Chapter 61

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये षष्टितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 61 युधिष्ठिर उवाच: श्रुत्वा नानाविधान् धर्मास्त्वत्प्रसादान् महामुने । नाहं तृप्तिं तु गच्छामि नर्मदाख्यानकीर्तनात्

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 61 yudhiṣṭhira uvāca: śrutvā nānāvidhān dharmāstvatprasādān mahāmune / nāhaṃ tṛptiṃ tu gacchāmi narmadākhyānakīrtanāt

मार्कण्डेय उवाच: गावः पवित्रमतुलं गावः सर्वार्थसाधकाः । तस्माद्धि गोप्रदानेन शिवभक्त्या प्रमुच्यते

mārkaṇḍeya uvāca: gāvaḥ pavitramatulaṃ gāvaḥ sarvārthasādhakāḥ / tasmāddhi gopradānena śivabhaktyā pramucyate

यस्मिन् देशे भवेन् नित्यं शिवभक्तिसमन्वितः । सो ऽपि देशो भवेत् पूतः किं पुनश् च सबान्धवः

yasmin deśe bhaven nityaṃ śivabhaktisamanvitaḥ / so 'pi deśo bhavet pūtaḥ kiṃ punaś ca sabāndhavaḥ

उक्तानि षट्सहस्राणि पुराणे मेकलातटे । इत्याह ज्ञानयोगस्य धर्मयोगस्य तत्त्ववित्

uktāni ṣaṭsahasrāṇi purāṇe mekalātaṭe / ityāha jñānayogasya dharmayogasya tattvavit

धर्माधर्मगतीनां च स्वरूपम् उपवर्णितम् । तीर्थाख्यानसमायुक्तं नर्मदाख्यानम् उत्तमम्

dharmādharmagatīnāṃ ca svarūpam upavarṇitam / tīrthākhyānasamāyuktaṃ narmadākhyānam uttamam

कीर्तनाच् छ्रवणात् तस्य मुच्यते भवबन्धनात् । विद्यां सिंहासने दिव्ये वस्त्रपुष्पाधिवासिताम्

kīrtanāc chravaṇāt tasya mucyate bhavabandhanāt / vidyāṃ siṃhāsane divye vastrapuṣpādhivāsitām

पूजयित्वा हरं विष्णुं शृणुयाद् वाचयेत् तथा । श्रीमत्सिंहासनं वापि कॢप्तं हैमं सुशोभनम्

pūjayitvā haraṃ viṣṇuṃ śṛṇuyād vācayet tathā / śrīmatsiṃhāsanaṃ vāpi kḷptaṃ haimaṃ suśobhanam

हेमवस्त्रोपरिच्छन्नं नानारत्नविभूषितम् । राजतं ताम्रकं कांस्यं ब्रह्मचारिविनिर्मितम्

hemavastroparicchannaṃ nānāratnavibhūṣitam / rājataṃ tāmrakaṃ kāṃsyaṃ brahmacārivinirmitam

तत् तु तारसमुद्भूतं शृङ्गवद् रत्नभूषितम् । दिव्यं सिंहासनं वापि पूजां कृत्वा प्रयत्नतः

tat tu tārasamudbhūtaṃ śṛṅgavad ratnabhūṣitam / divyaṃ siṃhāsanaṃ vāpi pūjāṃ kṛtvā prayatnataḥ

गन्धाधिवसितकरः श्रीमदासनसंस्थितः । शम्भ्वायतनतीर्थेषु नरेन्द्र भवनेषु च

gandhādhivasitakaraḥ śrīmadāsanasaṃsthitaḥ / śambhvāyatanatīrtheṣu narendra bhavaneṣu ca

बोधयेत् परमं धर्मं गृहग्रामपुरेषु च । नर्मदाकीर्तनाच्छ्रोता शिवलोके महीयते

bodhayet paramaṃ dharmaṃ gṛhagrāmapureṣu ca / narmadākīrtanācchrotā śivaloke mahīyate

इदं तीर्थम् इदं तीर्थं पर्यटन् नेति वै नरः । नर्मदैव परं तीर्थम् इत्य् आह भगवान् छिवः

idaṃ tīrtham idaṃ tīrthaṃ paryaṭan neti vai naraḥ / narmadaiva paraṃ tīrtham ity āha bhagavān chivaḥ

अस्मिंस्तीर्थे नरश्रेष्ठ श्राद्धं कार्यं विधानतः । स्वागतेन यमः प्रीतश् चासनेन शतक्रतुः

asmiṃstīrthe naraśreṣṭha śrāddhaṃ kāryaṃ vidhānataḥ / svāgatena yamaḥ prītaś cāsanena śatakratuḥ

पितरः पादशौचेन अत्राद्येन प्रजापतिः । विप्रपादोदकक्लिन्ना यावत् तिष्ठति मेदिनी

pitaraḥ pādaśaucena atrādyena prajāpatiḥ / viprapādodakaklinnā yāvat tiṣṭhati medinī

तावत् पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम् । विद्यावते स्नातकाय भिक्षवे श्रोत्रियाय च

tāvat puṣkarapātreṣu pibanti pitaro jalam / vidyāvate snātakāya bhikṣave śrotriyāya ca

तथा परमहंसाय विष्णुव्रतधराय च । सर्वोपस्करणं दत्त्वा शिवलोके महीयते

tathā paramahaṃsāya viṣṇuvratadharāya ca / sarvopaskaraṇaṃ dattvā śivaloke mahīyate

अनाहिताग्निं यो विप्रम् आहिताग्निं करोति च । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः स्ववित्तेनैव कारयेत्

anāhitāgniṃ yo vipram āhitāgniṃ karoti ca / brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ svavittenaiva kārayet

अर्धार्धं सफलं तस्य यावज् जीवं न संशयः । विष्णुलोके ऽन्तकाले च भोगान् भुङ्क्ते च पुष्कलान्

ardhārdhaṃ saphalaṃ tasya yāvaj jīvaṃ na saṃśayaḥ / viṣṇuloke 'ntakāle ca bhogān bhuṅkte ca puṣkalān

स्वद्रव्येण च यो यज्ञं करोति विधिवद् द्विजः । नर्मदातीरम् आसाद्य ब्रह्मलोके स मोदते

svadravyeṇa ca yo yajñaṃ karoti vidhivad dvijaḥ / narmadātīram āsādya brahmaloke sa modate

धात्रीं हिरण्मयीं कृत्वा ब्राह्मणाय प्रकल्पयेत् । कल्पगा तीरम् आश्रित्य विष्णुलोके महीयते

dhātrīṃ hiraṇmayīṃ kṛtvā brāhmaṇāya prakalpayet / kalpagā tīram āśritya viṣṇuloke mahīyate

तिलतण्डुलकर्पूरसुसम्भोज्यविमिश्रितैः । कुङ्कुमैर् वस्त्रधान्यैश् च निर्मितं शिवसन्निधौ

tilataṇḍulakarpūrasusambhojyavimiśritaiḥ / kuṅkumair vastradhānyaiś ca nirmitaṃ śivasannidhau

पर्वकाले च यो दद्यात् पर्वते मेकलातटे । वसेत् विष्णुलोकेषु नरः स्वर्गे न संशयः

parvakāle ca yo dadyāt parvate mekalātaṭe / vaset viṣṇulokeṣu naraḥ svarge na saṃśayaḥ

प्रत्यक्षधेनुं यो दद्यात् हेमरत्नविभूषिताम् । घृतधेनुं गुडधेनुं शर्कराधेनुम् एव च

pratyakṣadhenuṃ yo dadyāt hemaratnavibhūṣitām / ghṛtadhenuṃ guḍadhenuṃ śarkarādhenum eva ca

रेवाकपिलयोर् योगे दत्त्वैतान् नरसत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तो लोके क्रीडति वैष्णवे

revākapilayor yoge dattvaitān narasattamaḥ / sarvapāpavinirmukto loke krīḍati vaiṣṇave

यदि तत्र महाराज भिक्षान्नं च निवेदितम् । तस्य संख्या न विद्येत स यावत् संगमो नृप

yadi tatra mahārāja bhikṣānnaṃ ca niveditam / tasya saṃkhyā na vidyeta sa yāvat saṃgamo nṛpa

एतत् सर्वं यथान्यायं कथितं तव सुव्रत । वैवस्वते ऽन्तरे ऽथान्यच् छृणु त्वं नृपसत्तम

etat sarvaṃ yathānyāyaṃ kathitaṃ tava suvrata / vaivasvate 'ntare 'thānyac chṛṇu tvaṃ nṛpasattama

वीरणस्य तु राजर्षेर् मैत्रेयो ऽभूत् पुरोहितः । तेन चायतनं विष्णोः कारितं नर्मदातटे

vīraṇasya tu rājarṣer maitreyo 'bhūt purohitaḥ / tena cāyatanaṃ viṣṇoḥ kāritaṃ narmadātaṭe

पुर्याश् चैवामरावत्या दिशि याम्यां व्यवस्थितम् । तदायतनमाहात्म्यान् नर्मदायाः प्रभावतः

puryāś caivāmarāvatyā diśi yāmyāṃ vyavasthitam / tadāyatanamāhātmyān narmadāyāḥ prabhāvataḥ

मोदते वैष्णवे लोके युगस्यार्द्धं द्विजोत्तमः । शृणु त्वं यानि तीर्थानि रेवायाः पश्चिमोत्तरे

modate vaiṣṇave loke yugasyārddhaṃ dvijottamaḥ / śṛṇu tvaṃ yāni tīrthāni revāyāḥ paścimottare

वनं मेघवनं नाम यज्ञपर्वतम् आश्रितम् । रन्तिदेवः पुरा तत्र चक्रवर्ती युधिष्ठिर

vanaṃ meghavanaṃ nāma yajñaparvatam āśritam / rantidevaḥ purā tatra cakravartī yudhiṣṭhira

गवि नीतं कुलं येन स देवासुरमानुषम् । पितरो मोचिता येन गोभिर् विनिहताः पुरा

gavi nītaṃ kulaṃ yena sa devāsuramānuṣam / pitaro mocitā yena gobhir vinihatāḥ purā

चाण्डालैश् च हता ये च प्राप्नुवन्ति परां गतिम् । चाण्डालाद् उदकात् सर्पाद् विद्युतो ब्राह्मणाद् अपि

cāṇḍālaiś ca hatā ye ca prāpnuvanti parāṃ gatim / cāṇḍālād udakāt sarpād vidyuto brāhmaṇād api

दन्तिभ्यश् च पशुभ्यश् च मरणं पापशालिनाम् । विष्णोर् बलिप्रदानेन क्रियाणां करणेन च

dantibhyaś ca paśubhyaś ca maraṇaṃ pāpaśālinām / viṣṇor balipradānena kriyāṇāṃ karaṇena ca

तीर्थपिण्डप्रदानेन ते यान्ति परमां गतिम् । दधीचिर् नाम राजर्षिर् अवन्त्यधिपतिस् तथा

tīrthapiṇḍapradānena te yānti paramāṃ gatim / dadhīcir nāma rājarṣir avantyadhipatis tathā

सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठः शक्रतुल्यपराक्रमः । पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर् देवा विनिर्जिताः

sarvadharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ śakratulyaparākramaḥ / purā devāsure yuddhe daityair devā vinirjitāḥ

देवानां ब्राह्मणानां च हन्तारो दैत्यकण्टकाः । नष्टाः स्वपापदोषेण सभृत्यकुलबान्धवाः

devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca hantāro daityakaṇṭakāḥ / naṣṭāḥ svapāpadoṣeṇa sabhṛtyakulabāndhavāḥ

देवाः समुदिताः सर्वे लोकपालाः सवासवाः । निर्विघ्नं पृथिवीं कृत्वा लोकं चैव चराचरम्

devāḥ samuditāḥ sarve lokapālāḥ savāsavāḥ / nirvighnaṃ pṛthivīṃ kṛtvā lokaṃ caiva carācaram

विन्ध्यं गिरिं गतास् ते तु यस्मिन् वहति कल्पगा । समर्थं भूपतिं ज्ञात्वा दधीचिं कुरुसत्तम

vindhyaṃ giriṃ gatās te tu yasmin vahati kalpagā / samarthaṃ bhūpatiṃ jñātvā dadhīciṃ kurusattama

दत्तान्य् अस्त्राणि रक्षार्थं तस्य राज्ञः सुरोत्तमैः । वज्रं शक्तिं तथा पाशं दण्डं खड्गं ध्वजं गदाम्

dattāny astrāṇi rakṣārthaṃ tasya rājñaḥ surottamaiḥ / vajraṃ śaktiṃ tathā pāśaṃ daṇḍaṃ khaḍgaṃ dhvajaṃ gadām

त्रिशूलं चेति देवानाम् आयुधानि प्रचक्षते । तानि दत्त्वा यथा न्यायं नाकपृष्ठं मुदा ययुः

triśūlaṃ ceti devānām āyudhāni pracakṣate / tāni dattvā yathā nyāyaṃ nākapṛṣṭhaṃ mudā yayuḥ

पुराणमतमाज्ञाय दधीचिः सत्यविक्रमः । शापस्यैव भयाद् भीतो नमस्कृत्य प्रगृह्य च

purāṇamatamājñāya dadhīciḥ satyavikramaḥ / śāpasyaiva bhayād bhīto namaskṛtya pragṛhya ca

प्रभावात् तोयतां नीत्वा शरीरान्तर् न्यवेशयत् । ततः कालान्तरे प्राप्ते दानवा बलदर्पिताः

prabhāvāt toyatāṃ nītvā śarīrāntar nyaveśayat / tataḥ kālāntare prāpte dānavā baladarpitāḥ

जम्भकुम्भहयग्रीवप्रमुखाः पुनरुत्थिताः । दानवानां बलं ज्ञात्वा त्रस्ता देवाः सवासवाः

jambhakumbhahayagrīvapramukhāḥ punarutthitāḥ / dānavānāṃ balaṃ jñātvā trastā devāḥ savāsavāḥ

कार्यकाले समुत्पन्ने संस्मृत्यास्त्रायुधानि च । नारद प्रेषयामासुः दधीचिं प्रति भारत

kāryakāle samutpanne saṃsmṛtyāstrāyudhāni ca / nārada preṣayāmāsuḥ dadhīciṃ prati bhārata

अवन्तीं स पुरीं प्राप्य देवर्षिर् नारदस् तथा । विवेश भवनं राज्ञो मणिकाञ्चनवेदिकम्

avantīṃ sa purīṃ prāpya devarṣir nāradas tathā / viveśa bhavanaṃ rājño maṇikāñcanavedikam

उत्थितो नृपशार्दूलो मुनिं दृष्ट्वा सुतेजसम् । पूजयित्वा यथा न्यायं हेमकासनसंस्थितम्

utthito nṛpaśārdūlo muniṃ dṛṣṭvā sutejasam / pūjayitvā yathā nyāyaṃ hemakāsanasaṃsthitam

तं तु दृष्ट्वा सुखासीनं राजा वचनम् अब्रवीत् । किम् अर्थं मानुषे लोके देवलोकात् समागतः

taṃ tu dṛṣṭvā sukhāsīnaṃ rājā vacanam abravīt / kim arthaṃ mānuṣe loke devalokāt samāgataḥ

नारद उवाच: युद्धं महत् समुत्पन्नं देवानां दानवैः सह । समर्पय त्वं शस्त्राणि क्षीयन्ते दानवा यथा

nārada uvāca: yuddhaṃ mahat samutpannaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha / samarpaya tvaṃ śastrāṇi kṣīyante dānavā yathā

कुरु कार्यं च देवानां सत्यधर्मव्रते स्थितः । दधीचिर् उवाच: शृणु कार्यं च देवर्षे देवानां हितकाम्यया

kuru kāryaṃ ca devānāṃ satyadharmavrate sthitaḥ / dadhīcir uvāca: śṛṇu kāryaṃ ca devarṣe devānāṃ hitakāmyayā

अचिरेणैव कालेन क्षयं यास्यन्ति दानवाः । मया तान्य् एव शस्त्राणि रक्षणार्थं महामुने

acireṇaiva kālena kṣayaṃ yāsyanti dānavāḥ / mayā tāny eva śastrāṇi rakṣaṇārthaṃ mahāmune

आपोभूतानि पीतानि शरीरे सन्ति तानि वै । उपायेन हि गृह्णन्तु दास्याम्य् एतानि वै पुनः

āpobhūtāni pītāni śarīre santi tāni vai / upāyena hi gṛhṇantu dāsyāmy etāni vai punaḥ

इत्युक्त्वा च नृपश्रेष्ठ आजुहाव च गाः पुरा । मांसादिभक्षितं गोभिर् अस्थिवर्जं विशाम्पते

ityuktvā ca nṛpaśreṣṭha ājuhāva ca gāḥ purā / māṃsādibhakṣitaṃ gobhir asthivarjaṃ viśāmpate

अस्त्रग्रामस् ततः प्राप्तो लोकपालैर् यथा तथा । गोनर्दं नाम नगरं तत् तु लोकेषु विश्रुतम्

astragrāmas tataḥ prāpto lokapālair yathā tathā / gonardaṃ nāma nagaraṃ tat tu lokeṣu viśrutam

दानवा निहता देवैः पुनः सृष्टिः प्रवर्तिता । अचिन्तयत् तदा तत्र रन्तिदेवो महीपतिः

dānavā nihatā devaiḥ punaḥ sṛṣṭiḥ pravartitā / acintayat tadā tatra rantidevo mahīpatiḥ

गोविद्युत्पशुचाण्डालसर्पैर्विनिहता नराः । देवलोकं न ते यान्ति न तेषामुदकक्रिया

govidyutpaśucāṇḍālasarpairvinihatā narāḥ / devalokaṃ na te yānti na teṣāmudakakriyā

शोचयित्वा चिरं कालं सान्तःपुरपरिग्रहः । प्रक्षाल्य नर्मदातोये तदस्थीनि व्यसर्जयत्

śocayitvā ciraṃ kālaṃ sāntaḥpuraparigrahaḥ / prakṣālya narmadātoye tadasthīni vyasarjayat

लिङ्गं ब्रह्मेश्वरं तत्र यज्ञपर्वतसन्निधौ । धर्मसंशयम् आपन्नो रन्तिदेवो महीपतिः

liṅgaṃ brahmeśvaraṃ tatra yajñaparvatasannidhau / dharmasaṃśayam āpanno rantidevo mahīpatiḥ

पप्रच्छ मुनिशार्दूलान् वशिष्ठप्रमुखान् द्विजान् । त्रिःप्रदक्षिणम् आवृत्य यथा न्यायम् इदं वचः

papraccha muniśārdūlān vaśiṣṭhapramukhān dvijān / triḥpradakṣiṇam āvṛtya yathā nyāyam idaṃ vacaḥ

के देशाः पर्वताः पुण्या नद्यः काः कीर्तिताः शुभाः । नरकस्थान् पितॄन् यत्र तद्वदेयुः समुद्धरेत्

ke deśāḥ parvatāḥ puṇyā nadyaḥ kāḥ kīrtitāḥ śubhāḥ / narakasthān pitṝn yatra tadvadeyuḥ samuddharet

अक्षयं च पितृश्राद्धं पितॄणाम् अक्षया गतिः । ऋषय ऊचुः: मार्कण्डेयाश्रमं गच्छ अस्माभिः सह भूपते

akṣayaṃ ca pitṛśrāddhaṃ pitṝṇām akṣayā gatiḥ / ṛṣaya ūcuḥ: mārkaṇḍeyāśramaṃ gaccha asmābhiḥ saha bhūpate

सो ऽपि सर्वं विजानीयात् कल्पगा तीरमाश्रितः । तच् छ्रुत्वा रन्तिदेवो ऽपि मुनिभिः परिभाषितः

so 'pi sarvaṃ vijānīyāt kalpagā tīramāśritaḥ / tac chrutvā rantidevo 'pi munibhiḥ paribhāṣitaḥ

जगाम मुनिभिः सार्द्धं कल्पगातीरवासिनम् । स राजा ब्राह्मणैः सार्द्धं प्रणिपत्य तथा ऽर्चयत्

jagāma munibhiḥ sārddhaṃ kalpagātīravāsinam / sa rājā brāhmaṇaiḥ sārddhaṃ praṇipatya tathā 'rcayat

समुत्थायाब्रवीद् वाक्यम् उपविष्टः कुशासने । मार्कण्डेय उवाच: कान् न मोचयते घोरान् पितॄन् संसारसागरात्

samutthāyābravīd vākyam upaviṣṭaḥ kuśāsane / mārkaṇḍeya uvāca: kān na mocayate ghorān pitṝn saṃsārasāgarāt

शृण्वन्तु मम वाक्यानि मुनयो विदितात्मनः । सर्वतीर्थमयी रेवा सर्वार्थात्ममयी शुभा

śṛṇvantu mama vākyāni munayo viditātmanaḥ / sarvatīrthamayī revā sarvārthātmamayī śubhā

शिवेनैतत् निगदितं पुराणे स्कन्दकीर्तिते । कुब्जारेवासमायोगे विशेषात् सुरपूजिते

śivenaitat nigaditaṃ purāṇe skandakīrtite / kubjārevāsamāyoge viśeṣāt surapūjite

तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः । तत्र श्राद्धेन योगेन पितॄणां परमा गतिः

tatra snātā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ / tatra śrāddhena yogena pitṝṇāṃ paramā gatiḥ

इदं ते कथितं राजन् कुब्जारेवासमागमे । अर्चयित्वा महेशानं तत्र बिल्वाम्रकाह्वयम्

idaṃ te kathitaṃ rājan kubjārevāsamāgame / arcayitvā maheśānaṃ tatra bilvāmrakāhvayam

सर्वपापविनिर्मुक्तो गाणपत्यम् अवाप्नुयात् । सार्धकोटिस् तु कन्यानां तत्र सिद्धिं परां गताः

sarvapāpavinirmukto gāṇapatyam avāpnuyāt / sārdhakoṭis tu kanyānāṃ tatra siddhiṃ parāṃ gatāḥ

शप्तास्ताः पूर्वमुनिभिः कामदोषेण भारत । विद्याधराश् च यक्षाश् च गन्धर्वाः किन्नरास् तथा

śaptāstāḥ pūrvamunibhiḥ kāmadoṣeṇa bhārata / vidyādharāś ca yakṣāś ca gandharvāḥ kinnarās tathā

शप्तास्तेनैव दोषेण कुबेरपुरवासिनः । सर्वे ते सिद्धिम् आपन्नाः कुब्जारेवासमागमे

śaptāstenaiva doṣeṇa kuberapuravāsinaḥ / sarve te siddhim āpannāḥ kubjārevāsamāgame

अमासोमसमायोगे कार्त्तिक्यां चैव पर्वणि । वाराणसी प्रयागश् च पुष्करं नैमिषं तथा

amāsomasamāyoge kārttikyāṃ caiva parvaṇi / vārāṇasī prayāgaś ca puṣkaraṃ naimiṣaṃ tathā

एते स्नातुं समायान्ति कुब्जारेवासमागमे । श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य शिवलोके महीयते

ete snātuṃ samāyānti kubjārevāsamāgame / śravaṇāt kīrtanād asya śivaloke mahīyate