इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मातङ्गाश्रमवर्णनो नाम षट्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 57 मार्कण्डेय उवाच: आख्यानं कथयिष्यामि ख्यातं मृगवनं यथा । व्याध कश्चिद् दुराचारः सर्वभूतेषु निर्दयः
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe mātaṅgāśramavarṇano nāma ṣaṭpañcāśattamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 57 mārkaṇḍeya uvāca: ākhyānaṃ kathayiṣyāmi khyātaṃ mṛgavanaṃ yathā / vyādha kaścid durācāraḥ sarvabhūteṣu nirdayaḥ
पाशहस्तो धनुष्पाणिर् विचरन् गिरिकन्दरे । आजघान मृगान् सर्वान् कुटुम्बार्थे नृपोत्तम
pāśahasto dhanuṣpāṇir vicaran girikandare / ājaghāna mṛgān sarvān kuṭumbārthe nṛpottama
ज्येष्ठे मासि तु संप्राप्ते निदाघे ज्वलनप्रभे । भ्रमति स्म तृषार्तश् च वृक्षमूले समाश्रितः
jyeṣṭhe māsi tu saṃprāpte nidāghe jvalanaprabhe / bhramati sma tṛṣārtaś ca vṛkṣamūle samāśritaḥ
रात्रौ स्वपिति निश्चेष्टो दुःखार्तश् च क्षुधान्वितः । वनसंघर्षजो वह्निर् उत्थितो गिरिकन्दरात्
rātrau svapiti niśceṣṭo duḥkhārtaś ca kṣudhānvitaḥ / vanasaṃgharṣajo vahnir utthito girikandarāt
प्रदग्धं च वन तेन मृगव्याघ्रसमावृतम् । भस्मीभूतं च तत्सर्वं रेणुभूतं च कृत्स्नशः
pradagdhaṃ ca vana tena mṛgavyāghrasamāvṛtam / bhasmībhūtaṃ ca tatsarvaṃ reṇubhūtaṃ ca kṛtsnaśaḥ
मेघागमोक्तकाले तु प्रवाहे नार्मदे शुभे । कन्याराशिगते भानौ द्वादश्यां श्रवणेन तु
meghāgamoktakāle tu pravāhe nārmade śubhe / kanyārāśigate bhānau dvādaśyāṃ śravaṇena tu
नर्मदातोय संसर्गाद् यक्षा जातास् तु पन्नगाः । तत्क्षणाद् दिव्यदेहास् तु वैष्णवं यानमास्थिताः
narmadātoya saṃsargād yakṣā jātās tu pannagāḥ / tatkṣaṇād divyadehās tu vaiṣṇavaṃ yānamāsthitāḥ
स व्याधश् चाभवद् राजा तीर्थस्यास्य प्रभावतः । दशवर्षसहस्राणि भोगान् भुङ्क्ते मनोहरान्
sa vyādhaś cābhavad rājā tīrthasyāsya prabhāvataḥ / daśavarṣasahasrāṇi bhogān bhuṅkte manoharān
ये ऽपि दग्धा मृगास् तत्र ते ऽपि गन्धर्वतां गताः । वैष्णवेनैव यानेन प्राप्तास् तु वैष्णवं पदम्
ye 'pi dagdhā mṛgās tatra te 'pi gandharvatāṃ gatāḥ / vaiṣṇavenaiva yānena prāptās tu vaiṣṇavaṃ padam
अवशः स्ववशो वापि यस् तु प्राणान् परित्यजेत् । दिव्यवर्षसहस्रं तु विष्णुलोके स मोदते
avaśaḥ svavaśo vāpi yas tu prāṇān parityajet / divyavarṣasahasraṃ tu viṣṇuloke sa modate
तिलोदकप्रदानेन पितॄणां परमा गतिः । मनोरथं नाम तीर्थम् अन्यत् परमसिद्धिदम्
tilodakapradānena pitṝṇāṃ paramā gatiḥ / manorathaṃ nāma tīrtham anyat paramasiddhidam
त्रिषु लोकेषु विख्यातं रेवातीरसमुद्भवम् । यं यं प्रार्थयते कामं तं तं स्नात्वापि मानवः
triṣu lokeṣu vikhyātaṃ revātīrasamudbhavam / yaṃ yaṃ prārthayate kāmaṃ taṃ taṃ snātvāpi mānavaḥ
सर्व च समवाप्नोति तीर्थस्यास्य प्रभावतः । अङ्गरावर्तसंभेदो गोसहस्रफलप्रदः
sarva ca samavāpnoti tīrthasyāsya prabhāvataḥ / aṅgarāvartasaṃbhedo gosahasraphalapradaḥ
अङ्गारेश्वरदेवश् च तत्र तिष्ठति सङ्गमे । स्नानमात्रो नरस् तत्र गाणपत्यम् अवाप्नुयात्
aṅgāreśvaradevaś ca tatra tiṣṭhati saṅgame / snānamātro naras tatra gāṇapatyam avāpnuyāt
अङ्गारश् च चतुर्थ्यां च यदा भवति भारत । हिरण्यपुरुषं कृत्वा रक्तवस्त्रेण वेष्टयेत्
aṅgāraś ca caturthyāṃ ca yadā bhavati bhārata / hiraṇyapuruṣaṃ kṛtvā raktavastreṇa veṣṭayet
घृतपूर्णं ताम्रपात्रं गुडेनापि प्रपूरितम् । तत्सर्वं विधिवद् दद्याच् छ्रोत्रियाय विशेषतः
ghṛtapūrṇaṃ tāmrapātraṃ guḍenāpi prapūritam / tatsarvaṃ vidhivad dadyāc chrotriyāya viśeṣataḥ
दानतीर्थप्रभावेण शक्रार्द्धासनभाग् भवेत् । यस्मात् पापानि दुःखानि तीव्राण्य् अपि बहून्यपि
dānatīrthaprabhāveṇa śakrārddhāsanabhāg bhavet / yasmāt pāpāni duḥkhāni tīvrāṇy api bahūnyapi
तस्मात् पापं न कर्तव्यम् आत्मपीडाकरं हि तत् । यस्मिन् काले च देशे च वयसा यादृशेन च
tasmāt pāpaṃ na kartavyam ātmapīḍākaraṃ hi tat / yasmin kāle ca deśe ca vayasā yādṛśena ca
कृतं शुभाशूभं कर्म तत् तथा तेन भुज्यते । तस्मात् सदैव दातव्यम् अविच्छिन्न तयार्थिने
kṛtaṃ śubhāśūbhaṃ karma tat tathā tena bhujyate / tasmāt sadaiva dātavyam avicchinna tayārthine
विच्छिद्यन्ते ऽन्यथा भोगा ग्रीष्मे कुसरितो यथा । संसेव्यते यथा देवी सप्तकल्पवहा शुभा
vicchidyante 'nyathā bhogā grīṣme kusarito yathā / saṃsevyate yathā devī saptakalpavahā śubhā
संसारस्य समुच्छित्त्यै ज्ञानयोगं ब्रवीमि ते । शिवप्रकाशकं ज्ञानं योगस् तत्रैव चिन्तितः
saṃsārasya samucchittyai jñānayogaṃ bravīmi te / śivaprakāśakaṃ jñānaṃ yogas tatraiva cintitaḥ
दुर्विज्ञेय गतिर् योगो नर्मदाशिवसन्निधौ । शिवाज्ञा वर्तते तत्र स्नानपूजाविधिर् यथा
durvijñeya gatir yogo narmadāśivasannidhau / śivājñā vartate tatra snānapūjāvidhir yathā
स सिद्धान्ता ऽविरोधेन पुस्तकैर् न विरोधयेत् । धर्मज्ञानापवर्गार्थं सहितं विन्दते नरः
sa siddhāntā 'virodhena pustakair na virodhayet / dharmajñānāpavargārthaṃ sahitaṃ vindate naraḥ
पूर्वोत्तरविरोधेन कुत्रार्थो ऽभिमतो भवेत् । दृष्ट्वाद्यमूलतस् तर्कं श्रुत्या सह विवर्जयेत्
pūrvottaravirodhena kutrārtho 'bhimato bhavet / dṛṣṭvādyamūlatas tarkaṃ śrutyā saha vivarjayet
तस्माद् आगमयुक्तेन सदात्मार्थविचारणम् । कर्तव्यं नानुमानेन केवलेन विपश्चिता
tasmād āgamayuktena sadātmārthavicāraṇam / kartavyaṃ nānumānena kevalena vipaścitā
हीनोत्तमाद्यस्य फलं बहुधा स्वं च तत्स्मृतम् । तस्मात् परीक्षां कुर्वीत पुण्यं साधु महत्फलम्
hīnottamādyasya phalaṃ bahudhā svaṃ ca tatsmṛtam / tasmāt parīkṣāṃ kurvīta puṇyaṃ sādhu mahatphalam
पाखण्डिनो विकर्मस्थान् वैडालव्रतिकां शठान् । वर्जयेद् दूरतो धीमान् हैतुक्यान् तीर्थनिन्दकान्
pākhaṇḍino vikarmasthān vaiḍālavratikāṃ śaṭhān / varjayed dūrato dhīmān haitukyān tīrthanindakān
दिगम्बरान् श्वेतपटान् ये चान्ये हेतुवादिनः । एतैः सह न संवादं संसर्गं न कथंचन
digambarān śvetapaṭān ye cānye hetuvādinaḥ / etaiḥ saha na saṃvādaṃ saṃsargaṃ na kathaṃcana
विपरीतं कलौ धर्मं नग्ना मुण्डा मलाशिनः । तस्मात् तं च परित्यज्य त्रेताधर्मं समाचरेत्
viparītaṃ kalau dharmaṃ nagnā muṇḍā malāśinaḥ / tasmāt taṃ ca parityajya tretādharmaṃ samācaret
प्रमाणं सर्वधर्मेषु ब्रह्मविष्णुशिवोदितम् । अन्यथा कुरुते यस् तु नरके पतति ध्रुवम्
pramāṇaṃ sarvadharmeṣu brahmaviṣṇuśivoditam / anyathā kurute yas tu narake patati dhruvam
सर्वेषाम् एव शास्त्राणाम् एवं शास्त्रविनिश्चयः । सेव्यतां कल्पगा देवी शिवपूजारतैः सदा
sarveṣām eva śāstrāṇām evaṃ śāstraviniścayaḥ / sevyatāṃ kalpagā devī śivapūjārataiḥ sadā
पितॄणां तर्पणं कुर्याद् भिक्षां दद्याच् च भिक्षवे । कारुण्यं सर्वभूतेषु नर्मदाख्यानचिन्तनम्
pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ kuryād bhikṣāṃ dadyāc ca bhikṣave / kāruṇyaṃ sarvabhūteṣu narmadākhyānacintanam
इदं ज्ञानमशेषं च सर्वकर्मविशोधनम् । आदिमध्यान्तरहितः स्वभावविमलः प्रभुः
idaṃ jñānamaśeṣaṃ ca sarvakarmaviśodhanam / ādimadhyāntarahitaḥ svabhāvavimalaḥ prabhuḥ
सर्वज्ञः परिपूर्णश् च शिवो ज्ञेयः शिवागमे । सर्वार्थसाधकं ज्ञानं तत्प्रणीतम् असंशयम्
sarvajñaḥ paripūrṇaś ca śivo jñeyaḥ śivāgame / sarvārthasādhakaṃ jñānaṃ tatpraṇītam asaṃśayam
यः सर्वज्ञः सुसम्पूर्णः स्वभावविमलः शिवः । सर्वदोषविनिर्मुक्तः स ब्रूयात् कथम् अन्यथा
yaḥ sarvajñaḥ susampūrṇaḥ svabhāvavimalaḥ śivaḥ / sarvadoṣavinirmuktaḥ sa brūyāt katham anyathā
शिवाज्ञाम् अन्तरेणापि जगत्सृष्टिः कथम् भवेत् । अचैतन्यात् प्रधानेन अज्ञत्वात् पुरुषस्य च
śivājñām antareṇāpi jagatsṛṣṭiḥ katham bhavet / acaitanyāt pradhānena ajñatvāt puruṣasya ca
प्रधानं परमाण्वादि यावत् किंचिद् अचेतनम् । तन्न कर्तृ स्वयं द्रष्टृ बुद्धिमत्करणं विना
pradhānaṃ paramāṇvādi yāvat kiṃcid acetanam / tanna kartṛ svayaṃ draṣṭṛ buddhimatkaraṇaṃ vinā
न यथा घटम् आनेन मृत्पिण्डः स्वयम् ऋच्छति । तथाज्ञाबुद्धिभावेन न तिष्ठेत् प्रकृतिः स्वयम्
na yathā ghaṭam ānena mṛtpiṇḍaḥ svayam ṛcchati / tathājñābuddhibhāvena na tiṣṭhet prakṛtiḥ svayam
धर्माधर्मोपदेशो न धर्माधर्मविचारणम् । सर्वज्ञेन विना जातु नादिसर्गे प्रसिद्ध्यति
dharmādharmopadeśo na dharmādharmavicāraṇam / sarvajñena vinā jātu nādisarge prasiddhyati
यथानादि प्रवृत्तो ऽयं घोरः संसारसागरः । शिवो ऽपि हि तथानादिः संसारान् मोचकः स्मृतः
yathānādi pravṛtto 'yaṃ ghoraḥ saṃsārasāgaraḥ / śivo 'pi hi tathānādiḥ saṃsārān mocakaḥ smṛtaḥ
व्याधीनां भैषजं यद्वत् प्रतिपक्षं स्वभावतः । तद्वत्संसारघोराणां प्रतिपक्षः शिवः स्मृतः
vyādhīnāṃ bhaiṣajaṃ yadvat pratipakṣaṃ svabhāvataḥ / tadvatsaṃsāraghorāṇāṃ pratipakṣaḥ śivaḥ smṛtaḥ
वैद्यं विना निराक्रन्दाः क्लिश्यन्ते रोगिणो यथा । शिवेन तु विना सर्वं निराक्रन्दं जगत् तथा
vaidyaṃ vinā nirākrandāḥ kliśyante rogiṇo yathā / śivena tu vinā sarvaṃ nirākrandaṃ jagat tathā
तस्माद् अनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णः परः शिवः । अस्ति नातः परित्राता पुमान् संसारसागरे
tasmād anādiḥ sarvajñaḥ paripūrṇaḥ paraḥ śivaḥ / asti nātaḥ paritrātā pumān saṃsārasāgare
ये ऽभ्यसन्ति शिवज्ञानं हृदये शिवभाविताः । यदि वेदाः प्रमाणं तु तेषां ज्ञानं प्रजायते
ye 'bhyasanti śivajñānaṃ hṛdaye śivabhāvitāḥ / yadi vedāḥ pramāṇaṃ tu teṣāṃ jñānaṃ prajāyate
इयं च सर्वभूतानां शरणं भुवि नर्मदा । अपां रूपतया देवी लोकानुग्रहकारिणी
iyaṃ ca sarvabhūtānāṃ śaraṇaṃ bhuvi narmadā / apāṃ rūpatayā devī lokānugrahakāriṇī
स्थावरं जङ्गमं चैव भूतग्रामं चतुर्विधम् । भगवत्य् उद्धरत्य् एषां पतन्तं नरके ध्रुवम्
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bhūtagrāmaṃ caturvidham / bhagavaty uddharaty eṣāṃ patantaṃ narake dhruvam
एवंज्ञात्वा नरश्रेष्ठ शिवम् अन्वीक्ष्य कल्पगाम् । उच्चैर्गृहाणि दिव्यानि धनधान्यान्वितानि च
evaṃjñātvā naraśreṣṭha śivam anvīkṣya kalpagām / uccairgṛhāṇi divyāni dhanadhānyānvitāni ca
सर्वोपस्करदिव्यानि ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । अनाथायातिवृद्धाय विकलाय कुटुम्बिने
sarvopaskaradivyāni brāhmaṇebhyo nivedayet / anāthāyātivṛddhāya vikalāya kuṭumbine
काष्ठमृन्मयगेहं च यो द्विजाय प्रयच्छति । एवं विधान् गृहान् रम्यान् सर्वतो ऽमरकण्टके
kāṣṭhamṛnmayagehaṃ ca yo dvijāya prayacchati / evaṃ vidhān gṛhān ramyān sarvato 'marakaṇṭake
कारयेद् यः पुमान् दिव्यांस् तस्य पुण्यफलं शृणु । किं तस्य बहुभिर् दत्तैर् दानैर् भवति भारत
kārayed yaḥ pumān divyāṃs tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu / kiṃ tasya bahubhir dattair dānair bhavati bhārata
एतद् एव परं दानं सर्वकामार्थसाधकम् । यः शृणोति नरो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते
etad eva paraṃ dānaṃ sarvakāmārthasādhakam / yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā sarvapāpaiḥ pramucyate