इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे ऽशोकवनिकावर्णनो नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः ॥ RKS अध्याय 67 मार्कण्डेय उवाच: अथातः कथयिष्यामि तीर्थं पापप्रणाशनम् । रेवाया उत्तरे कूले पुरं वागीश्वराभिधम्
iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe 'śokavanikāvarṇano nāma ṣaṭṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ || RKS adhyāya 67 mārkaṇḍeya uvāca: athātaḥ kathayiṣyāmi tīrthaṃ pāpapraṇāśanam / revāyā uttare kūle puraṃ vāgīśvarābhidham
वागुर्नाम नदी तत्र रेवया सह संगता । तत्र स्नाता दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः
vāgurnāma nadī tatra revayā saha saṃgatā / tatra snātā divaṃ yānti ye mṛtā na punarbhavāḥ
वागीशा तत्र चामुण्डा दानवक्षयकारिणी । मणिभद्रो वीरभद्रस् तथा ऽन्ये शतशो नृपाः
vāgīśā tatra cāmuṇḍā dānavakṣayakāriṇī / maṇibhadro vīrabhadras tathā 'nye śataśo nṛpāḥ
बभूवुर् मुक्तशापास् ते तीर्थस्यास्य प्रभावतः । तिलपिण्डप्रदानेन पितॄणां परमा गतिः
babhūvur muktaśāpās te tīrthasyāsya prabhāvataḥ / tilapiṇḍapradānena pitṝṇāṃ paramā gatiḥ
ब्रह्मदत्तश्चक्रवर्ती सूर्यवंशे महीपतिः । अयोध्याधिपतिः श्रीमान् चक्रतुल्यपराक्रमः
brahmadattaścakravartī sūryavaṃśe mahīpatiḥ / ayodhyādhipatiḥ śrīmān cakratulyaparākramaḥ
धनधान्यसमायुक्तो भयदारिद्र्यवर्जितः । प्रजास् तस्मिन् महीपाले सर्वा ऽपि मुदान्विताः
dhanadhānyasamāyukto bhayadāridryavarjitaḥ / prajās tasmin mahīpāle sarvā 'pi mudānvitāḥ
इष्टः क्रतुवरस्तेन नर्मदावागुसङ्गमे । ब्रह्माद्या देवताः सर्वाः शक्रविष्णुपुरोगमाः
iṣṭaḥ kratuvarastena narmadāvāgusaṅgame / brahmādyā devatāḥ sarvāḥ śakraviṣṇupurogamāḥ
प्रत्यक्षश् च महेशानो गणेश्वरसमन्वितः । लोकपालाश् च मरुतश्चन्द्रादित्यौ ध्रुवस् तथा
pratyakṣaś ca maheśāno gaṇeśvarasamanvitaḥ / lokapālāś ca marutaścandrādityau dhruvas tathā
ऋक्षाणि योगसिद्धाश् च सोममुख्याश् च सर्वशः । वशिष्ठो मुनिभिः सार्द्धं विदेहाधिपतिस् तथा
ṛkṣāṇi yogasiddhāś ca somamukhyāś ca sarvaśaḥ / vaśiṣṭho munibhiḥ sārddhaṃ videhādhipatis tathā
एवमाद्याः समाहूता मित्रावरुण एव च । सर्वे हिरण्मयास् तत्र यज्ञयूपाश् च मण्डपाः
evamādyāḥ samāhūtā mitrāvaruṇa eva ca / sarve hiraṇmayās tatra yajñayūpāś ca maṇḍapāḥ
दशयोजनपर्यन्तं यज्ञभूमिर् महीभृतः । स्वारोचिषे ऽन्तरे राजन्न् आदिकल्पे कृते युगे
daśayojanaparyantaṃ yajñabhūmir mahībhṛtaḥ / svārociṣe 'ntare rājann ādikalpe kṛte yuge
गवां शतसहस्राणि हेमभारान्वितानि च । हयानां श्यामकर्णानाम् अयुतं साग्रम् एव च
gavāṃ śatasahasrāṇi hemabhārānvitāni ca / hayānāṃ śyāmakarṇānām ayutaṃ sāgram eva ca
दन्तिनाम् अयुतं चैव घण्टाभरणभूषितम् । मणिमाणिक्यम् उक्ताश् च भक्ष्यभोज्यान्य् अनेकधा
dantinām ayutaṃ caiva ghaṇṭābharaṇabhūṣitam / maṇimāṇikyam uktāś ca bhakṣyabhojyāny anekadhā
एवं राजा ब्रह्मदत्तः सर्वभूपालसत्तमः । यज्ञं प्रवर्तयामास सर्वसम्भारसंभृतः
evaṃ rājā brahmadattaḥ sarvabhūpālasattamaḥ / yajñaṃ pravartayāmāsa sarvasambhārasaṃbhṛtaḥ
वेदनिर्घोषशब्देन गीतवाद्यरवेण च । नानायानसमारूढैः स्तूयमानो मरुद्गणैः
vedanirghoṣaśabdena gītavādyaraveṇa ca / nānāyānasamārūḍhaiḥ stūyamāno marudgaṇaiḥ
ब्रह्मदत्तस्य यज्ञेन वागीशस्य प्रसादतः । नर्मदायाः प्रसादेन प्रेतास् तृप्तिं परां गताः
brahmadattasya yajñena vāgīśasya prasādataḥ / narmadāyāḥ prasādena pretās tṛptiṃ parāṃ gatāḥ
युधिष्ठिर उवाच: कथं तु ब्रह्मदत्तस्य कल्पगातीरयाजनम् । कथं प्रेता विनिर्मुक्ताः प्रेतास् ते केन कर्मणा
yudhiṣṭhira uvāca: kathaṃ tu brahmadattasya kalpagātīrayājanam / kathaṃ pretā vinirmuktāḥ pretās te kena karmaṇā
एतत् सर्वं यथा न्यायं कथयस्व तपोधन । मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् यथा न्यायम् इतिहासं पुरातनम्
etat sarvaṃ yathā nyāyaṃ kathayasva tapodhana / mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan yathā nyāyam itihāsaṃ purātanam
कार्त्तिक्याम् उत्सवं प्राप्य पुष्करे ज्येष्ठपुष्करे । अयोगन्धः स्वयंभूश् च पुण्डरीकाक्ष एव च
kārttikyām utsavaṃ prāpya puṣkare jyeṣṭhapuṣkare / ayogandhaḥ svayaṃbhūś ca puṇḍarīkākṣa eva ca
पितामहः स्वयं तत्र सुरासुरगुरुः पिता । काव्यश् च होतृसदनौ वेदगर्भः कृतध्वनः
pitāmahaḥ svayaṃ tatra surāsuraguruḥ pitā / kāvyaś ca hotṛsadanau vedagarbhaḥ kṛtadhvanaḥ
स्वस्तिकश् चैव सावित्रो वामदेवो ऽघमर्षणः । एते चान्ये च मुनयो ब्रह्मतेजो ऽशसंभवाः
svastikaś caiva sāvitro vāmadevo 'ghamarṣaṇaḥ / ete cānye ca munayo brahmatejo 'śasaṃbhavāḥ
तथा ते हि यथाशक्ता ऋतुकालाभिगामिनः । गार्हस्थ्ये च स्थिता भार्या भर्तृशुश्रूषणे रताः
tathā te hi yathāśaktā ṛtukālābhigāminaḥ / gārhasthye ca sthitā bhāryā bhartṛśuśrūṣaṇe ratāḥ
चीरवल्कलधारिण्यः शाकस्यामाकभक्षिकाः । विषण्णास् तेन धर्मेण सत्यस्ता अप्यगर्हयन्
cīravalkaladhāriṇyaḥ śākasyāmākabhakṣikāḥ / viṣaṇṇās tena dharmeṇa satyastā apyagarhayan
द्विजस्य षट् च कर्माणि यजनं याजनं तथा । अध्यापनं चाध्ययनं दानं चैव प्रतिग्रहः
dvijasya ṣaṭ ca karmāṇi yajanaṃ yājanaṃ tathā / adhyāpanaṃ cādhyayanaṃ dānaṃ caiva pratigrahaḥ
भूषणं परिधानं च योषितां भर्तृसेवनम् । एवं च गर्हिता राजन् योषिद्भिः पतयस् तथा
bhūṣaṇaṃ paridhānaṃ ca yoṣitāṃ bhartṛsevanam / evaṃ ca garhitā rājan yoṣidbhiḥ patayas tathā
भीतास् ते विस्मिताः सर्वे विषण्णवदनास् तथा । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा न भूतो न भविष्यति
bhītās te vismitāḥ sarve viṣaṇṇavadanās tathā / hariścandraḥ purā rājā na bhūto na bhaviṣyati
दानेन निर्जितं येन त्रैलोक्यं सचराचरम् । राहुसूर्यसमायोगे कुरुक्षेत्रं जगाम ह
dānena nirjitaṃ yena trailokyaṃ sacarācaram / rāhusūryasamāyoge kurukṣetraṃ jagāma ha
त्यक्त्वा ते पुष्करं तीर्थं धनलोभेन मोहिताः । सहस्रसंख्यामुनयः सभार्याः ससुताश् च ते
tyaktvā te puṣkaraṃ tīrthaṃ dhanalobhena mohitāḥ / sahasrasaṃkhyāmunayaḥ sabhāryāḥ sasutāś ca te
यत्र राजा हरिश्चन्द्रः प्रतिग्रहविलिप्सया । मुनीनाह हरिश्चन्द्रो मुदा परमया युतः
yatra rājā hariścandraḥ pratigrahavilipsayā / munīnāha hariścandro mudā paramayā yutaḥ
धन्या मे सफला यात्रा कुरुक्षेत्रे रविग्रहे । क्षुधार्ता दुःखिताश् चैव बाला वृद्धाः कृशातुराः
dhanyā me saphalā yātrā kurukṣetre ravigrahe / kṣudhārtā duḥkhitāś caiva bālā vṛddhāḥ kṛśāturāḥ
वल्कलाजिनवस्त्राश् च यौवने प्रेतरूपिणः । यन्नो यूयम् अभिप्राप्ताः पत्नीपुत्रैश् च संयुताः
valkalājinavastrāś ca yauvane pretarūpiṇaḥ / yanno yūyam abhiprāptāḥ patnīputraiś ca saṃyutāḥ
उवाच वचनं राजा साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च । आदेशो दीयतां मह्यं किं करोमि भवत्कृते
uvāca vacanaṃ rājā sāṣṭāṅgaṃ praṇipatya ca / ādeśo dīyatāṃ mahyaṃ kiṃ karomi bhavatkṛte
एवमुक्त्वा ददौ श्रीमानेकैकस्य पृथक् पृथक् । लक्षं लक्षं हिरण्यस्य तथा गावः सहस्रशः
evamuktvā dadau śrīmānekaikasya pṛthak pṛthak / lakṣaṃ lakṣaṃ hiraṇyasya tathā gāvaḥ sahasraśaḥ
सहस्रं तुरगाणां च दन्तिनां शतम् एव च । साप्तभौमान् गृहान् रम्यान् हेमप्राकारतोरणान्
sahasraṃ turagāṇāṃ ca dantināṃ śatam eva ca / sāptabhaumān gṛhān ramyān hemaprākāratoraṇān
नानाविधविलासांश् च यथा धनपतिः स्वयम् । कल्पान्तरे मृता जाताः प्रेतरूपा भयङ्कराः
nānāvidhavilāsāṃś ca yathā dhanapatiḥ svayam / kalpāntare mṛtā jātāḥ pretarūpā bhayaṅkarāḥ
लम्बोष्ठा लम्बवृषणा विकृताननसंयुताः । प्रतिग्रहप्रभावेण द्विजस्य पतनं ध्रुवम्
lamboṣṭhā lambavṛṣaṇā vikṛtānanasaṃyutāḥ / pratigrahaprabhāveṇa dvijasya patanaṃ dhruvam
जातिस्मराः स्वं शोचन्ति एकाकीनास् तु ते बहिः । न भार्या न च मे पुत्रा न भृत्या न च बान्धवाः
jātismarāḥ svaṃ śocanti ekākīnās tu te bahiḥ / na bhāryā na ca me putrā na bhṛtyā na ca bāndhavāḥ
न ते प्रतिग्रहैर् दग्धा यथा पूर्वं तथैव च । वयम् एकाकिनो दग्धा वृक्षा इव हविर्भुजा
na te pratigrahair dagdhā yathā pūrvaṃ tathaiva ca / vayam ekākino dagdhā vṛkṣā iva havirbhujā
राजप्रतिग्रहैर् दग्धा न प्ररोहन्ति मानवाः । वैश्वानरेण दग्धानां पुनर्जन्म प्रजायते
rājapratigrahair dagdhā na prarohanti mānavāḥ / vaiśvānareṇa dagdhānāṃ punarjanma prajāyate
न माता न पिता पुत्रो द्रविणं न च बान्धवाः । यमदूतैर् गृहीतानां धर्म एकः सहानुगः
na mātā na pitā putro draviṇaṃ na ca bāndhavāḥ / yamadūtair gṛhītānāṃ dharma ekaḥ sahānugaḥ
शोचित्वा सुचिरं कालं भार्यापुत्रविवर्जिताः । भ्रमित्वा च महीं सर्वां पुष्करं तीर्थमागताः
śocitvā suciraṃ kālaṃ bhāryāputravivarjitāḥ / bhramitvā ca mahīṃ sarvāṃ puṣkaraṃ tīrthamāgatāḥ
प्रेतरूपान् मुनीन् दृष्ट्वा विषादं परमं गतः । तान् उवाच मुनिश्रेष्ठः कथं प्रेतत्वम् आगताः
pretarūpān munīn dṛṣṭvā viṣādaṃ paramaṃ gataḥ / tān uvāca muniśreṣṭhaḥ kathaṃ pretatvam āgatāḥ
प्रेता ऊचुः: हरिश्चन्द्रः सत्यधर्म सूर्यवंशे महीपतिः । अयोध्याधिपतिः श्रीमान् देवतुल्यपराक्रमः
pretā ūcuḥ: hariścandraḥ satyadharma sūryavaṃśe mahīpatiḥ / ayodhyādhipatiḥ śrīmān devatulyaparākramaḥ
तस्य प्रतिग्रहो ऽस्माभिराप्तः सूर्यग्रहे स्थिते । तेन प्रेतत्वम् आपन्नाः सर्वे ब्रह्मर्षयो मुने
tasya pratigraho 'smābhirāptaḥ sūryagrahe sthite / tena pretatvam āpannāḥ sarve brahmarṣayo mune
एतत् ते कथितं ब्रह्मन् मोक्षो ऽस्माकं विधीयताम् । भविष्यभूततत्त्वज्ञो ब्रह्मपुत्रस् तपोनिधिः
etat te kathitaṃ brahman mokṣo 'smākaṃ vidhīyatām / bhaviṣyabhūtatattvajño brahmaputras taponidhiḥ
उवाच वचनं श्रीमान् नारदस् तांस् तपोधनान् । कस्मिन्नवसरे पुण्ये कार्त्तिक्यां दिव्यपर्वणि
uvāca vacanaṃ śrīmān nāradas tāṃs tapodhanān / kasminnavasare puṇye kārttikyāṃ divyaparvaṇi
शिवेन कीर्तितं पूर्वं पार्वत्याः षण्मुखस्य च । श्रुतं मयापि तत्रैव पुराणं स्कन्दकीर्तितम्
śivena kīrtitaṃ pūrvaṃ pārvatyāḥ ṣaṇmukhasya ca / śrutaṃ mayāpi tatraiva purāṇaṃ skandakīrtitam
कान्या पापक्षयं कर्तुं शक्ता रेवां विना नृप । गङ्गाद्याः सरितो विप्राः पुण्यतीर्थास् तथापि च
kānyā pāpakṣayaṃ kartuṃ śaktā revāṃ vinā nṛpa / gaṅgādyāḥ sarito viprāḥ puṇyatīrthās tathāpi ca
वागीशं च पुरं तत्र नर्मदातटमाश्रितम् । अध्वरे ब्रह्मदत्तस्य मोक्षणं तु भविष्यति
vāgīśaṃ ca puraṃ tatra narmadātaṭamāśritam / adhvare brahmadattasya mokṣaṇaṃ tu bhaviṣyati
उद्देशं तु ततो दत्त्वा नारदस्त्रिदिवं गतः । ते ऽपि प्रेता महाभाग ध्यात्वा शिवम् उमापतिम्
uddeśaṃ tu tato dattvā nāradastridivaṃ gataḥ / te 'pi pretā mahābhāga dhyātvā śivam umāpatim
अभिजग्मुस् तम् उद्देशं वागीशपुरम् उत्तमम् । तत्र स्नात्वाभ्यर्च्य शिवं हरिं भास्करम् एव च
abhijagmus tam uddeśaṃ vāgīśapuram uttamam / tatra snātvābhyarcya śivaṃ hariṃ bhāskaram eva ca
अध्वरे ब्रह्मदत्तस्य मुक्ताः सर्वे ऽपि किल्बिषात् । ब्रह्मयानं समारुह्य ब्रह्मलोकं समागताः
adhvare brahmadattasya muktāḥ sarve 'pi kilbiṣāt / brahmayānaṃ samāruhya brahmalokaṃ samāgatāḥ
प्रतपन्ति यथादित्या ब्रह्मतेजोवपुर्धराः । तस्योपरि नरेशस्य पुष्पवृष्टिः पपात वै
pratapanti yathādityā brahmatejovapurdharāḥ / tasyopari nareśasya puṣpavṛṣṭiḥ papāta vai
एतत् ते कथितं राजन् यथावृत्तं पुरातनम् । श्रवणात् कीर्तनाद् अस्य गोसहस्रफलं लभेत्
etat te kathitaṃ rājan yathāvṛttaṃ purātanam / śravaṇāt kīrtanād asya gosahasraphalaṃ labhet