिकीर्तितः
kim anyat tasya vācyaṃ syāt purukutsor mahātmanaḥ / svayambhuvo yathā putro mānasaḥ parikīrtitaḥ
पुरुकुत्सुस् तथा चा ऽयं सर्वधर्मपरायणः । उवाच वचनं राजा पुरुकुत्सुश् च नर्मदाम्
purukutsus tathā cā 'yaṃ sarvadharmaparāyaṇaḥ / uvāca vacanaṃ rājā purukutsuś ca narmadām
नर्मदे देवकन्या त्वं प्रसादः क्रियतां मयि । यान्तु मे पितरः स्वर्गं मम चा ऽस्तु महद्यशः
narmade devakanyā tvaṃ prasādaḥ kriyatāṃ mayi / yāntu me pitaraḥ svargaṃ mama cā 'stu mahadyaśaḥ
नर्मदोवाच: एव भवतु राजेन्द्र मत्तस्त्वं यद्यदिच्छसि । तत् सर्वं भवतश् चाद्य मत्प्रसादाद् भविष्यति
narmadovāca: eva bhavatu rājendra mattastvaṃ yadyadicchasi / tat sarvaṃ bhavataś cādya matprasādād bhaviṣyati
एवम् उक्त्वा ययौ देवी वारुणीं च दिशां तदा । निष्क्रान्ता पर्वतात् तस्मात् पर्यङ्कात् सरितां वरा
evam uktvā yayau devī vāruṇīṃ ca diśāṃ tadā / niṣkrāntā parvatāt tasmāt paryaṅkāt saritāṃ varā
याति वेगात् तथा देवी धनुर् मुक्तः शरो यथा । विदार्य मेदिनीं सर्वा पर्वतां छिखराणि च
yāti vegāt tathā devī dhanur muktaḥ śaro yathā / vidārya medinīṃ sarvā parvatāṃ chikharāṇi ca
चूर्णयित्वा च तान् सर्वान् वज्राशनिहतान् इव । यत्र यत्र गता विन्ध्ये तत्र तत्रावगाह्यते
cūrṇayitvā ca tān sarvān vajrāśanihatān iva / yatra yatra gatā vindhye tatra tatrāvagāhyate
तत्र गङ्गासहस्रस्य फल स्यात् तीर्थवर्जिते । तदा स्तुता महादेवी नर्मदा लोकपावनी
tatra gaṅgāsahasrasya phala syāt tīrthavarjite / tadā stutā mahādevī narmadā lokapāvanī
ऋषिभिर् वैदिकैः सर्वैः सुखसन्तानकारिका । वेदा धर्मस्य मूलानि स्मृतिपुष्पफलानि च
ṛṣibhir vaidikaiḥ sarvaiḥ sukhasantānakārikā / vedā dharmasya mūlāni smṛtipuṣpaphalāni ca
भक्षयन्ति द्विजाः पुण्या अग्निहोत्रपरायणाः । सेवन्ते नर्मदा ते ऽपि स्वर्गसोपानपद्धतिम्
bhakṣayanti dvijāḥ puṇyā agnihotraparāyaṇāḥ / sevante narmadā te 'pi svargasopānapaddhatim
यत्र यत्र गता स्कन्द तत्र तत्रैव दुर्लभा । दर्शने नर्मदायास् तु अग्निष्टोमफल लभेत्
yatra yatra gatā skanda tatra tatraiva durlabhā / darśane narmadāyās tu agniṣṭomaphala labhet
ये तु संस्नान्ति सेवन्ते नर्मदाम् अप्य् अकामतः । फलं बहु सुवर्णस्य ते ऽपि प्राप्स्यन्ति मानवाः
ye tu saṃsnānti sevante narmadām apy akāmataḥ / phalaṃ bahu suvarṇasya te 'pi prāpsyanti mānavāḥ
यत्र यत्र गता पुण्या शिवस्यायतने शुभे । गङ्गास्नानस्य लक्षेण तत्र स्नाने सम भवेत्
yatra yatra gatā puṇyā śivasyāyatane śubhe / gaṅgāsnānasya lakṣeṇa tatra snāne sama bhavet
अग्निहोत्रेण यत्पुण्य पितृश्राद्धेन यत्फलम् । सर्वं सम्पद्यते तस्य नर्मदाया जलेन तु
agnihotreṇa yatpuṇya pitṛśrāddhena yatphalam / sarvaṃ sampadyate tasya narmadāyā jalena tu
यत्किंचिद् वैदिकं कर्म्म ब्राह्मणाः कुर्वते सदा । नर्मदायास् तटे शूद्धिर् नात्र कार्य्या विचारणा
yatkiṃcid vaidikaṃ karmma brāhmaṇāḥ kurvate sadā / narmadāyās taṭe śūddhir nātra kāryyā vicāraṇā
नर्मदासङ्गमो यत्र शिवक्षेत्रं विनिर्दिशेत् । गङ्गाया लक्षमात्रेण तत्स्थानन् तु विशिष्यते
narmadāsaṅgamo yatra śivakṣetraṃ vinirdiśet / gaṅgāyā lakṣamātreṇa tatsthānan tu viśiṣyate
कीर्तनं नर्मदायास् तु दानं तीर्थस्य सङ्गमे । न तेन सदृशं राजन् सत्यम् एतद् ब्रवीम्यहम्
kīrtanaṃ narmadāyās tu dānaṃ tīrthasya saṅgame / na tena sadṛśaṃ rājan satyam etad bravīmyaham
नर्मदां प्रातर् उत्थाय ये स्मरन्ति विचक्षणाः । पूर्वजन्मकृतं पापमैहिकश् च विनश्यति
narmadāṃ prātar utthāya ye smaranti vicakṣaṇāḥ / pūrvajanmakṛtaṃ pāpamaihikaś ca vinaśyati
नर्मदां मानवः कश्चित् तत्र यत्रावगाहते । शतजन्मार्जितं पापं तत्क्षणात् नश्यति ध्रुवम्
narmadāṃ mānavaḥ kaścit tatra yatrāvagāhate / śatajanmārjitaṃ pāpaṃ tatkṣaṇāt naśyati dhruvam
नर्मदायास् तटे चैव प्राणांस्त्यजति मानवः । कल्पकोटिसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते
narmadāyās taṭe caiva prāṇāṃstyajati mānavaḥ / kalpakoṭisahasrāṇi svargaloke mahīyate
ये ऽप्य् अधर्मपराधीना नर्मदायां कथञ्चन । ते ऽपि रुद्रत्वम् आयान्ति सत्यम् एतद् ब्रवीम्य् अहम्
ye 'py adharmaparādhīnā narmadāyāṃ kathañcana / te 'pi rudratvam āyānti satyam etad bravīmy aham
प्रायश्चित्तानि दीयन्ते यत्र रेवा न विद्यते । रेवातोये तु संप्राप्ते प्रायश्चित्तं न विद्यते
prāyaścittāni dīyante yatra revā na vidyate / revātoye tu saṃprāpte prāyaścittaṃ na vidyate
नर्मदां च महापुण्यां सप्तकल्पाधिवासिनीम् । सततं यः स्मरेद् भक्त्या स शिवः परिकीर्तितः
narmadāṃ ca mahāpuṇyāṃ saptakalpādhivāsinīm / satataṃ yaḥ smared bhaktyā sa śivaḥ parikīrtitaḥ
तत्र वैण्येश्वरं देवं वेणुमूले व्यवस्थितम् । स्वर्गदं मोक्षदं विद्धिलोकानां पापनाशनम्
tatra vaiṇyeśvaraṃ devaṃ veṇumūle vyavasthitam / svargadaṃ mokṣadaṃ viddhilokānāṃ pāpanāśanam
विन्ध्यस्यैव तथा चाष्टौ मानसाः परिकीर्तिताः । पर्यङ्कः प्रथमो ज्ञेयः श्रेष्ठः सर्वमहीभृताम्
vindhyasyaiva tathā cāṣṭau mānasāḥ parikīrtitāḥ / paryaṅkaḥ prathamo jñeyaḥ śreṣṭhaḥ sarvamahībhṛtām
असिताङ्गो वराङ्गश् च तथा ऽन्ये चापि पर्वताः । पावको जातवेदाश् च कदम्बः सुरनायकः
asitāṅgo varāṅgaś ca tathā 'nye cāpi parvatāḥ / pāvako jātavedāś ca kadambaḥ suranāyakaḥ
अर्चितास् तैर् महाभागैर् धर्मकर्मपरायणैः । उद्गमात् निर्गमं यावद् वारुणीं दिशमास्थिताः
arcitās tair mahābhāgair dharmakarmaparāyaṇaiḥ / udgamāt nirgamaṃ yāvad vāruṇīṃ diśamāsthitāḥ
सार्द्धम् एकशतं तस्याः प्रवाहाः परिकीर्तिताः । क्रोशार्द्धस्य त्रिभागश्च विस्तारः परिकीर्तितः
sārddham ekaśataṃ tasyāḥ pravāhāḥ parikīrtitāḥ / krośārddhasya tribhāgaśca vistāraḥ parikīrtitaḥ
शिवस्य वर्तते चात्र ब्रह्मविष्णुं विडौजसाम् । कोटिभिस् त्रिदशानान्तुका ऽन्या धर्तुं प्रशक्यते
śivasya vartate cātra brahmaviṣṇuṃ viḍaujasām / koṭibhis tridaśānāntukā 'nyā dhartuṃ praśakyate
आत्मानम् आत्मना सा तु बभार परमेश्वरी । त्रिदशानां हितार्थाय मानवानां च भारत
ātmānam ātmanā sā tu babhāra parameśvarī / tridaśānāṃ hitārthāya mānavānāṃ ca bhārata
लक्षयोजनपर्य्यन्तं जम्बूद्वीपं प्रचक्षते । द्विगुणः परिवेषस् तु लवणोदस् तु भारत
lakṣayojanaparyyantaṃ jambūdvīpaṃ pracakṣate / dviguṇaḥ pariveṣas tu lavaṇodas tu bhārata
सहस्रयोजनं विद्धिकन्याद्वीपञ्च भारत । तस्याः पञ्चशती गम्या त्वगम्या च तथा ऽपरा
sahasrayojanaṃ viddhikanyādvīpañca bhārata / tasyāḥ pañcaśatī gamyā tvagamyā ca tathā 'parā
शुभाशुभफलं चात्र पुण्यपापविभागयोः । प्रथमं मानुषो भूत्वा देवत्वमुपपद्यते
śubhāśubhaphalaṃ cātra puṇyapāpavibhāgayoḥ / prathamaṃ mānuṣo bhūtvā devatvamupapadyate
क्षीणे पुण्ये पुनर्याति मानुषत्वं पृथक् पृथक् । कर्म्मभूमिम् इमां विद्धि विदितं तव भारत
kṣīṇe puṇye punaryāti mānuṣatvaṃ pṛthak pṛthak / karmmabhūmim imāṃ viddhi viditaṃ tava bhārata
धर्मेण कर्म्मणा स्वर्गः स्याद् एव सुकृते कृते । नद्याः प्रवाहे भूभागे कल्पगाया व्यवस्थितिः
dharmeṇa karmmaṇā svargaḥ syād eva sukṛte kṛte / nadyāḥ pravāhe bhūbhāge kalpagāyā vyavasthitiḥ
लोकानां तारणार्थाय अवतीर्णा सरिद्वरा । अत्र स्वर्गश् च मोक्षश् च नर्मदातीरमाश्रितौ
lokānāṃ tāraṇārthāya avatīrṇā saridvarā / atra svargaś ca mokṣaś ca narmadātīramāśritau
एतत् ते कथितं राजन् यथा वृष्टं सुरोत्तमैः
etat te kathitaṃ rājan yathā vṛṣṭaṃ surottamaiḥ