इति रेवाखण्डे नर्मदामाहात्ये षष्ठो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 7 मार्कण्डेय उवाच: अन्यत्तीर्थं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् । अश्वमेधसमुद्भूता नदी यत्र वराङ्गना
iti revākhaṇḍe narmadāmāhātye ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 7 mārkaṇḍeya uvāca: anyattīrthaṃ mahāpuṇyaṃ sarvapāpapraṇāśanam / aśvamedhasamudbhūtā nadī yatra varāṅganā
स्नात्वा च सङ्गमे यत्र हयमेधफलं लभेत् । व्याधिभिर् मुच्यते यत्र नारी वा यदि वानरः
snātvā ca saṅgame yatra hayamedhaphalaṃ labhet / vyādhibhir mucyate yatra nārī vā yadi vānaraḥ
श्राद्धं तत्र प्रकुर्वन्तः पितॄणां प्रीतिवर्धनम् । त्रिपुर्यां पूर्वभागे तु दिशि याम्यां शिवः स्थितः
śrāddhaṃ tatra prakurvantaḥ pitṝṇāṃ prītivardhanam / tripuryāṃ pūrvabhāge tu diśi yāmyāṃ śivaḥ sthitaḥ
अनुग्रहार्थं लोकानां शैवक्षेत्रं विदुर्बुधाः । पञ्चाशीतिः कुरुक्षेत्रे पश्चाशीतिर् इवात्र तु
anugrahārthaṃ lokānāṃ śaivakṣetraṃ vidurbudhāḥ / pañcāśītiḥ kurukṣetre paścāśītir ivātra tu
राहुसूर्यसमायोगे समानं कीर्तितं सुरैः । श्राद्धे त्रीणि च लक्षाणि पुराणे कीर्तितानि वै
rāhusūryasamāyoge samānaṃ kīrtitaṃ suraiḥ / śrāddhe trīṇi ca lakṣāṇi purāṇe kīrtitāni vai
तीर्थानां तानि अत्रैव तिष्ठन्ति नृपसत्तम । यत्र तिष्ठति देवेशो माधवो मधुसूदनः
tīrthānāṃ tāni atraiva tiṣṭhanti nṛpasattama / yatra tiṣṭhati deveśo mādhavo madhusūdanaḥ
उत्पलावर्तनामा च सहस्रमस्तको हरिः । हरश्च द्विविधावे तौ तृतीया चैव नर्मदा
utpalāvartanāmā ca sahasramastako hariḥ / haraśca dvividhāve tau tṛtīyā caiva narmadā
तस्याः किं वर्ण्यते राजन् देवैर् अपि सवासवैः । तत्र स्नात्वा महाराज सम्भवो न पुनर् भवेत्
tasyāḥ kiṃ varṇyate rājan devair api savāsavaiḥ / tatra snātvā mahārāja sambhavo na punar bhavet
पापयोनिं च न विशेद् यमलोकं न पश्यति । अर्चनाद् देवदेवस्य गाणपत्यम् अवाप्यते
pāpayoniṃ ca na viśed yamalokaṃ na paśyati / arcanād devadevasya gāṇapatyam avāpyate
उत्पन्नो हि हरिर् यत्र शङ्खचक्रगदाधरः । उपास्यते सुरैः सर्वैर् ब्रह्मशक्रपुरोगमैः
utpanno hi harir yatra śaṅkhacakragadādharaḥ / upāsyate suraiḥ sarvair brahmaśakrapurogamaiḥ
क्रोशमात्रं हरिक्षेत्रं कथं शोचन्ति मानवाः । अत्रान्तरे मृता ये च कृमिकीटपतङ्गमाः
krośamātraṃ harikṣetraṃ kathaṃ śocanti mānavāḥ / atrāntare mṛtā ye ca kṛmikīṭapataṅgamāḥ
ते ऽपि यान्ति हरेर् लोकं किं पुनर्वैष्णवा नृप । अवशः स्ववशो ऽपि स्यात् प्राणत्यागं करोति यः
te 'pi yānti harer lokaṃ kiṃ punarvaiṣṇavā nṛpa / avaśaḥ svavaśo 'pi syāt prāṇatyāgaṃ karoti yaḥ
दशवर्षसहस्राणि राजा वैद्याधरे पुरे । तिलोदकप्रदानेन पिण्डदानेन भारत
daśavarṣasahasrāṇi rājā vaidyādhare pure / tilodakapradānena piṇḍadānena bhārata
पितरस् तस्य तृप्यन्ति तृप्ता यान्ति परा गतिम् । एकादश्यां निराहारो गन्धपुष्पैः समर्चयेत्
pitaras tasya tṛpyanti tṛptā yānti parā gatim / ekādaśyāṃ nirāhāro gandhapuṣpaiḥ samarcayet
रात्रौ जागरणं कृत्वा दीपमालां प्रबोधयेत् । द्वादश्यां पञ्चगव्यं तु हविष्यान्नेन पारणम्
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā dīpamālāṃ prabodhayet / dvādaśyāṃ pañcagavyaṃ tu haviṣyānnena pāraṇam
भक्त्या तु भोजयेद् विप्रान् सहस्रं च सदक्षिणाम् । ओं नमो भगवते वासुदेवाय ॥ इमं मन्त्रं जपन् यस्तु शुचिर् भूत्वा समाहितः
bhaktyā tu bhojayed viprān sahasraṃ ca sadakṣiṇām / oṃ namo bhagavate vāsudevāya || imaṃ mantraṃ japan yastu śucir bhūtvā samāhitaḥ
न तस्य पुनराधानं जन्म चैव युधिष्ठिर । अनेकभाविकं घोरं तूलराशिम् इवानलः
na tasya punarādhānaṃ janma caiva yudhiṣṭhira / anekabhāvikaṃ ghoraṃ tūlarāśim ivānalaḥ
तत्क्षणाद् दहते कृत्स्नमेधांसीवहुताशनः । कल्पकल्पानुगौ देवौ नारायणमहेश्वरौ
tatkṣaṇād dahate kṛtsnamedhāṃsīvahutāśanaḥ / kalpakalpānugau devau nārāyaṇamaheśvarau
दक्षिणां दिशमास्थाय रेवातीरे व्यवस्थितौ । अर्चितौ च तौ देवेशौ सुरासुरगणैस् तथा
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya revātīre vyavasthitau / arcitau ca tau deveśau surāsuragaṇais tathā
सिद्धविद्याधरैर् यक्षैर् गन्धर्वैः किन्नरैर् नरैः । स्थाणुः पुण्यजलावर्ते ह्यवतार पुराकृतः
siddhavidyādharair yakṣair gandharvaiḥ kinnarair naraiḥ / sthāṇuḥ puṇyajalāvarte hyavatāra purākṛtaḥ
अनुग्रहाय लोकानां देवानां हितकाम्यया । ननाद सुमहानादं घोररूपं भयानकम्
anugrahāya lokānāṃ devānāṃ hitakāmyayā / nanāda sumahānādaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam
पिनाकिना च शूलेन भित्त्वा चैव रसातलम् । समानीता च सावित्री स्वर्गसोपानपद्धतिः
pinākinā ca śūlena bhittvā caiva rasātalam / samānītā ca sāvitrī svargasopānapaddhatiḥ
मानवाः क्षीणपापाश् च तथा यान्ति परां गतिम् । अज्ञानतम सा ध्वस्ता नावरोहान्ति ये जनाः
mānavāḥ kṣīṇapāpāś ca tathā yānti parāṃ gatim / ajñānatama sā dhvastā nāvarohānti ye janāḥ
आत्मानं नावमन्यन्ते पापोपहतचेतसः । कल्पगां ये न सेवन्ते तेषां जन्म निरर्थकम्
ātmānaṃ nāvamanyante pāpopahatacetasaḥ / kalpagāṃ ye na sevante teṣāṃ janma nirarthakam
अष्टाविंशतिर् अत्रैव लिङ्गानां तु स्वयम्भुवाम् । पूजने संस्थिता राजन् छिवस्य च महात्मनः
aṣṭāviṃśatir atraiva liṅgānāṃ tu svayambhuvām / pūjane saṃsthitā rājan chivasya ca mahātmanaḥ
स्थानेश्वरं महादेवं शूलपाणिं तथा परम् । सप्तेश्वरं च कल्पेशं हिरण्यं जातवेदसम्
sthāneśvaraṃ mahādevaṃ śūlapāṇiṃ tathā param / sapteśvaraṃ ca kalpeśaṃ hiraṇyaṃ jātavedasam
प्राजापत्यं सिद्धनाथं शशाङ्कनयनं तथा । अनुकेशं तथा स्कन्दम् आश्विनं तैजसं तथा
prājāpatyaṃ siddhanāthaṃ śaśāṅkanayanaṃ tathā / anukeśaṃ tathā skandam āśvinaṃ taijasaṃ tathā
ब्रह्मेश्वरं चाग्निगर्भं श्रीकण्ठं च उमापतिम् । नीलकण्ठं च खट्वाङ्गं महाकालं घटेश्वरम्
brahmeśvaraṃ cāgnigarbhaṃ śrīkaṇṭhaṃ ca umāpatim / nīlakaṇṭhaṃ ca khaṭvāṅgaṃ mahākālaṃ ghaṭeśvaram
त्रिलोचनं त्र्यम्बकं च देवदेवं महेश्वरम् । एतान्य् अन्यानि चैवेह सिद्धलिङ्गानि भारत
trilocanaṃ tryambakaṃ ca devadevaṃ maheśvaram / etāny anyāni caiveha siddhaliṅgāni bhārata
अनङ्गं कामदेवं च रतिप्रीतिसमन्वितम् । सिद्धमन्वन्तरं चैव यत्रानङ्गत्रयोदशी
anaṅgaṃ kāmadevaṃ ca ratiprītisamanvitam / siddhamanvantaraṃ caiva yatrānaṅgatrayodaśī
रम्भातृतीय तत्रैव तथा कृष्णाष्टमी नृप । विद्याधरी च तत्रैव उर्वशी च तिलोत्तमा
rambhātṛtīya tatraiva tathā kṛṣṇāṣṭamī nṛpa / vidyādharī ca tatraiva urvaśī ca tilottamā
अहल्या मेनका चैव तथा ऽन्याश् च वराङ्गनाः । दाक्षायणी चानुमती चम्पका संभरायणी
ahalyā menakā caiva tathā 'nyāś ca varāṅganāḥ / dākṣāyaṇī cānumatī campakā saṃbharāyaṇī
एताश्चा ऽन्याश्च तत्रैव बह्व्यः सिद्धा विशाम्पते । केशवस्य पुरी रम्या पुण्या पापहरा नृप
etāścā 'nyāśca tatraiva bahvyaḥ siddhā viśāmpate / keśavasya purī ramyā puṇyā pāpaharā nṛpa
सुरासुराणां सर्वेषां दानवानां च भारत । स्वर्गमार्गप्रदा देवी तथा हरिहरात्मिका
surāsurāṇāṃ sarveṣāṃ dānavānāṃ ca bhārata / svargamārgapradā devī tathā hariharātmikā
एतत् ते कीर्तितं राजन् यथा वृष्टं पुरातनम् । स्नानावगाहनात् पानाच्छ्रवणात् कीर्तनाद् अपि
etat te kīrtitaṃ rājan yathā vṛṣṭaṃ purātanam / snānāvagāhanāt pānācchravaṇāt kīrtanād api
अनेकभाविकं घोरमघं नश्यति तत्क्षणात् । ततस् तस्मिन् महाभाग कपिलातीर्थमुत्तमम्
anekabhāvikaṃ ghoramaghaṃ naśyati tatkṣaṇāt / tatas tasmin mahābhāga kapilātīrthamuttamam
रेवाया उत्तरे कूले सर्वपापहरं परम् । तत्र स्नात्वा नरो राजन् नारी वापि जितेन्द्रिया
revāyā uttare kūle sarvapāpaharaṃ param / tatra snātvā naro rājan nārī vāpi jitendriyā
तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते च ऋणत्रयात् । ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु लभते परमाङ्गतिम्
tarpayitvā pitṝn devān mucyate ca ṛṇatrayāt / brāhmaṇān bhojayitvā tu labhate paramāṅgatim