इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नर्मदायाश् चतुर्थावतारे पञ्चमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 6 युधिष्ठिर उवाच: मुने मेकलकन्याया अवतारः श्रुतो मया । इदानीं श्रोतुम् इच्छामि तीर्थानि च यथाक्रमम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe narmadāyāś caturthāvatāre pañcamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 6 yudhiṣṭhira uvāca: mune mekalakanyāyā avatāraḥ śruto mayā / idānīṃ śrotum icchāmi tīrthāni ca yathākramam
मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाभाग कथ्यमानं निबोध मे । वत्सगुल्मात् समारभ्य यावद् वै भृगुकच्छकः
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan mahābhāga kathyamānaṃ nibodha me / vatsagulmāt samārabhya yāvad vai bhṛgukacchakaḥ
अत्रान्तरे ऽपि तीर्थानां संख्या केन तु शक्यते । तथापि ते प्रवक्ष्यामि यथा वृष्टं विशाम्पते
atrāntare 'pi tīrthānāṃ saṃkhyā kena tu śakyate / tathāpi te pravakṣyāmi yathā vṛṣṭaṃ viśāmpate
नर्मदा सौम्यभागे तु अनन्तपुरमव्ययम् । अनन्तसिद्धिलिङ्गं च सर्वपापहरं परम्
narmadā saumyabhāge tu anantapuramavyayam / anantasiddhiliṅgaṃ ca sarvapāpaharaṃ param
तीर्थं वैश्रवणं नाम कौबेरं धनदं तथा । मणिभद्रं तथा यज्ञं तत् तीर्थस्य प्रभावतः
tīrthaṃ vaiśravaṇaṃ nāma kauberaṃ dhanadaṃ tathā / maṇibhadraṃ tathā yajñaṃ tat tīrthasya prabhāvataḥ
मोक्षदं कामदं पुण्यं सर्वलोकव्यवस्थितम् । ऋषीणामाश्रमं पुण्यं सर्वदेवम् अयं शुभम्
mokṣadaṃ kāmadaṃ puṇyaṃ sarvalokavyavasthitam / ṛṣīṇāmāśramaṃ puṇyaṃ sarvadevam ayaṃ śubham
सावर्णिः कौशिकश् चैव मुनिश् चैवाघमर्षणः । शाकल्यश्च कुशाकर्णिः शरभङ्गो ऽग्निर्भगः
sāvarṇiḥ kauśikaś caiva muniś caivāghamarṣaṇaḥ / śākalyaśca kuśākarṇiḥ śarabhaṅgo 'gnirbhagaḥ
एते चान्ये च बहवो मुनयः शंसितव्रताः । अस्य तीर्थस्य माहात्म्यात् तपस् तप्त्वा दिवङ्गताः
ete cānye ca bahavo munayaḥ śaṃsitavratāḥ / asya tīrthasya māhātmyāt tapas taptvā divaṅgatāḥ
वाल्मीकिर् ऋषिवर्यो वै नैषादीं योनिमाश्रितः । प्रभावात् तस्य तीर्थस्य ब्रह्मतेजो वपुर्धरः
vālmīkir ṛṣivaryo vai naiṣādīṃ yonimāśritaḥ / prabhāvāt tasya tīrthasya brahmatejo vapurdharaḥ
इक्ष्वाकुः कुवलयाश्वो दिलीपो नहुषस् तथा । वेणुर् ययाती राजा च अजपालस्म हैहयः
ikṣvākuḥ kuvalayāśvo dilīpo nahuṣas tathā / veṇur yayātī rājā ca ajapālasma haihayaḥ
एते चान्ये च राजानो ह्य् अनन्तपुरवासिनः । अत्रान्तरे महेशानं मेकलातीरमाश्रितम्
ete cānye ca rājāno hy anantapuravāsinaḥ / atrāntare maheśānaṃ mekalātīramāśritam
तम् अभ्यर्च्य विधानेन सर्वे ते त्रिदिवङ्गताः । अखिलैर् अन्यतीर्थैश् च चिरकालफलप्रदैः
tam abhyarcya vidhānena sarve te tridivaṅgatāḥ / akhilair anyatīrthaiś ca cirakālaphalapradaiḥ
अत्रास्ते स्वर्गदः श्रीमान् स्वयं देवो महेश्वरः । तीर्थं सप्तऋषिर् नाम सप्तसारस्वतं नृप
atrāste svargadaḥ śrīmān svayaṃ devo maheśvaraḥ / tīrthaṃ saptaṛṣir nāma saptasārasvataṃ nṛpa
अमर्त्यसम्भवं लिङ्गं तथैवारण्यकेश्वरम् । अघौघनाशनं तीर्थं तथान्यत् कल्मषापहम्
amartyasambhavaṃ liṅgaṃ tathaivāraṇyakeśvaram / aghaughanāśanaṃ tīrthaṃ tathānyat kalmaṣāpaham
पञ्चब्रह्मम् अयं तीर्थं सहस्रशिरसं हरम् । वाराहं वामनं तीर्थं यमतीर्थं महोत्कटम्
pañcabrahmam ayaṃ tīrthaṃ sahasraśirasaṃ haram / vārāhaṃ vāmanaṃ tīrthaṃ yamatīrthaṃ mahotkaṭam
सौरभङ्गं सहस्रं तु अश्वमेधं महामखम् । हिरण्यगर्भं सावित्र्यां चातुर्वेदं च पावनम्
saurabhaṅgaṃ sahasraṃ tu aśvamedhaṃ mahāmakham / hiraṇyagarbhaṃ sāvitryāṃ cāturvedaṃ ca pāvanam
एतत् सर्व विजानीहि लोकानां पावनं परम् । तथा ऽनन्तपुरं यावत् पर्यङ्कात् पश्चिमे शुभम्
etat sarva vijānīhi lokānāṃ pāvanaṃ param / tathā 'nantapuraṃ yāvat paryaṅkāt paścime śubham
अत्रान्तरे मृता ये च दानधर्मविवर्जिताः । ते ऽपि स्वर्गे महीयन्ते यावद् इन्द्राश् चतुर्दश
atrāntare mṛtā ye ca dānadharmavivarjitāḥ / te 'pi svarge mahīyante yāvad indrāś caturdaśa
ततो द्वीपेश्वरं नाम व्यासतीर्थमनुत्तमम् । तत्र स्नात्वा तु लभते हयमेधफलं नरः
tato dvīpeśvaraṃ nāma vyāsatīrthamanuttamam / tatra snātvā tu labhate hayamedhaphalaṃ naraḥ
कामिकं तत्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । प्रदक्षिणां च यः कुर्याद् व्यासतीर्थस्य भारत
kāmikaṃ tatparaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / pradakṣiṇāṃ ca yaḥ kuryād vyāsatīrthasya bhārata
प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा । नरो वा यदि वा नारी शिवलोके महीयते
pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasundharā / naro vā yadi vā nārī śivaloke mahīyate
द्वीपेश्वरे ततस् स्नात्वा वृषभं यः प्रयच्छति । काञ्चनेन विमानेन रुद्रलोके महीयते
dvīpeśvare tatas snātvā vṛṣabhaṃ yaḥ prayacchati / kāñcanena vimānena rudraloke mahīyate
कार्तिकस्य चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे जितेन्द्रियः । स्नापयेद् यः शिवं तत्र ह्य् उपवासपरायणः
kārtikasya caturdaśyāṃ kṛṣṇapakṣe jitendriyaḥ / snāpayed yaḥ śivaṃ tatra hy upavāsaparāyaṇaḥ
सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते । व्यासतीर्थं तु वै गत्वा सर्वे ब्रह्मादयः सुराः
sarvapāpavinirmukto rudraloke mahīyate / vyāsatīrthaṃ tu vai gatvā sarve brahmādayaḥ surāḥ
स्तुवन्ति भावितात्मानं ऋषयश् च तपोधनाः । ये चान्ये सिद्धगन्धर्वकिन्नरोरगराक्षसाः
stuvanti bhāvitātmānaṃ ṛṣayaś ca tapodhanāḥ / ye cānye siddhagandharvakinnaroragarākṣasāḥ
नर्मदातटमाश्रित्य मोदन्ते गतकल्मषाः । स्तुवन्ति विविधैः स्तोत्रैर् माङ्गल्यस्तुति संस्कृतैः
narmadātaṭamāśritya modante gatakalmaṣāḥ / stuvanti vividhaiḥ stotrair māṅgalyastuti saṃskṛtaiḥ
यस्यास्ति शक्तिरसशक्तिर् इह प्रवीरः प्रोर्ध्वी करोतु यदि वा ऽवनतिं करोतु । यः पूजितः सुरवरः शशिशेखरेण ना ऽराधितः सपदि भूतपति सुरैर् वा
yasyāsti śaktirasaśaktir iha pravīraḥ prordhvī karotu yadi vā 'vanatiṃ karotu / yaḥ pūjitaḥ suravaraḥ śaśiśekhareṇa nā 'rādhitaḥ sapadi bhūtapati surair vā
किं वा न वृष्टं हि पितामहेन न वा सुरैर् वा मधुसूदनेन । क्षीरोदमन्थोद्भवकालकूटं कण्ठे वृतं केन हरं विहाय
kiṃ vā na vṛṣṭaṃ hi pitāmahena na vā surair vā madhusūdanena / kṣīrodamanthodbhavakālakūṭaṃ kaṇṭhe vṛtaṃ kena haraṃ vihāya
एकेन दग्धं त्रिपुरं शरेण कामो ललाटाक्षिनिरीक्षणेन । भिन्नो ऽन्धकः शूलवरेण येन कस् तेन सार्द्धं कुरुते विरोधम्
ekena dagdhaṃ tripuraṃ śareṇa kāmo lalāṭākṣinirīkṣaṇena / bhinno 'ndhakaḥ śūlavareṇa yena kas tena sārddhaṃ kurute virodham
जलौघकल्लोलतरङ्गभङ्गा गङ्गा धृता येन जटाग्रभागे पादाम्बुजाङ्गुष्ठनिपीडनेन पपात लङ्काधिपतिर् विसंज्ञः
jalaughakallolataraṅgabhaṅgā gaṅgā dhṛtā yena jaṭāgrabhāge pādāmbujāṅguṣṭhanipīḍanena papāta laṅkādhipatir visaṃjñaḥ
सुरासुराणामिह यत् समक्षं विध्वंसितो दक्षमखः क्षणेन प्रणम्य दक्षः क्षयकारकस्य लेभे वरं तारकमारकस्य
surāsurāṇāmiha yat samakṣaṃ vidhvaṃsito dakṣamakhaḥ kṣaṇena praṇamya dakṣaḥ kṣayakārakasya lebhe varaṃ tārakamārakasya
सर्वस्य पूज्यं हि वरोत्तमाङ्गं सम्पूज्यते लिङ्गवरं हरस्य अनेन पर्याप्तम् अतीव मूढः प्राप्तुं पदं यच्छति यत् करोति
sarvasya pūjyaṃ hi varottamāṅgaṃ sampūjyate liṅgavaraṃ harasya anena paryāptam atīva mūḍhaḥ prāptuṃ padaṃ yacchati yat karoti
ब्रह्मात्र वृद्धो हरिर् अत्र लिङ्गं सुरा ऽसुराश् चैव समर्चयन्ति तथापि नूनं सुविचारयान्ति को वा ऽधिको वा ऽस्ति समो हरेण
brahmātra vṛddho harir atra liṅgaṃ surā 'surāś caiva samarcayanti tathāpi nūnaṃ suvicārayānti ko vā 'dhiko vā 'sti samo hareṇa
तेनैव चक्राङ्कसरोरुहाङ्कौ लिङ्गाङ्कितं यस्य जगद् भगाङ्कम् हस्ते प्रबद्धे नवकङ्कणे वै पश्यन्ति मूढाः खलु दर्पणेन
tenaiva cakrāṅkasaroruhāṅkau liṅgāṅkitaṃ yasya jagad bhagāṅkam haste prabaddhe navakaṅkaṇe vai paśyanti mūḍhāḥ khalu darpaṇena
पुण्यं पवित्रं स्तवनं व्यासेनोक्तं महात्मना । कृतं देवाधिनाथस्य सर्वकल्मषनाशनम्
puṇyaṃ pavitraṃ stavanaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā / kṛtaṃ devādhināthasya sarvakalmaṣanāśanam
प्रतिपूज्य यथा न्यायम् अर्घपाद्यैर् अनुक्रमात् । उवाच मधुरं वाक्यं प्रसादः क्रियतां मयि
pratipūjya yathā nyāyam arghapādyair anukramāt / uvāca madhuraṃ vākyaṃ prasādaḥ kriyatāṃ mayi
देयं तस्य फलं देव यः पुमान् छ्रद्धया ऽर्चति । इति स्तुत्वा महेशानं ऋषयः शंसितव्रताः
deyaṃ tasya phalaṃ deva yaḥ pumān chraddhayā 'rcati / iti stutvā maheśānaṃ ṛṣayaḥ śaṃsitavratāḥ
नर्मदादक्षिणे कूले प्रयातास् ते यथातथम् । अन्ये च ऋषयो देवा द्वैपायनम् अथाब्रुवन्
narmadādakṣiṇe kūle prayātās te yathātatham / anye ca ṛṣayo devā dvaipāyanam athābruvan
आश्रमस् ते महाभाग वायसैर् आकुलीकृतः । यथा न वायसाः के ऽपि प्रविशन्ति तपोवनम्
āśramas te mahābhāga vāyasair ākulīkṛtaḥ / yathā na vāyasāḥ ke 'pi praviśanti tapovanam
म्रियन्ते ते सदा सर्वे मूर्धा तेषां विशीर्यते । व्यासेन शप्तास् ते सर्वे वायसा महतो भयात्
mriyante te sadā sarve mūrdhā teṣāṃ viśīryate / vyāsena śaptās te sarve vāyasā mahato bhayāt
तस्मिंस् तीर्थे महाराज प्रविशन्ति न कर्हिचित् । ऋषयो वचनं श्रुत्वा व्यासस्य तु महात्मनः
tasmiṃs tīrthe mahārāja praviśanti na karhicit / ṛṣayo vacanaṃ śrutvā vyāsasya tu mahātmanaḥ
नर्मदा दक्षिणे कूले सर्वमेव कृतं क्षणात् । तिष्ठन्ति मुनयः सर्वे देवस्याराधने रताः
narmadā dakṣiṇe kūle sarvameva kṛtaṃ kṣaṇāt / tiṣṭhanti munayaḥ sarve devasyārādhane ratāḥ
आराध्य विधिना देवम् अस्तुवन् परमेश्वरम् । यस्यास्ति शक्तिर् इत्यादि व्यासस्तुतिपरायणाः
ārādhya vidhinā devam astuvan parameśvaram / yasyāsti śaktir ityādi vyāsastutiparāyaṇāḥ
स्तोत्रं तद् एतत् त्रिदशेश्वरस्य व्यासेन भक्त्या कृतमीश्वरस्य । प्रातः पठेद् यः स्मरति प्रयत्नात् काले स जातो ऽनुचरो हरस्य
stotraṃ tad etat tridaśeśvarasya vyāsena bhaktyā kṛtamīśvarasya / prātaḥ paṭhed yaḥ smarati prayatnāt kāle sa jāto 'nucaro harasya
व्यासाष्टकम् इदं पुण्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ । व्यासस् तस्य भवेत् प्रीतो नर्मदा च प्रसीदति
vyāsāṣṭakam idaṃ puṇyaṃ yaḥ paṭhecchivasannidhau / vyāsas tasya bhavet prīto narmadā ca prasīdati
एवं स्तुतो महादेवो व्यासेन तु महात्मना । शिवो व्यासस्य सन्तुष्ट इदं वचनमब्रवीत्
evaṃ stuto mahādevo vyāsena tu mahātmanā / śivo vyāsasya santuṣṭa idaṃ vacanamabravīt
किं करोमि स्थितो विप्र वरं ब्रूहि यथेप्सितम् । वरं ददामि ते प्रीतो येन त्वं सुखमेधसे
kiṃ karomi sthito vipra varaṃ brūhi yathepsitam / varaṃ dadāmi te prīto yena tvaṃ sukhamedhase
व्यास उवाच: नर्मदादक्षिणे कूले तिष्ठ त्वं चोत्तरे शिव । आश्रमास् ते भविष्यन्ति सर्वे पुण्यतमाः स्मृताः
vyāsa uvāca: narmadādakṣiṇe kūle tiṣṭha tvaṃ cottare śiva / āśramās te bhaviṣyanti sarve puṇyatamāḥ smṛtāḥ
एवम् उक्त्वा ततो व्यासं तत्रैवान्तर धीयत । व्यासो ऽपि चात्र वत्स्यामि दक्षिणं नर्मदे व्रज
evam uktvā tato vyāsaṃ tatraivāntara dhīyata / vyāso 'pi cātra vatsyāmi dakṣiṇaṃ narmade vraja
ततश् च दण्डकाष्ठेन चालयामास नर्मदाम् । नर्मदा चाब्रवीद् वाक्यं पूर्वमार्गेण सा गता
tataś ca daṇḍakāṣṭhena cālayāmāsa narmadām / narmadā cābravīd vākyaṃ pūrvamārgeṇa sā gatā
ततो व्यासस् तु संक्रुद्धो युगान्ताग्निर् इवाभवत् । व्यासस् तु कुपितो राजन् सन्तीर्णो द्विजसत्तमः
tato vyāsas tu saṃkruddho yugāntāgnir ivābhavat / vyāsas tu kupito rājan santīrṇo dvijasattamaḥ
हुंकारिता च सा देवी नागता तत्र नर्मदा । नाहं कोपवत विप्र प्रलयं यामि कर्हिचित्
huṃkāritā ca sā devī nāgatā tatra narmadā / nāhaṃ kopavata vipra pralayaṃ yāmi karhicit
सप्तकल्पक्षये वृत्ते न मृता ऽस्मीति नर्मदा । ततो द्विजस् तु संजातो दक्षिणेन ततो गता
saptakalpakṣaye vṛtte na mṛtā 'smīti narmadā / tato dvijas tu saṃjāto dakṣiṇena tato gatā
न वारिता च सा ऽनेन व्यासभीता महानदी । उत्तरे मुनयः सर्वे कूले तिष्ठन्त्य् अनेकशः
na vāritā ca sā 'nena vyāsabhītā mahānadī / uttare munayaḥ sarve kūle tiṣṭhanty anekaśaḥ
ततस्ते हृष्टमनसो मुनयः शंसितव्रताः । व्यासेन चार्जितं श्राद्धं तथा ऽन्यैर् मुनिपुङ्गवैः
tataste hṛṣṭamanaso munayaḥ śaṃsitavratāḥ / vyāsena cārjitaṃ śrāddhaṃ tathā 'nyair munipuṅgavaiḥ
पितरो द्वादशाब्दानि तार्पितास् ते नराधिप
pitaro dvādaśābdāni tārpitās te narādhipa