इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे वाराहस्वर्गारोहणं नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 50 मार्कण्डेय उवाच: स तस्मिन् नृपति श्रेष्ठस्तृषितः श्रान्तवाहनः । हयं मुमोच राजा वै सर्वोपस्करम् एव च
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe vārāhasvargārohaṇaṃ nāmaikonapañcāśattamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 50 mārkaṇḍeya uvāca: sa tasmin nṛpati śreṣṭhastṛṣitaḥ śrāntavāhanaḥ / hayaṃ mumoca rājā vai sarvopaskaram eva ca
स्मरन् ऊर्ध्वगतिं तावद् उपविष्टः शिलातले । रेणुध्वस्तस् ततो ऽश्वो वै प्रविष्टः सप्तकल्पगाम्
smaran ūrdhvagatiṃ tāvad upaviṣṭaḥ śilātale / reṇudhvastas tato 'śvo vai praviṣṭaḥ saptakalpagām
पानस्नानादिकं कृत्वा ह्यन्तरिक्षस्थितो हयः । ब्रह्मतेजः स्थितो भूत्वा ब्रह्मयानं समाश्रयत्
pānasnānādikaṃ kṛtvā hyantarikṣasthito hayaḥ / brahmatejaḥ sthito bhūtvā brahmayānaṃ samāśrayat
अत्यद्भुतं तु तं दृष्ट्वा परं विस्मयम् आगत । उवाच वचनं राजा तुरङ्गं तं द्विजर्षभम्
atyadbhutaṃ tu taṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayam āgata / uvāca vacanaṃ rājā turaṅgaṃ taṃ dvijarṣabham
किम् एतत् कारणं ब्रह्मञ्च् छंस मे ऽद्ययथोचितम् । उवाच तद्वचः श्रुत्वा हयरूपो द्विजोत्तमः
kim etat kāraṇaṃ brahmañc chaṃsa me 'dyayathocitam / uvāca tadvacaḥ śrutvā hayarūpo dvijottamaḥ
ब्रह्मर्षिर् गालवश् चाहं कुरुक्षेत्रे पुरा स्थितः । अश्वप्रतिग्रहाद् दग्धस् त्व् अश्वयोनिं समाश्रित
brahmarṣir gālavaś cāhaṃ kurukṣetre purā sthitaḥ / aśvapratigrahād dagdhas tv aśvayoniṃ samāśrita
दावाग्निना च यद् दग्धम् उदकात् तत्प्ररोहति । दुष्टप्रतिग्रहाद् दग्धो न प्ररोहेत् कदाचन
dāvāgninā ca yad dagdham udakāt tatprarohati / duṣṭapratigrahād dagdho na prarohet kadācana
द्रुमसेनः पुरा चासीद् राजा परमधार्मिक । अयोध्याधिपतिश् चासौ चक्रवर्ती महाबलः
drumasenaḥ purā cāsīd rājā paramadhārmika / ayodhyādhipatiś cāsau cakravartī mahābalaḥ
राहुसूर्यसमायोगे कुरुक्षेत्रं जगाम ह । गजानश्वान् समादाय हिरण्यं गास् तथैव च
rāhusūryasamāyoge kurukṣetraṃ jagāma ha / gajānaśvān samādāya hiraṇyaṃ gās tathaiva ca
माणिक्यवज्रवैदूर्यवासांसि विविधानि च । ब्राह्मणार्थे नृपश्रेष्ठ मुदा परमया युतः
māṇikyavajravaidūryavāsāṃsi vividhāni ca / brāhmaṇārthe nṛpaśreṣṭha mudā paramayā yutaḥ
गृहाणि साप्तभौमानि धूपितानि तु काञ्चनैः । सर्वकामसम् ऋद्धानि ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि
gṛhāṇi sāptabhaumāni dhūpitāni tu kāñcanaiḥ / sarvakāmasam ṛddhāni brāhmaṇebhyo yathāvidhi
दत्त्वा स याचयामास सक्तुप्रस्थव्रते स्थितम् । राजोत्तमकुलं विप्रमुञ्छवृत्तिं समाश्रितम्
dattvā sa yācayāmāsa saktuprasthavrate sthitam / rājottamakulaṃ vipramuñchavṛttiṃ samāśritam
श्राद्धकालः पितॄणां मे भोजनं क्रियताम् इति । ऋषिर् उवाच: राज्ञो हि दर्शनं घोरं मेधामथनमक्षमम्
śrāddhakālaḥ pitṝṇāṃ me bhojanaṃ kriyatām iti / ṛṣir uvāca: rājño hi darśanaṃ ghoraṃ medhāmathanamakṣamam
दृष्ट्वा चैव महीपालमादित्यं चावलोकयेत् । द्विजात् परतरो नास्ति प्रतिग्रहपराङ्मुखात्
dṛṣṭvā caiva mahīpālamādityaṃ cāvalokayet / dvijāt parataro nāsti pratigrahaparāṅmukhāt
असत् प्रतिग्रहं गृह्णन् नरकं याति वै ध्रुवम् । भार्याप्रतिग्रहग्राही याचस्वा ऽन्यं द्विजोत्तमम्
asat pratigrahaṃ gṛhṇan narakaṃ yāti vai dhruvam / bhāryāpratigrahagrāhī yācasvā 'nyaṃ dvijottamam
ऋषे राजा वचः श्रुत्वा प्रतीहारं तथाब्रवीत् । घोषणा क्रियतां शीघ्रं स्थानेश्वरनिवासिनाम्
ṛṣe rājā vacaḥ śrutvā pratīhāraṃ tathābravīt / ghoṣaṇā kriyatāṃ śīghraṃ sthāneśvaranivāsinām
प्रतिग्रहाय यः कश्चित् स चायातु इह सत्वरम् । कृते तु घोषणे कश्चित् नासीत् नृपप्रतिग्रही
pratigrahāya yaḥ kaścit sa cāyātu iha satvaram / kṛte tu ghoṣaṇe kaścit nāsīt nṛpapratigrahī
ततस् तु कुपितो राजा स्थानं तच् च निनिन्द च । अब्रह्मण्यम् इदं स्थानं न वेदो न च याजनम्
tatas tu kupito rājā sthānaṃ tac ca nininda ca / abrahmaṇyam idaṃ sthānaṃ na vedo na ca yājanam
जुगुप्सित्वा तु तान् सर्वांस् तूष्णीं चैव बभूव ह । तस्य वाक्यं तु तच्छ्रुत्वा राजानं चेदम् अब्रुवम्
jugupsitvā tu tān sarvāṃs tūṣṇīṃ caiva babhūva ha / tasya vākyaṃ tu tacchrutvā rājānaṃ cedam abruvam
गालवो ऽहं द्विजश्रेष्ठश् चतुर्वेदी महातपाः । यज्ञयाजी तपस्वी च सर्वभूतहिते रतः
gālavo 'haṃ dvijaśreṣṭhaś caturvedī mahātapāḥ / yajñayājī tapasvī ca sarvabhūtahite rataḥ
अनुग्रहम् इमं विद्धि उद्धरिष्ये भवार्णवात् । राजोवाच: ददामि ते न सन्देहः त्वम् एको मुनिसत्तमः
anugraham imaṃ viddhi uddhariṣye bhavārṇavāt / rājovāca: dadāmi te na sandehaḥ tvam eko munisattamaḥ
मुद्गलाद्यैर् द्विजैः सर्वैर् वार्यमाणो ऽपि चानघ । गृहीतो ऽश्वरथस् तत्र मयाभरणभूषितः
mudgalādyair dvijaiḥ sarvair vāryamāṇo 'pi cānagha / gṛhīto 'śvarathas tatra mayābharaṇabhūṣitaḥ
ततः स मां नमस्कृत्य द्रुमसेनो ययौ नृप । मयापि चाग्निहोत्रादिकर्म त्यक्त्वा यथासुखम्
tataḥ sa māṃ namaskṛtya drumaseno yayau nṛpa / mayāpi cāgnihotrādikarma tyaktvā yathāsukham
नानाविधानि दिव्यानि स्त्रीभिः सार्द्धं सुखानि तु । क्रीडतो ऽपि तदर्थं वै यावत् मे च क्षयं गतम्
nānāvidhāni divyāni strībhiḥ sārddhaṃ sukhāni tu / krīḍato 'pi tadarthaṃ vai yāvat me ca kṣayaṃ gatam
एवम् उक्त्वा ययौ विप्रो ब्रह्मलोकं सनातनम् । एकाकी च ततो राजा चिन्तयामास भारत
evam uktvā yayau vipro brahmalokaṃ sanātanam / ekākī ca tato rājā cintayāmāsa bhārata
एकाकी यदि यास्यामि गताश्वश् चरणेन तु । राजानो मां हसिष्यन्ति वचनैः स्वैः परस्परम्
ekākī yadi yāsyāmi gatāśvaś caraṇena tu / rājāno māṃ hasiṣyanti vacanaiḥ svaiḥ parasparam
दस्युभिर् निहतश्चास्य हय इत्य् एवम् आदिभिः । अश्वोपस्करम् आदाय शिरसा च कथं मया
dasyubhir nihataścāsya haya ity evam ādibhiḥ / aśvopaskaram ādāya śirasā ca kathaṃ mayā
प्रवेष्टव्यं पुरं चैतत् महालज्जाकरं मम । अद्य यावत् मया तावद् ब्राह्मणारोहणं कृतम्
praveṣṭavyaṃ puraṃ caitat mahālajjākaraṃ mama / adya yāvat mayā tāvad brāhmaṇārohaṇaṃ kṛtam
पापस्यास्य विशुद्ध्यर्थं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । एवं विचिन्तयाभास राजा तत्रैव सत्वरम्
pāpasyāsya viśuddhyarthaṃ pravekṣyāmi hutāśanam / evaṃ vicintayābhāsa rājā tatraiva satvaram
दक्षिणां दिशम् आश्रित्य शुष्ककाष्ठानि चाहरत् । ततः प्रज्वाल्य काष्ठानि कृत्वा च त्रिःप्रदक्षिणम्
dakṣiṇāṃ diśam āśritya śuṣkakāṣṭhāni cāharat / tataḥ prajvālya kāṣṭhāni kṛtvā ca triḥpradakṣiṇam
नमस्कृत्य हुताशं च विवेश स्वगृहं यथा । निर्जित्य तेजसा तेजः पावकस्य तदा नृपः
namaskṛtya hutāśaṃ ca viveśa svagṛhaṃ yathā / nirjitya tejasā tejaḥ pāvakasya tadā nṛpaḥ
चतुर्भुजा त्रिनेत्रा तु मुक्ताभरणभूषिता । तं गृहीत्वा करेणैव इदं वचनम् अब्रवीत्
caturbhujā trinetrā tu muktābharaṇabhūṣitā / taṃ gṛhītvā kareṇaiva idaṃ vacanam abravīt
अप्राप्तं मरणं राजन् कालो विहितस् तव । अकस्मात् साहसं देव युक्तं न प्रतिभाति मे
aprāptaṃ maraṇaṃ rājan kālo vihitas tava / akasmāt sāhasaṃ deva yuktaṃ na pratibhāti me
कालप्राप्तं पुमांसं तु न रक्षेद् ईश्वरः स्वयम् । राजोवाच: का ऽसि त्वं च वरारोहे ह्युमा गङ्गा ऽथवा रमा
kālaprāptaṃ pumāṃsaṃ tu na rakṣed īśvaraḥ svayam / rājovāca: kā 'si tvaṃ ca varārohe hyumā gaṅgā 'thavā ramā
कथयस्व महाभागे मम त्वं भक्तिदायिनी । स्त्र्युवाच: नाहं गङ्गा न वाणी वा कपिलां विद्धि मां नृप
kathayasva mahābhāge mama tvaṃ bhaktidāyinī / stryuvāca: nāhaṃ gaṅgā na vāṇī vā kapilāṃ viddhi māṃ nṛpa
एनां रुद्राद् विनिष्क्रान्तां नर्मदातलवाहिनीम् । वसुदानस्य यज्ञे तु रेवाकपिलसङ्गमः
enāṃ rudrād viniṣkrāntāṃ narmadātalavāhinīm / vasudānasya yajñe tu revākapilasaṅgamaḥ
उमा कात्यायनी गङ्गा यमुना गौतमी तथा । सरस्वती तथा शिप्रा वरणा च शुभापगा
umā kātyāyanī gaṅgā yamunā gautamī tathā / sarasvatī tathā śiprā varaṇā ca śubhāpagā
शतद्रूश् चन्द्रभागा च सिन्धू रेवामला तथा । वितस्ता चर्मणा देवी सोमावभृथमध्यतः
śatadrūś candrabhāgā ca sindhū revāmalā tathā / vitastā carmaṇā devī somāvabhṛthamadhyataḥ
ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्नानार्थं हृतवारिभिः । तिलोदकैर् मुनीनां तु प्रणीतः कलशोदकैः
brahmaviṣṇumaheśānāṃ snānārthaṃ hṛtavāribhiḥ / tilodakair munīnāṃ tu praṇītaḥ kalaśodakaiḥ
तथा सोमरसैश् चैव घृतखण्डादिमिश्रितैः । बभूवातिप्रवाहो वै इज्याजन्यो महान् पुरा
tathā somarasaiś caiva ghṛtakhaṇḍādimiśritaiḥ / babhūvātipravāho vai ijyājanyo mahān purā
एतद् भूतं महत् पुण्यम् उदयाचलम् आश्रितम् । रुद्रावर्तपदं चात्र विद्यते नृपसत्तम
etad bhūtaṃ mahat puṇyam udayācalam āśritam / rudrāvartapadaṃ cātra vidyate nṛpasattama
एवम् उक्तो ययौ राजा देवी चान्तरधीयत । हृष्टस् तुष्टश् चक्रवर्ती मार्कण्डेयाश्रमं ययौ
evam ukto yayau rājā devī cāntaradhīyata / hṛṣṭas tuṣṭaś cakravartī mārkaṇḍeyāśramaṃ yayau
गत्वा प्रणम्य तम् ऋषिम् उपविष्टस् तथाग्रतः । मार्कण्डेय उवाच: कुशलं ते नृपश्रेष्ठ धर्माचारविदां वर
gatvā praṇamya tam ṛṣim upaviṣṭas tathāgrataḥ / mārkaṇḍeya uvāca: kuśalaṃ te nṛpaśreṣṭha dharmācāravidāṃ vara
सन्त्यज्य च कथं सैन्यम् एकाकी त्वम् इहागतः । राजोवाच: अद्य मे सफलं जन्म त्वत्पादाम्बुजदर्शनात्
santyajya ca kathaṃ sainyam ekākī tvam ihāgataḥ / rājovāca: adya me saphalaṃ janma tvatpādāmbujadarśanāt
धुन्धुमारस् तथा राजा कथयामास पूर्वकम् । मार्कण्डेयस् ततः श्रुत्वा वृत्तान्तं पृथिवीपतेः
dhundhumāras tathā rājā kathayāmāsa pūrvakam / mārkaṇḍeyas tataḥ śrutvā vṛttāntaṃ pṛthivīpateḥ
रेवाकपिलयोर् योगे स्नात्वा स्तोत्रं चकार ह । तत्र स्नाता दिवं यान्ति रेवाकपिलसङ्गमे
revākapilayor yoge snātvā stotraṃ cakāra ha / tatra snātā divaṃ yānti revākapilasaṅgame
उमा कात्यायनी गङ्गा यमुना गौतमी तथा । सरस्वती तथा शिप्रा वरणा च शुभापगा
umā kātyāyanī gaṅgā yamunā gautamī tathā / sarasvatī tathā śiprā varaṇā ca śubhāpagā
शतद्रूश्चन्द्रभागा च सिन्धू रेवामला तथा । वितस्ता चर्मणादेवी बाहुदा वारुणी तथा
śatadrūścandrabhāgā ca sindhū revāmalā tathā / vitastā carmaṇādevī bāhudā vāruṇī tathā
सरयूर् गण्डकी चैव घर्घरा बदरी तथा । गोमती वेणुकी चैव पारा वेत्रवती शुभा
sarayūr gaṇḍakī caiva ghargharā badarī tathā / gomatī veṇukī caiva pārā vetravatī śubhā
विपाशा च तथा वाहा शङ्खिनी च पयोष्णिका । गोदावरी च कावेरी भीमा कृष्णा तथा शुभा
vipāśā ca tathā vāhā śaṅkhinī ca payoṣṇikā / godāvarī ca kāverī bhīmā kṛṣṇā tathā śubhā
सुभद्रा च तथा भद्रा करतोयाथ मालिनी । एताः सर्वास् त्वमेवासि सर्वगे त्वां नमाम्य् अहम्
subhadrā ca tathā bhadrā karatoyātha mālinī / etāḥ sarvās tvamevāsi sarvage tvāṃ namāmy aham
लोकत्रयं त्वया व्याप्तम् अपां रूपेण सुव्रते । प्रसीद त्वं महाभागे लोकत्रितयपावनी
lokatrayaṃ tvayā vyāptam apāṃ rūpeṇa suvrate / prasīda tvaṃ mahābhāge lokatritayapāvanī
श्रुत्वा स्तोत्रम् इदं देवी मार्कण्डेयात् तपोधनात् । पुष्पकं यानमारुह्य सर्वाभरणभूषिता
śrutvā stotram idaṃ devī mārkaṇḍeyāt tapodhanāt / puṣpakaṃ yānamāruhya sarvābharaṇabhūṣitā
चतुर्भुजा त्रिनेत्रा च चन्द्रबिम्बनिभानना । उवाच वचनं देवी मार्कण्डेयं महामुनिम्
caturbhujā trinetrā ca candrabimbanibhānanā / uvāca vacanaṃ devī mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim
स्तोत्रेणानेन तुष्टाहं वरं वृणु यथेप्सितम् । मार्कण्डेय उवाच: परितुष्टासि देवेशि वरं दातुं त्वम् इच्छसि
stotreṇānena tuṣṭāhaṃ varaṃ vṛṇu yathepsitam / mārkaṇḍeya uvāca: parituṣṭāsi deveśi varaṃ dātuṃ tvam icchasi
कलुषं हर कल्याणि लोकानां हरसंभवे । स्नानं कृत्वा स्तुवन् तोये लोकानापुः शिवाज्ञया
kaluṣaṃ hara kalyāṇi lokānāṃ harasaṃbhave / snānaṃ kṛtvā stuvan toye lokānāpuḥ śivājñayā
वरं ददस्व देवि त्वं धुन्धुमाराय सांप्रतम् । राज्यं कृत्वा दिवं यातु सान्तःपुरपरिच्छदः
varaṃ dadasva devi tvaṃ dhundhumārāya sāṃpratam / rājyaṃ kṛtvā divaṃ yātu sāntaḥpuraparicchadaḥ
यं यं चिन्तयते कामं तं तं प्राप्नोति सुव्रते । एवं भवतु विप्रेन्द्र मत्तो यद्वाञ्छितं त्वया
yaṃ yaṃ cintayate kāmaṃ taṃ taṃ prāpnoti suvrate / evaṃ bhavatu viprendra matto yadvāñchitaṃ tvayā
एवम् उक्त्वा ययौ देवी कपिला लोकपावनी । मार्कण्डेयं मुनिं राजा मुनिभिः परिवारितम्
evam uktvā yayau devī kapilā lokapāvanī / mārkaṇḍeyaṃ muniṃ rājā munibhiḥ parivāritam
प्रणिपत्य यथा न्यायं गतश् च स्वपुरं तदा । ततः कालेन महताराजा धर्मपरायणः
praṇipatya yathā nyāyaṃ gataś ca svapuraṃ tadā / tataḥ kālena mahatārājā dharmaparāyaṇaḥ
राज्यं कृत्वा क्रतूनिष्ट्वा धुन्धुमारो दिवं गतः । एतत् ते कथितं सर्वं मया दृष्टं पुरानघ
rājyaṃ kṛtvā kratūniṣṭvā dhundhumāro divaṃ gataḥ / etat te kathitaṃ sarvaṃ mayā dṛṣṭaṃ purānagha
श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य मुच्यते भवबन्धनात्
śravaṇāt kīrtanād asya mucyate bhavabandhanāt