इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मातृस्तुतिर्नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 63 मार्कण्डेय उवाच: रेवातटे महापुण्ये पितॄणां मोक्षणं प्रति । कुरु यज्ञं महाभाग मुच्यन्ते पितरो यथा
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe mātṛstutirnāma dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 63 mārkaṇḍeya uvāca: revātaṭe mahāpuṇye pitṝṇāṃ mokṣaṇaṃ prati / kuru yajñaṃ mahābhāga mucyante pitaro yathā
इति श्रुत्वा महाराज नमस्कृत्य च कल्पगाम् । वशिष्ठप्रमुखैः सार्द्धं जगाम स्वपुरं नृपः
iti śrutvā mahārāja namaskṛtya ca kalpagām / vaśiṣṭhapramukhaiḥ sārddhaṃ jagāma svapuraṃ nṛpaḥ
स वत्सानां च लक्षैकमप्रसूतायुतं तथा । विंशतिः श्यामकर्णानां हयानां च दशायुतम्
sa vatsānāṃ ca lakṣaikamaprasūtāyutaṃ tathā / viṃśatiḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ ca daśāyutam
मणिमाणिक्यमुक्तादि भूषितोच्चैः श्रवस्त्विषाम् । अयुतं च करीन्द्राणां घण्टाभरणशोभिनाम्
maṇimāṇikyamuktādi bhūṣitoccaiḥ śravastviṣām / ayutaṃ ca karīndrāṇāṃ ghaṇṭābharaṇaśobhinām
मणिमाणिक्यरत्नानां संख्यां कर्तुं न शक्यते । नानादेशनृपैः सार्द्धं ब्राह्मणैर् वेदपारगैः
maṇimāṇikyaratnānāṃ saṃkhyāṃ kartuṃ na śakyate / nānādeśanṛpaiḥ sārddhaṃ brāhmaṇair vedapāragaiḥ
वेणुवीणानिनादेन ब्रह्मघोषरवेण च । आपूरयन् दिशः सर्वा दिवं भूमिं च संस्पृशन्
veṇuvīṇāninādena brahmaghoṣaraveṇa ca / āpūrayan diśaḥ sarvā divaṃ bhūmiṃ ca saṃspṛśan
हर्षेण महता युक्तो यज्ञसम्भारसंवृतः । रन्तिदेवो महीपालः कल्पगातीरम् आश्रितः
harṣeṇa mahatā yukto yajñasambhārasaṃvṛtaḥ / rantidevo mahīpālaḥ kalpagātīram āśritaḥ
अनेकभक्षभोज्यानां तत्र संख्या न विद्यते । अष्टयोजनपर्यन्तं यज्ञयूपाश् च मण्डपाः
anekabhakṣabhojyānāṃ tatra saṃkhyā na vidyate / aṣṭayojanaparyantaṃ yajñayūpāś ca maṇḍapāḥ
हेमरत्नमयाः स्तम्भा मणिमौक्तिकभूषिताः । हिरण्मयानि कुण्डानि वेदिकाश् च सहस्रशः
hemaratnamayāḥ stambhā maṇimauktikabhūṣitāḥ / hiraṇmayāni kuṇḍāni vedikāś ca sahasraśaḥ
स्रुवश् च यज्ञपात्राणि सर्वं स्वर्णम् अयं तथा । समाहूतास् ततो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
sruvaś ca yajñapātrāṇi sarvaṃ svarṇam ayaṃ tathā / samāhūtās tato devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सार्द्धं नक्षत्रध्रुवमण्डलम् । सिद्धा विद्याधरा यक्षाः सुरासुरमहोरगाः
candrādityau grahaiḥ sārddhaṃ nakṣatradhruvamaṇḍalam / siddhā vidyādharā yakṣāḥ surāsuramahoragāḥ
देवराजश् च देवाश् च बृहस्पतिपुरोगमाः । ततो यज्ञः समारब्धो ब्राह्मणैर् वेदपारगैः
devarājaś ca devāś ca bṛhaspatipurogamāḥ / tato yajñaḥ samārabdho brāhmaṇair vedapāragaiḥ
होमेन तर्पिता देवाः सर्वलोकनिवासिनः । निर्धूमश् च ज्वलद् वह्णिः सप्तजिह्वासमन्वितः
homena tarpitā devāḥ sarvalokanivāsinaḥ / nirdhūmaś ca jvalad vahṇiḥ saptajihvāsamanvitaḥ
प्रत्यक्षो हव्यवाहश् च स्वयं यज्ञे नराधिप । ततो निवर्तितो यज्ञो ब्राह्मणैर् आप्तदक्षिणैः
pratyakṣo havyavāhaś ca svayaṃ yajñe narādhipa / tato nivartito yajño brāhmaṇair āptadakṣiṇaiḥ
घोषणा भ्रामिता राष्ट्रे प्रतीहारैः सहस्रशः । यो यं कामयते कामं सो ऽत्र तं त्वेत्यसंशयः
ghoṣaṇā bhrāmitā rāṣṭre pratīhāraiḥ sahasraśaḥ / yo yaṃ kāmayate kāmaṃ so 'tra taṃ tvetyasaṃśayaḥ
आहूताः पूर्वजास् तत्र मातृकाः पैतृकास् तथा । अपमृत्युवशं प्राप्तास् तिर्यग्योनिगताश् च ये
āhūtāḥ pūrvajās tatra mātṛkāḥ paitṛkās tathā / apamṛtyuvaśaṃ prāptās tiryagyonigatāś ca ye
ते सर्वे शुभयोनित्वम् आपन्ना यज्ञयोगतः । अर्चिता नर्मदादेवीं प्रत्यक्षा रूपधारिणी
te sarve śubhayonitvam āpannā yajñayogataḥ / arcitā narmadādevīṃ pratyakṣā rūpadhāriṇī
अर्चितो भगवांस् तत्र पार्वत्या सहितो हरः । श्रीपतिश् च श्रिया सार्द्धं शङ्खचक्रगदाधरः
arcito bhagavāṃs tatra pārvatyā sahito haraḥ / śrīpatiś ca śriyā sārddhaṃ śaṅkhacakragadādharaḥ
शक्रादयस् तथा देवाः सपत्नीका अलंकृताः । गाश्चाश्वांश् च करीन्द्रांश् च ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत्
śakrādayas tathā devāḥ sapatnīkā alaṃkṛtāḥ / gāścāśvāṃś ca karīndrāṃś ca brāhmaṇebhyo nyavedayat
यच् चान्यद् विद्यते किंचिद् धनं धान्यं पयो दधि । अग्निशौचानि वस्त्राणि सर्वं तेभ्यो न्यवेदयत्
yac cānyad vidyate kiṃcid dhanaṃ dhānyaṃ payo dadhi / agniśaucāni vastrāṇi sarvaṃ tebhyo nyavedayat
युगपत् पूजिता देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । अर्चिता नर्मदादेवी शैलमूले व्यवस्थिता
yugapat pūjitā devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ / arcitā narmadādevī śailamūle vyavasthitā
प्रवाहो निर्गतो यत्र कुब्जारेवासमागमे । पितरस् तर्पिता देवाः प्राप्ताश् च परमां गतिम्
pravāho nirgato yatra kubjārevāsamāgame / pitaras tarpitā devāḥ prāptāś ca paramāṃ gatim
दिव्ययानसमारूढो दधीचिश् च नृपोत्तमः । शतमष्टोत्तरं पूर्वं पश्चिमं तद् अनन्तरम्
divyayānasamārūḍho dadhīciś ca nṛpottamaḥ / śatamaṣṭottaraṃ pūrvaṃ paścimaṃ tad anantaram
देवयानपथे सन्तः शतशो ऽथ नृपोत्तम । ऊचुश् च देवास् ते सर्वे ब्रह्माद्या रन्तिदेवकम्
devayānapathe santaḥ śataśo 'tha nṛpottama / ūcuś ca devās te sarve brahmādyā rantidevakam
वृणीष्व भद्रं ते प्रीताः सत्येनानेन भूमिप । प्राप्तो ऽसि परमं लोकं पितृभिर् मातृभिः सह
vṛṇīṣva bhadraṃ te prītāḥ satyenānena bhūmipa / prāpto 'si paramaṃ lokaṃ pitṛbhir mātṛbhiḥ saha
रन्तिदेवो ऽब्रवीद् वाक्यं यूयं मे वरदा यदि । कलशः स्थापितो यत्र ब्राह्मणैर् वेदपारगैः
rantidevo 'bravīd vākyaṃ yūyaṃ me varadā yadi / kalaśaḥ sthāpito yatra brāhmaṇair vedapāragaiḥ
चतुर्वेदधरैर्भक्तैः पञ्चब्रह्मतनुः स्वयम् । शिवलिङ्गं भवेत् तत्र ज्वालामालासमप्रभम्
caturvedadharairbhaktaiḥ pañcabrahmatanuḥ svayam / śivaliṅgaṃ bhavet tatra jvālāmālāsamaprabham
यज्ञपर्वतम् आसाद्य प्रवाहो यज्ञनिर्गतः । स्नाने विनिर्गता कुब्जा चरुके चरुका तथा
yajñaparvatam āsādya pravāho yajñanirgataḥ / snāne vinirgatā kubjā caruke carukā tathā
चर्मिला चाङ्घ्रिमूले तु शिल्पे शिल्पा विनिर्गता । धनदो देवताश् चान्याः सम्पूज्य प्रणिपत्य च
carmilā cāṅghrimūle tu śilpe śilpā vinirgatā / dhanado devatāś cānyāḥ sampūjya praṇipatya ca
कल्पगां च नमस्कृत्य कामिकं यानम् आश्रिताः । स्तोत्रं चक्रे महाभाग लिङ्गरूपस्य शूलिनः
kalpagāṃ ca namaskṛtya kāmikaṃ yānam āśritāḥ / stotraṃ cakre mahābhāga liṅgarūpasya śūlinaḥ
लोकनाथो जगत्स्रष्टा प्रणिपत्य यथाविधि । ब्रह्मो वाच: नास्ति रुद्रसमो देवो नास्ति रुद्रसमो गुरुः
lokanātho jagatsraṣṭā praṇipatya yathāvidhi / brahmo vāca: nāsti rudrasamo devo nāsti rudrasamo guruḥ
नित्यदामलकायाय स्वप्रभामलमूर्तये । शिवभस्माङ्गरागाय देवेशाय नमो ऽस्तु ते
nityadāmalakāyāya svaprabhāmalamūrtaye / śivabhasmāṅgarāgāya deveśāya namo 'stu te
नीलकण्ठाय देवाय सर्वायामितमूर्तये । बहुरूपाय कान्ताय शाश्वताय नमो ऽस्तु ते
nīlakaṇṭhāya devāya sarvāyāmitamūrtaye / bahurūpāya kāntāya śāśvatāya namo 'stu te
पराय परमेशाय सर्वज्ञाय नमो ऽस्तु ते । सर्वप्रणतदेहाय स्वयम् अप्रणताय च
parāya parameśāya sarvajñāya namo 'stu te / sarvapraṇatadehāya svayam apraṇatāya ca
पूज्यानाम् अपि पूज्याय नमस्त्र्यक्षाय शूलिने । ब्रह्मेन्द्रविष्णुवेद्याय उत्पत्तिस्थितिहेतवे
pūjyānām api pūjyāya namastryakṣāya śūline / brahmendraviṣṇuvedyāya utpattisthitihetave
देवस्तुत नमस्ते ऽस्तु भुक्तिमुक्तिप्रदाय च । वामाय वामरूपाय वामोमारोपभासिने
devastuta namaste 'stu bhuktimuktipradāya ca / vāmāya vāmarūpāya vāmomāropabhāsine
वामकान्तार्धवेहाय ईशानाय नमो ऽस्तु ते । श्रुत्वा स्तोत्रम् इदं देवो ब्रह्मणः सो ऽमितद्युतिः
vāmakāntārdhavehāya īśānāya namo 'stu te / śrutvā stotram idaṃ devo brahmaṇaḥ so 'mitadyutiḥ
वृणीष्व वाञ्छितं यज्ञे वरम् इत्य् आह शङ्करः । ददामि ते न सन्देहो यस् त्वया वर ईप्सितः
vṛṇīṣva vāñchitaṃ yajñe varam ity āha śaṅkaraḥ / dadāmi te na sandeho yas tvayā vara īpsitaḥ
उवाच वचनं ब्रह्मा शङ्करं सर्वगं प्रभुम् । पञ्चवक्त्रं पञ्चलिङ्गं ब्रह्मपूज्यं प्रकीर्तितम्
uvāca vacanaṃ brahmā śaṅkaraṃ sarvagaṃ prabhum / pañcavaktraṃ pañcaliṅgaṃ brahmapūjyaṃ prakīrtitam
बिल्वा निवेदिता यस्मिन्न् आम्राश् च विनिवेदिताः । बिल्वाम्रकन्नाम लिङ्गं संसारार्णवतारणम्
bilvā niveditā yasminn āmrāś ca viniveditāḥ / bilvāmrakannāma liṅgaṃ saṃsārārṇavatāraṇam
प्रसिद्धिं परमां यातु भगवंस् त्वत्प्रसादतः । वामना मेकला यत्र यत्रेदं लिङ्गम् उत्तमम्
prasiddhiṃ paramāṃ yātu bhagavaṃs tvatprasādataḥ / vāmanā mekalā yatra yatredaṃ liṅgam uttamam
तत्र स्नात्वा नरव्याघ्र शिवलोकम् अवाप्यते । इदं वरम् अहं मन्ये लोकानुग्रहकारकम्
tatra snātvā naravyāghra śivalokam avāpyate / idaṃ varam ahaṃ manye lokānugrahakārakam
शङ्करस् तु तथेत्य् एवं प्राह ब्रह्माणम् अव्ययम् । एवम् उक्त्वा महेशानो गणकोटिसमावृतः
śaṅkaras tu tathety evaṃ prāha brahmāṇam avyayam / evam uktvā maheśāno gaṇakoṭisamāvṛtaḥ
स्तूयमानः सुरैः सर्वैः जगाम भवनं स्वकम् । ब्रह्माद्या देवताश् चैव गताः स्वं स्वं निवेशनम्
stūyamānaḥ suraiḥ sarvaiḥ jagāma bhavanaṃ svakam / brahmādyā devatāś caiva gatāḥ svaṃ svaṃ niveśanam
रन्तिदेवः प्रतुष्टाव लिङ्गरूपधरं शिवम् । निशम्य रन्तिदेवस्य स्तोत्रं प्राह महेश्वरः
rantidevaḥ pratuṣṭāva liṅgarūpadharaṃ śivam / niśamya rantidevasya stotraṃ prāha maheśvaraḥ
वरं वृणीष्व भद्रं ते स्तोत्रेणानेन सुव्रतं । रन्तिदेवो ऽब्रवीद् वाक्यं यदि मे वरदः शिवः
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te stotreṇānena suvrataṃ / rantidevo 'bravīd vākyaṃ yadi me varadaḥ śivaḥ
इदं तीर्थं न मोक्तव्यं महादेव सदा त्वया । अघौघसमप्लुता ये तु तिर्यग्योनिगता नराः
idaṃ tīrthaṃ na moktavyaṃ mahādeva sadā tvayā / aghaughasamaplutā ye tu tiryagyonigatā narāḥ
अस्य तीर्थस्य माहात्म्यात् ते यान्तु परमां गतिम् । अत्र यद् दीयते दानं सर्वं भवति चाक्षयम्
asya tīrthasya māhātmyāt te yāntu paramāṃ gatim / atra yad dīyate dānaṃ sarvaṃ bhavati cākṣayam
इदं वरम् अहं मन्ये यदि तुष्टो ऽसि शङ्कर । शङ्कर उवाच: अमासोमसमायोगे कार्त्तिक्यां चैव पर्वणि
idaṃ varam ahaṃ manye yadi tuṣṭo 'si śaṅkara / śaṅkara uvāca: amāsomasamāyoge kārttikyāṃ caiva parvaṇi
अत्र यद् दीयते दानं तद् अनन्तं समश्नुते । एतत् ते कथितं राजंस् तीर्थं पापप्रणाशनम्
atra yad dīyate dānaṃ tad anantaṃ samaśnute / etat te kathitaṃ rājaṃs tīrthaṃ pāpapraṇāśanam
विश्वेदेवाः परां सिद्धिम् अस्मिंस् तीर्थे समागताः । अगस्त्यशौनकश् चैव पराशरो ऽघमर्षणः
viśvedevāḥ parāṃ siddhim asmiṃs tīrthe samāgatāḥ / agastyaśaunakaś caiva parāśaro 'ghamarṣaṇaḥ
संसिद्धिं परमां प्राप्ता नाना मुनिगणास् तथा । अत्रायुतं मुनीनां च तपसा दिवमारुहत्
saṃsiddhiṃ paramāṃ prāptā nānā munigaṇās tathā / atrāyutaṃ munīnāṃ ca tapasā divamāruhat
संक्रमे च व्यतीपाते ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । अमासोमसमायोगे षडशीतिमुखे तथा
saṃkrame ca vyatīpāte grahaṇe candrasūryayoḥ / amāsomasamāyoge ṣaḍaśītimukhe tathā
पुण्यं दशगुणं वृद्धिं सत्यम् एतच् छिवोदितम् । सपादकोटिस् तीर्थानां कुब्जारेवासमागमे
puṇyaṃ daśaguṇaṃ vṛddhiṃ satyam etac chivoditam / sapādakoṭis tīrthānāṃ kubjārevāsamāgame
दक्षिणोत्तरभागे तु क्रोशमात्रं प्रतिष्ठितम् । अवशः स्ववशो वा ऽपि प्राणान् यस् तु परित्यजेत्
dakṣiṇottarabhāge tu krośamātraṃ pratiṣṭhitam / avaśaḥ svavaśo vā 'pi prāṇān yas tu parityajet
राजा वर्षसहस्राणि विद्याधरपुरे भवेत् । कृमिकीटपतङ्गाद्यास् तीर्थे ऽस्मिन् प्राणमोक्षणे
rājā varṣasahasrāṇi vidyādharapure bhavet / kṛmikīṭapataṅgādyās tīrthe 'smin prāṇamokṣaṇe
दिव्यं वर्षसहस्रं तु राजा विद्याधरे पुरे । बिल्वाम्रकं सिद्धलिङ्गं कामभोगफलप्रदम्
divyaṃ varṣasahasraṃ tu rājā vidyādhare pure / bilvāmrakaṃ siddhaliṅgaṃ kāmabhogaphalapradam
कुब्जेश्वरं महच् चान्यद् ब्रह्महत्यां व्यपोहति । अत्रान्तरे महाराज शिवक्षेत्रं विदुर्बुधाः
kubjeśvaraṃ mahac cānyad brahmahatyāṃ vyapohati / atrāntare mahārāja śivakṣetraṃ vidurbudhāḥ
रेवाकुब्जासमायोगे यवानां सप्ततिस्तथा । अमासोमसमायोगे स्नानाच् छान्तिः प्रकीर्तिता
revākubjāsamāyoge yavānāṃ saptatistathā / amāsomasamāyoge snānāc chāntiḥ prakīrtitā
वाराणसी कुरुक्षेत्रं प्रयागो नैमिषं तथा । पुष्करं च गया चैव केदारं तीर्थम् उत्तमम्
vārāṇasī kurukṣetraṃ prayāgo naimiṣaṃ tathā / puṣkaraṃ ca gayā caiva kedāraṃ tīrtham uttamam
फलम् एतेषु सामान्यम् अमासोमसमागमे । अक्षयं च फलं प्रोक्तं कुब्जारेवासमागमे
phalam eteṣu sāmānyam amāsomasamāgame / akṣayaṃ ca phalaṃ proktaṃ kubjārevāsamāgame
तिलोदकप्रदानेन मातृकं पैतृकं सुतः । नरकाद् उद्धरेत् सर्वान् पूर्वान् अपि परान् अपि
tilodakapradānena mātṛkaṃ paitṛkaṃ sutaḥ / narakād uddharet sarvān pūrvān api parān api
सो ऽपि राजा गृहं प्राप्तः सर्वान् उद्धृत्य पूर्वजान् । अयं ते कथितो राजन् कुब्जारेवासमागमः
so 'pi rājā gṛhaṃ prāptaḥ sarvān uddhṛtya pūrvajān / ayaṃ te kathito rājan kubjārevāsamāgamaḥ
रन्तिदेवो हरिश्चन्द्रः पुरुहूतः पुरूरवाः । अत्रेष्ट्वा विविधैर् यज्ञैर् दिव्यन्ति दिवि देववत्
rantidevo hariścandraḥ puruhūtaḥ purūravāḥ / atreṣṭvā vividhair yajñair divyanti divi devavat
श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य तीर्थस्य नरसत्तम । सर्वपापविशुद्धात्मा शिवलोके महीयते
śravaṇāt kīrtanād asya tīrthasya narasattama / sarvapāpaviśuddhātmā śivaloke mahīyate