# इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे शिवलोकवर्णनो नामाष्टपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 59 युधिष्ठिर उवाच: दानधर्मविधानं च श्रोतुम् इच्छामि कल्पग । दरिद्रा भिक्षवो वापि कथं यान्ति शिवालयम्
# iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe śivalokavarṇano nāmāṣṭapañcāśattamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 59 yudhiṣṭhira uvāca: dānadharmavidhānaṃ ca śrotum icchāmi kalpaga / daridrā bhikṣavo vāpi kathaṃ yānti śivālayam
विधिना केन दानेन मुच्यते दुष्कृतं तथा । लोकानां च हितार्थाय कथयस्व महामुने
vidhinā kena dānena mucyate duṣkṛtaṃ tathā / lokānāṃ ca hitārthāya kathayasva mahāmune
मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् यथा न्यायं कथयामि तवानघ । पुष्करं बिल्वपत्रं च कुशास्तोयं च नार्मदम्
mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan yathā nyāyaṃ kathayāmi tavānagha / puṣkaraṃ bilvapatraṃ ca kuśāstoyaṃ ca nārmadam
स्वयम्भूर् भगवान् आह सामान्यं धर्मकारणम् । श्रद्धापूताः सर्वधर्माः पुराणं श्रुतयस् तथा
svayambhūr bhagavān āha sāmānyaṃ dharmakāraṇam / śraddhāpūtāḥ sarvadharmāḥ purāṇaṃ śrutayas tathā
तस्योपदेशधर्मेण नरा यान्ति त्रिविष्टपम् । यस् तूलपूर्णविस्तीर्णं रक्तवस्त्रं ससूत्रकम्
tasyopadeśadharmeṇa narā yānti triviṣṭapam / yas tūlapūrṇavistīrṇaṃ raktavastraṃ sasūtrakam
व्याघ्रचर्मकृतं वापि नववस्त्रावगुण्ठितम् । कृष्णाजिनोपवीतं च पुण्यधूपाधिवासितम्
vyāghracarmakṛtaṃ vāpi navavastrāvaguṇṭhitam / kṛṣṇājinopavītaṃ ca puṇyadhūpādhivāsitam
शिवध्यानाभियुक्ताय श्रद्धया विनिवेदयेत् । तत् तूलवस्त्रतन्तूनां रोमसंख्यास्ति यावती
śivadhyānābhiyuktāya śraddhayā vinivedayet / tat tūlavastratantūnāṃ romasaṃkhyāsti yāvatī
तावद् वर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते । मोदते सर्वलोकेषु भुक्त्वा भोगान् अनेकशः
tāvad varṣasahasrāṇi śivaloke mahīyate / modate sarvalokeṣu bhuktvā bhogān anekaśaḥ
पुनश् च क्षितिमासाद्य सिंहासनपतिर् भवेत् । तृणवल्कलपर्णानि शय्या प्रावरणादिकम्
punaś ca kṣitimāsādya siṃhāsanapatir bhavet / tṛṇavalkalaparṇāni śayyā prāvaraṇādikam
दत्त्वा तदर्थिने भूमौ शिवलोके महीयते । शिवमुद्दिश्य नैवेद्यं यो दद्याच् छिवदर्शिने
dattvā tadarthine bhūmau śivaloke mahīyate / śivamuddiśya naivedyaṃ yo dadyāc chivadarśine
शाकं मूलं फलं वापि तस्य पुण्यफलं शृणु । यावत् स्यात् तण्डुलादीनां संख्याफलदलेषु च
śākaṃ mūlaṃ phalaṃ vāpi tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu / yāvat syāt taṇḍulādīnāṃ saṃkhyāphaladaleṣu ca
तावद् वर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते । भिक्षां सव्यञ्जनां दत्त्वा शिवभक्ताय भक्तितः
tāvad varṣasahasrāṇi śivaloke mahīyate / bhikṣāṃ savyañjanāṃ dattvā śivabhaktāya bhaktitaḥ
वर्षलक्षं महाभाग शिवलोके महीयते । दधिभक्तं सुसम्पूर्णं भिक्षापात्रं सुशोभनम्
varṣalakṣaṃ mahābhāga śivaloke mahīyate / dadhibhaktaṃ susampūrṇaṃ bhikṣāpātraṃ suśobhanam
दद्याद् यः शिवभक्ताय तस्य पुण्यफलं शृणु । वर्षकोटिसमं दिव्यं महाभोगैः समन्वितम्
dadyād yaḥ śivabhaktāya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu / varṣakoṭisamaṃ divyaṃ mahābhogaiḥ samanvitam
स्थित्वा शिवपुरे दिव्ये तस्यान्ते च महीपतिः । सुशीतलेन तोयेन शिवभक्तं सितायुजा
sthitvā śivapure divye tasyānte ca mahīpatiḥ / suśītalena toyena śivabhaktaṃ sitāyujā
तर्पयित्वा शम्भुलोके वर्षलक्षं च मोदते । कलशं शर्करोपेतं वस्त्रपूताम्बुपूरितम्
tarpayitvā śambhuloke varṣalakṣaṃ ca modate / kalaśaṃ śarkaropetaṃ vastrapūtāmbupūritam
दद्याद् यः शिवभक्ताय तस्य पुण्यफलं शृणु । शुद्धस्फटिकसंकाशं विमानं सर्वकामिकम्
dadyād yaḥ śivabhaktāya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu / śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ vimānaṃ sarvakāmikam
संप्राप्य शिवलोके तु वर्षकोटिं स मोदते । पलाशपर्णैः पत्रैर् वा यः कुर्यात् पुटकानि तु
saṃprāpya śivaloke tu varṣakoṭiṃ sa modate / palāśaparṇaiḥ patrair vā yaḥ kuryāt puṭakāni tu
प्रदद्याच्छिवयोगिभ्यस् ताम्रपात्रप्रदो हि सः । यस् ताम्रपात्रं सुकृतं प्रदद्याच् छिवयोगिने
pradadyācchivayogibhyas tāmrapātraprado hi saḥ / yas tāmrapātraṃ sukṛtaṃ pradadyāc chivayogine
कोटिषट् कं स कल्पानां शिवलोके महीयते । शूलं वहति यः पाणौ शक्तिं पृष्ठे कमण्डलुम्
koṭiṣaṭ kaṃ sa kalpānāṃ śivaloke mahīyate / śūlaṃ vahati yaḥ pāṇau śaktiṃ pṛṣṭhe kamaṇḍalum
तं भोजयित्वा यत्नेन शिवलोकम् अवाप्नुयात् । भोजयेच् च यथा शक्त्या यः शिवव्रतचारिणम्
taṃ bhojayitvā yatnena śivalokam avāpnuyāt / bhojayec ca yathā śaktyā yaḥ śivavratacāriṇam
भोगैः स क्रीडति श्रेष्ठैः शिवलोके व्यवस्थितः । यः शिवाश्रमधर्मं च गृहस्थं भोजयेद् बुधः
bhogaiḥ sa krīḍati śreṣṭhaiḥ śivaloke vyavasthitaḥ / yaḥ śivāśramadharmaṃ ca gṛhasthaṃ bhojayed budhaḥ
विपुलैः स महाभोगैः शिवलोके महीयते । शिवाश्रमव्रतस्थं यः कन्दाद्यैर् भोजयेत् नरः
vipulaiḥ sa mahābhogaiḥ śivaloke mahīyate / śivāśramavratasthaṃ yaḥ kandādyair bhojayet naraḥ
स दिव्यानाप्नुयाद् भोगान् ईश्वरस्य पुरे स्थितः । एवं पाशुपतं भक्तं भोजयित्वा प्रणम्य च
sa divyānāpnuyād bhogān īśvarasya pure sthitaḥ / evaṃ pāśupataṃ bhaktaṃ bhojayitvā praṇamya ca
नानाविधैर् महाभोगैः शिवलोके महीयते । महाव्रतधरायैव भिक्षां यः प्रतिपादयेत्
nānāvidhair mahābhogaiḥ śivaloke mahīyate / mahāvratadharāyaiva bhikṣāṃ yaḥ pratipādayet
स दिव्यैः शोभनैर् भोगैः शिवलोके महीयते । सयमनियम् आचारं शिवभक्तिपरं नरम्
sa divyaiḥ śobhanair bhogaiḥ śivaloke mahīyate / sayamaniyam ācāraṃ śivabhaktiparaṃ naram
भोजयित्वा यथाशक्त्या शिवलोके महीयते । ज्ञानयोगबहिःस्था ये लोकसामान्यधर्मिणः
bhojayitvā yathāśaktyā śivaloke mahīyate / jñānayogabahiḥsthā ye lokasāmānyadharmiṇaḥ
पूजयन्ति शिवं भक्त्या शिवलोकं व्रजन्ति ते । अनाशिकेनापि करीषवह्णिना पयः प्रदानेन तपोभिर् उग्रैः
pūjayanti śivaṃ bhaktyā śivalokaṃ vrajanti te / anāśikenāpi karīṣavahṇinā payaḥ pradānena tapobhir ugraiḥ
प्रयान्ति यज्ञैश् च न तां गतिं नरा । नीचो ऽपि यां याति हि रुद्रभक्तः
prayānti yajñaiś ca na tāṃ gatiṃ narā / nīco 'pi yāṃ yāti hi rudrabhaktaḥ
यथा रेवाजलस्पर्शाल् लभन्ते सद्गतिं नराः । न तथा यज्ञदानाद्यैर् उपायैर् भरतर्षभ
yathā revājalasparśāl labhante sadgatiṃ narāḥ / na tathā yajñadānādyair upāyair bharatarṣabha
इत्य् एष शिवलोकस् तु प्रसङ्गात् समुदाहृतः । गोलोकः कल्पगालोकः शिवभक्तैः समन्वितः
ity eṣa śivalokas tu prasaṅgāt samudāhṛtaḥ / golokaḥ kalpagālokaḥ śivabhaktaiḥ samanvitaḥ
ज्ञानयोगेन ये शान्ता जपन्ति परमं शिवम् । ते सर्वदुःखनिर्मुक्ता भवन्ति सुखिनः सदा
jñānayogena ye śāntā japanti paramaṃ śivam / te sarvaduḥkhanirmuktā bhavanti sukhinaḥ sadā
शिवलोकश् च विज्ञेयो मण्डलावरणात्मकः । पञ्चभूतान्यहंकारः सत्त्वं प्रकृतिरष्टमी
śivalokaś ca vijñeyo maṇḍalāvaraṇātmakaḥ / pañcabhūtānyahaṃkāraḥ sattvaṃ prakṛtiraṣṭamī
ईदृशानां तु नागानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । सर्वाङ्गत्वात् प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थितम्
īdṛśānāṃ tu nāgānāṃ koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ / sarvāṅgatvāt pradhānasya tiryagūrdhvamadhaḥ sthitam
विष्णुलोकात् परं स्थानं कुमारस्य महात्मनः । स्वच्छमौक्तिकसंकाशं परमा श्रीसमन्वितम्
viṣṇulokāt paraṃ sthānaṃ kumārasya mahātmanaḥ / svacchamauktikasaṃkāśaṃ paramā śrīsamanvitam
स्कन्दलोकात् परं स्थानम् उमादेव्याः प्रकीर्तितम् । तप्तचामीकरप्रख्यम् अशेषगुणसंयुतम्
skandalokāt paraṃ sthānam umādevyāḥ prakīrtitam / taptacāmīkaraprakhyam aśeṣaguṇasaṃyutam
उमास्थानात् परं चैव हरस्थानं तदुत्तमम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं सर्वकाम् असमन्वितम्
umāsthānāt paraṃ caiva harasthānaṃ taduttamam / sūryakoṭipratīkāśaṃ sarvakām asamanvitam
गणैर् अध्युषितं सर्वैर् असंख्यैर् योगतत्परैः । हिरण्यगर्भकूर्माद्यैर् वसुरुद्रदिवाकरैः
gaṇair adhyuṣitaṃ sarvair asaṃkhyair yogatatparaiḥ / hiraṇyagarbhakūrmādyair vasurudradivākaraiḥ
स्तूयते भगवान् नित्यं तस्यान्ति प्रतिकाङ्क्षिभिः । ज्ञानध्यानपरैः शान्तैर् भिक्षाहारैर् जितेन्द्रियैः
stūyate bhagavān nityaṃ tasyānti pratikāṅkṣibhiḥ / jñānadhyānaparaiḥ śāntair bhikṣāhārair jitendriyaiḥ
प्राप्यं तैश् च परं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम् । तत्सत्कर्मकरैर् नित्यं ब्राह्मणैर् दग्धकल्मषैः
prāpyaṃ taiś ca paraṃ sthānaṃ sūryāyutasamaprabham / tatsatkarmakarair nityaṃ brāhmaṇair dagdhakalmaṣaiḥ
वसन्ति यदृतं सिद्धाशयास् तु क्लेशवर्जिताः । नर्मदा सेव्यमानाश् च लभन्ते तत्पदं नराः
vasanti yadṛtaṃ siddhāśayās tu kleśavarjitāḥ / narmadā sevyamānāś ca labhante tatpadaṃ narāḥ
एतत् ते कथितं पार्थ यथोद्दिष्टं तु शम्भुना । यन् मया कथितं दानं नर्मदातीरम् आश्रितम्
etat te kathitaṃ pārtha yathoddiṣṭaṃ tu śambhunā / yan mayā kathitaṃ dānaṃ narmadātīram āśritam
गच्छन्ति ये ऽन्यत् तीर्थं तु सहस्रांशो विशिष्यते । सर्वज्ञाः सर्वगाः शुद्धाः परिपूर्णा भवन्ति ते
gacchanti ye 'nyat tīrthaṃ tu sahasrāṃśo viśiṣyate / sarvajñāḥ sarvagāḥ śuddhāḥ paripūrṇā bhavanti te
शुद्धकर्मकरा ये तु परमैश्वर्यसंयुताः । सदेहाश् च विदेहाश् च भवन्ति स्वेच्छया पुनः
śuddhakarmakarā ye tu paramaiśvaryasaṃyutāḥ / sadehāś ca videhāś ca bhavanti svecchayā punaḥ
इति नित्यं विशुद्धं च स्थानम् आद्यम् उमापतेः । दिव्यं श्रीकण्ठनाथस्य जगद्भर्तुः समंस्थितम्
iti nityaṃ viśuddhaṃ ca sthānam ādyam umāpateḥ / divyaṃ śrīkaṇṭhanāthasya jagadbhartuḥ samaṃsthitam
स्थानं नवकमित्य् एवं निर्गता यत्र कल्पगा । परमाष्टगुणैश्वर्यनित्यम् अक्षयम् अव्ययम्
sthānaṃ navakamity evaṃ nirgatā yatra kalpagā / paramāṣṭaguṇaiśvaryanityam akṣayam avyayam
शश्वद्गुरुप्रणीतेन ध्यानयोगेन ये नराः । ध्यायन्ति देवतां नित्यं ते सिद्धा यान्ति तत्पदम्
śaśvadgurupraṇītena dhyānayogena ye narāḥ / dhyāyanti devatāṃ nityaṃ te siddhā yānti tatpadam
ये ऽभ्यसन्ति शिवज्ञानं नर्मदातीरम् आश्रिताः । कामतृष्णाविनिर्मुक्तास् ते ऽपि यान्ति च तत्पुरम्
ye 'bhyasanti śivajñānaṃ narmadātīram āśritāḥ / kāmatṛṣṇāvinirmuktās te 'pi yānti ca tatpuram
अप्य् एकदिवसं यावच् छिवध्यानपरायणः । शिवधर्मपरस् तस्य धर्मस्यान्तो न विद्यते
apy ekadivasaṃ yāvac chivadhyānaparāyaṇaḥ / śivadharmaparas tasya dharmasyānto na vidyate
योगधर्मसु सारत्वादभेद्यं पापमुद्गरैः । वज्रतण्डुलवज् ज्ञेयं तस्मात् तस्य फलं महत्
yogadharmasu sāratvādabhedyaṃ pāpamudgaraiḥ / vajrataṇḍulavaj jñeyaṃ tasmāt tasya phalaṃ mahat
देहान्तेनैव धर्मेण स्थानमाद्यं शिवालयम् । यत्रास्ते विपुलैर् भोगैः क्रीडन् कल्पायुतं नरः
dehāntenaiva dharmeṇa sthānamādyaṃ śivālayam / yatrāste vipulair bhogaiḥ krīḍan kalpāyutaṃ naraḥ
ततः कल्पायुतस्यान्ते स्थानं कौमारम् आप्नुयात् । तत्रार्धसम्मितं कालं स क्रीडन् ससुखं वसेत्
tataḥ kalpāyutasyānte sthānaṃ kaumāram āpnuyāt / tatrārdhasammitaṃ kālaṃ sa krīḍan sasukhaṃ vaset
तदन्ते विष्णुलोकं च संप्राप्य वसते पुनः । ब्रह्मलोकं गतश् चान्ते तत्रापि वसते नरः
tadante viṣṇulokaṃ ca saṃprāpya vasate punaḥ / brahmalokaṃ gataś cānte tatrāpi vasate naraḥ
ब्रह्मलोकपरिभ्रष्टो वसेच् छिवपुरे सुखम् । तत् तस्माद् ब्रह्मविष्ण्वाद्यांल् लोकान् प्राप्नोत्य् अनुक्रमात्
brahmalokaparibhraṣṭo vasec chivapure sukham / tat tasmād brahmaviṣṇvādyāṃl lokān prāpnoty anukramāt
इत्य् एवं सर्वलोकेषु रमित्वा क्रमशस् ततः । मनुष्यलोकम् आसाद्य शिवं रेवां समाश्रयेत्
ity evaṃ sarvalokeṣu ramitvā kramaśas tataḥ / manuṣyalokam āsādya śivaṃ revāṃ samāśrayet
मया ते कथिता ऽन्यत्र यानि दानानि भारत । तानि सर्वे प्रशंसन्ति पर्वते ऽमरकण्टके
mayā te kathitā 'nyatra yāni dānāni bhārata / tāni sarve praśaṃsanti parvate 'marakaṇṭake